Photo by Mark Fletcher-Brown on Unsplash
Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται ολοένα και πιο έντονα ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό κοινωνικό φαινόμενο: η ανθρώπινη αξία ταυτίζεται όλο και περισσότερο με την επίδοση, την οικονομική επιτυχία και την κοινωνική αναγνώριση. Οι βαθμοί, οι εξετάσεις, οι επαγγελματικές διακρίσεις και το εισόδημα έχουν μετατραπεί, ειδικά για τους νέους ανθρώπους, όχι απλώς σε στόχους ζωής αλλά σε βασικά κριτήρια προσωπικής αξίας. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η αποτυχία δεν βιώνεται ως μια φυσιολογική δυσκολία της ανθρώπινης πορείας, αλλά ως προσωπική ανεπάρκεια.
Η εξέλιξη αυτή δεν είναι τυχαία ούτε ουδέτερη ιδεολογικά. Συνδέεται βαθιά με το κυρίαρχο κοινωνικό και οικονομικό μοντέλο των τελευταίων δεκαετιών, το οποίο προωθεί έντονα τον ατομικισμό, τον ανταγωνισμό και τη λογική της αδιάκοπης ατομικής επίτευξης. Ο άνθρωπος καλείται διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του μέσα από την παραγωγικότητά του, την αποτελεσματικότητά του και την ικανότητά του να υπερέχει έναντι των άλλων. Η συλλογικότητα, η συνεργασία, η αλληλεγγύη και η ανθρώπινη σύνδεση υποχωρούν μπροστά σε μια κουλτούρα συνεχούς σύγκρισης και ατομικής επιβίωσης.
Η σύγχρονη κοινωνία προβάλλει με ιδιαίτερη ένταση ένα συγκεκριμένο πρότυπο «επιτυχημένου ανθρώπου»: οικονομικά ισχυρός, διαρκώς παραγωγικός, ανταγωνιστικός, συνεχώς εξελισσόμενος και πάντα διαθέσιμος να αποδώσει περισσότερο. Από πολύ μικρή ηλικία, τα παιδιά και οι έφηβοι εκτίθενται σε ένα περιβάλλον όπου κυριαρχεί η σύγκριση. Συγκρίνονται οι βαθμοί, οι επιδόσεις, οι δεξιότητες, οι επαγγελματικές προοπτικές, ακόμη και η κοινωνική εικόνα. Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύουν ακόμη περισσότερο αυτή τη λογική, προβάλλοντας μια εξιδανικευμένη εκδοχή ζωής όπου η αξία φαίνεται να μετριέται μέσα από την επιτυχία, την εικόνα και την κοινωνική αποδοχή.
Μέσα στο εκπαιδευτικό περιβάλλον, οι συνέπειες αυτής της νοοτροπίας γίνονται ιδιαίτερα εμφανείς. Πολλοί μαθητές δεν φοβούνται απλώς μια χαμηλή επίδοση. Φοβούνται ότι θα θεωρηθούν «λίγοι», ότι δεν θα ανταποκριθούν στις προσδοκίες, ότι δεν θα εξασφαλίσουν μια «καλή ζωή». Η εκπαίδευση, αντί να λειτουργεί αποκλειστικά ως πεδίο γνώσης, καλλιέργειας και προσωπικής ανάπτυξης, μετατρέπεται συχνά σε μηχανισμό διαρκούς αξιολόγησης και ταξινόμησης. Οι νέοι άνθρωποι μαθαίνουν από πολύ νωρίς ότι η κοινωνία δεν τους αντιμετωπίζει ισότιμα, αλλά με βάση το πόσο «αποδοτικοί» και «ανταγωνιστικοί» μπορούν να γίνουν.
Παράλληλα, παρατηρείται σημαντική αύξηση του άγχους, της ψυχικής εξουθένωσης και των συναισθηματικών δυσκολιών στους εφήβους και στους νέους ενήλικες. Όλο και περισσότεροι δυσκολεύονται να διαχειριστούν την πίεση, αναπτύσσουν υπερβολικό φόβο απέναντι στην αποτυχία και αισθάνονται ότι δεν έχουν δικαίωμα στο λάθος. Μέσα σε μια κοινωνία που προωθεί τη λογική του «ο καθένας μόνος του» και της ατομικής ευθύνης για τα πάντα, ακόμη και οι κοινωνικές ή οικονομικές δυσκολίες παρουσιάζονται συχνά ως προσωπική αποτυχία και όχι ως αποτέλεσμα ευρύτερων κοινωνικών συνθηκών.
Η λογική αυτή παράγει βαθιά μοναξιά και αποξένωση. Όταν ο άνθρωπος μαθαίνει να αντιμετωπίζει τον διπλανό του κυρίως ως ανταγωνιστή και όχι ως συνοδοιπόρο, διαβρώνονται σταδιακά οι κοινωνικοί δεσμοί. Η επιτυχία παύει να είναι μια προσωπική διαδρομή δημιουργίας και γίνεται ένας αδιάκοπος αγώνας επιβεβαίωσης. Έτσι, πολλοί νέοι μεγαλώνουν πιστεύοντας ότι αξίζουν μόνο όταν αποδίδουν, όταν πετυχαίνουν, όταν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις ενός συστήματος που συνεχώς ζητά περισσότερα.
Ωστόσο, η ανθρώπινη αξία δεν μπορεί να εξαρτάται αποκλειστικά από την επίδοση, το εισόδημα ή την κοινωνική καταξίωση. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο η παραγωγικότητά του. Δεν είναι ένας οικονομικός δείκτης ούτε μια διαρκής μηχανή επίτευξης στόχων. Η αξία του βρίσκεται στην προσωπικότητά του, στις σχέσεις του, στην ικανότητά του να συνδέεται, να αγαπά, να δημιουργεί, να αντέχει και να εξελίσσεται μέσα από τις δυσκολίες. Η αποτυχία δεν ακυρώνει την ανθρώπινη αξία· αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας.
Για τον λόγο αυτό, είναι αναγκαίος ένας ουσιαστικός επαναπροσδιορισμός τόσο της έννοιας της επιτυχίας όσο και του ρόλου της εκπαίδευσης και της κοινωνίας συνολικά. Η εκπαίδευση δεν μπορεί να περιορίζεται αποκλειστικά στην παραγωγή αποδοτικών επαγγελματιών ή στην προετοιμασία για εξετάσεις. Οφείλει να συμβάλλει στη διαμόρφωση ανθρώπων με ψυχική ανθεκτικότητα, κριτική σκέψη, αυτογνωσία και δυνατότητα ουσιαστικής σύνδεσης με τους άλλους.
Ίσως, τελικά, η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής να μην είναι η δημιουργία ολοένα και πιο «επιτυχημένων» ανθρώπων, αλλά η δημιουργία μιας κοινωνίας όπου ο άνθρωπος δεν θα χρειάζεται να αποδεικνύει διαρκώς την αξία του για να αισθανθεί ότι αξίζει να υπάρχει.
