Η βάσανος των έμψυχων, ανθρώπων και ζώων, είναι ένα θέμα που επανέρχεται σταθερά στα αποκαλούμενα αθηναιογραφήματα του Μιχαήλ Μητσάκη. Στα κείμενα αυτά η βάσανος προσλαμβάνει τη μορφή σωματικού άλγους προκαλούμενου από εξωτερική βία, ή ψυχικού άλγους που γεννά η αρρώστια, η μοναξιά, η αίσθηση ξενότητας, η αδιαφορία ή ο εμπαιγμός από τον πλησίον. Η σωματική κατάρρευση δύσκολα διαχωρίζεται από την ψυχική, που τόσο συζητιόταν στην εποχή του. Στο περίφημο διήγημά του «Ο αυτόχειρ», διαβάζουμε για ανθρώπους για τους οποίους «η αρπάγη του Πάθους, της Nόσου ή της Aνάγκης σκορπίζει εις τα τετραπέρατα του ορίζοντος, αγέλην οικτρών σφαγίων!».
Οι παλαιότεροι κριτικοί είχαν καταλογίσει στον Μιχαήλ Μητσάκη την τάση να δίνει έμφαση σε πραγματικά αποτροπιαστικές καταστάσεις και απέδιδαν τη διάθεσή του για παρατήρηση της «ωμής πραγματικότητας» ως ακραίας εκδοχής του νατουραλισμού, και μάλιστα ενός νατουραλισμού που εστιάζεται κυρίως στην περιγραφή των άψυχων και δραματικών καταστάσεων, και όχι στην ψυχογράφηση χαρακτήρων. Όμως στα αθηναϊκά του στιγμιότυπα ο Μητσάκης, ένας περιπατητής-αφηγητής, μοναχικός άνθρωπος του πλήθους, ένας flâneur, όπως τόσο επιτυχώς τον αποκάλεσε η Λίζυ Τσιριμώκου («Εσωτερική Ταχύτητα», Άγρα, σ. 86), κάνει σαφώς περισσότερα πράγματα για τον αναγνώστη του από αυτά που εξήγγειλε η πεπαλαιωμένη φιλολογική κριτική. Ο Μητσάκης προπάντων συμπάσχει με τους χαρακτήρες του, έχει ασυνήθιστες ικανότητες νοητικής μεταβίβασης ή, όπως λέμε σήμερα, ενσυναίσθησης, και προσπαθεί, με τρόπο πηγαίο και ιδιόμορφο, να σπάσει με τις λέξεις του το κέλυφος της σιωπής γύρω από ανεκλάλητες καταστάσεις συντριβής των έμψυχων πλασμάτων.
Ο ξένος ενώπιον της κυρίαρχης ομάδας
Στα κείμενα του ο flâneur-Μητσάκης εξερευνά προδρομικά τις αντιδράσεις του θεατή μπροστά στον πόνο του Άλλου, του ξένου ενώπιον της κυρίαρχης ομάδας. Θα λέγαμε ότι καλύπτει προδρομικά τις βασικές πτυχές του πόνου και του τραύματος, κι ότι προλέγει αυτό που θα έγραφε μισόν αιώνα αργότερα ο Ζαν Αμερύ: «Το πώς του πόνου εξαντλεί τα όρια της γλωσσικής επικοινωνίας». Χωρίς να μακρηγορώ, παραθέτω δείγματα έκφρασης του πόνου σε ορισμένα αθηναιογραφήματα του Μητσάκη.
Στο Γατί, τέσσερα παιδιά της γειτονιάς κυνηγάνε ένα «κάτασπρον γατάκι, τρυφερόν και καθαρότατον, με την ροδίνην του μυτίτσαν, πλανημένον ίσως απ’ το σπίτι του, νεόβγαλτον, αμάθητον, ωσάν χαμένον εις τον δρόμον».
Του ρίχνουν πέτρες, του σπάνε σχεδόν τη ράχη και το ακινητούν, το τραυματίζουν σε διάφορα σημεία ενώ παιδιά του σχολείου και μάγκες της γειτονιάς παρακολουθούν ενθουσιώδεις. Τέλος, του δένουν στην ουρά έναν τενεκέ:
«Αισθανθέν όμως τον κίνδυνον το ζώον, καταφοβισμένον, διολίσθαινε και τώρα υπό την παλάμην ήτις το ηπείλει, και ετρέπετο, σύρον τους δύο πόδας του αλγούντας, το αιμάσσον του αυτί, την ράχιν του μισοσπασμένην, την ουράν του την τραυματισμένην, αύθις προς άτακτα πηδήματα. Αλλά κι εκείνοι επηδούσαν εξοπίσω του ομοίως, το κατέφθαναν, αδυνατούν να τρέξη πλέον γρήγορα, το άρπαζαν, σφαδάζον […] Και το τενεκεδοφορούν γατί εξαπελύθη, με το παράρτημα το άηθες αυτού, τον στολισμόν του τον παράξενον, και ήρχισε να τρέχ’ υποχωλαίνον, λασπωμένον, αιματόφυρτον, άγον τον κροταλέον συνοδόν του, ξαφνισμένον απ’ τον πάταγον τον εκρηγνύμενον σφοδρώς παρά τα νώτα του, εμποδιζόμενον να δράμη εκ του βάρους, σκοντάπτοντος τον δρόμον του, ασθμαίνον, και ασχάλλον, κι έξαλλον».
Βρισκόμαστε μπροστά σε μεγάλες σελίδες λογοτεχνίας του τραύματος σε ανύποπτον χρόνο, όταν η αντοχή της «παλληκαροσύνης» προσλάμβανε ακόμη αισθητική αξία μπροστά στον πόνο, όπως στον Θάνατο παλληκαριού του Κωστή Παλαμά.
Λόγος αδιακρίτως περί ψυχής πασχόντων
Έρχομαι στο δεύτερο παράδειγμα, «Τα θεάματα του Ψυρρή»: σε έναν πολυσύχναστο δρόμο της γειτονιάς, μπροστά από τα μικρομάγαζα και το μαγειρείο εμφανίζεται ένα σκύλος που προχωρεί με δυσκολία γιατί είναι σοβαρά τραυματισμένος. «Την κεφαλήν έχων σχεδόν εγγίζουσαν το χώμα, κυρτήν την ράχιν, κατεβασμένην την ουράν, τα σκέλη διεστώτα, επροχώρει βήμα προς βήμα, επωδύνως. Η γλώσσα του εκρέματο εκτός, ερυθρά, μακρά, γλοιώδης, εν αγκομαχητώ και άσθματι. Ύφαιμοι οι οφθαλμοί του, απλανείς, σκοτεινοί και σταθεροί, εφαίνοντο ως πλέοντες εις όνειρον, παρατηρούντες ωρισμένον τι σημείον επί του εδάφους, μετακινούμενον κι εκείνο προς τα πρόσω, χωρίς να στρέφωνται ούτε εντεύθεν, ούτ’ εκείθεν […] Υστάτη ανατριχίλα, παρατεταμένη, εμαστίγωσεν απ’ άκρου εις άκρον το κορμί αυτού, το διέδραμεν αστραπιαίως, ισχυρότατα. Ως κύμα αίματος ανέβη επί τον λάρυγγά του, εκόχλασεν, ανερροφήθη, και κλείσαν τα όμματα, ωσάν να ετελείωσε το όνειρόν του το συγκεχυμένον, εξέπνευσε το ζώον.»
Υπογραμμίζω ότι το φιλοθεάμον κοινό παρακολουθεί το εκτυλισσόμενο δράμα διασκεδάζοντας και σχολιάζοντας: «Μωρέ, εφτάψυχο το κερατόπιστο!… Τρεις ώραις έκανε να ξεψυχήση!…»
Το τρίτο κείμενο είναι η Φλογέρα. Ένας Ρουμελιώτης γέροντας κάθεται σταυροπόδι στην κάπα του στην οδό Κηφισίας, στο κέντρο της πόλης, απέναντι από τον βασιλικό κήπο, σε μια γωνία του πεζοδρομίου, με απλωμένη τη λερωμένη φουστανέλα του και παίζει φλογέρα. Ο αφηγητής-flâneur δεν γνωρίζει ποια κατάσταση ανάγκης έφερε τον γέροντα στην Αθήνα. Διαισθάνεται όμως πολλά για την ψυχή του από τους ήχους της φλογέρας του και τα κοινωνεί στον αναγνώστη: ήχοι «οξείς, λεπτοί, συριστικοί, αλλόκοτοι, αήθεις, παρατεταμένοι, εσκορπίσθησαν οι τόνοι εις τα πέριξ […] Kαι τούτους παρακολουθούν αμέσως άλλοι, και μετ’ αυτούς άλλοι πάλιν κυλίονται, παρόμοιοι, επίσης παρατεταμένοι, οξείς επίσης και λεπτοί, συριστικοί, βραδείς, παλλόμενοι, αήθεις […] ασθενείς, αμυδροί, τρέμοντες, υπόκωφοι, δειλοί, εξαπολύονται εκ του οργάνου. […] Kαι τοδημώδες άσμα άρχεται εξελισσόμενον, τρομώδες. Αργοκίνητον, μόλις ακουόμενον, ροχθούν […] δι’ ιαχής, από βαθέων αναπεμπομένης, ως εις αγώνα πρόκλησιν ή αποτίναξιν υποκαρδίου άλγους εκδηλούσης». Ο γέροντας κολλά τα χείλη στο στόμιο της φλογέρας, «κι εκείνη εις το φύσημα αρχίζει να λαλεί, να κελαδεί, να ολολύζει, να στενάζει, να βοά, τονίζουσα του στίχου τον ρυθμόν […] Βραχνή, κεκαλυμμένη, δυσδιάκριτος, αναδίδετ’ η φωνή από του λάρυγγος, εν μόχθω και καμάτω, ως μετά ενδομύχου πόνου, ποικιλλομένη συνεχώς διά στεναγμών…»
Στα παραπάνω αποσπάσματα ο λόγος είναι αδιακρίτως περί ψυχής πασχόντων ζώων και ανθρώπων. Παρατηρούμε ότι η «ρεαλιστική» αφήγηση πιέζεται, σχεδόν βιάζεται, να πει πράγματα που ξεπερνούν τη δικαιοδοσία της απλής περιγραφής. Ο flâneur χειρίζεται τον λόγο με ανεξάντλητη επιμονή στην ακριβολογία, με παράθεση και συσσώρευση σχεδόν συνωνύμων επιθέτων σε μια μορφή επανάληψης, με συνηχήσεις και παρηχήσεις ή με ρητορικές τεχνικές που μεγεθύνουν και ενισχύουν την αίσθηση του άλγους: οι λέξεις σημαίνουν, ενώ ταυτόχρονα κροτούν, συρίζουν, τρίζουν, κροταλίζουν, βογκούν και ξεφυσάνε την πρώτη ή στερνή πνοή του γέροντα. Είναι σαν οι λέξεις του Μητσάκη να πλαγιοκοπούν το άρρητο του πόνου με κραυγές, ουρλιαχτά και βογκητά. H εμμονή στη λεπτομέρεια και η απόδοσή της με σειρές επιθέτων δρα σαν μεγεθυντικός φακός ή σαν ηχείο, ενώ οι φράσεις που αρθρώνονται ηχητικά, σπαράζουν τη γλώσσα εις τα εξ ων συνετέθη.
Το άρρητο του πόνου
Ολοκληρώνοντας τούτο το σημείωμα, θα παρακαλέσω τον αναγνώστη του Μητσάκη να ξαναδιαβάσει τα αφηγήματα «Η αρκούδα», «Το κάρρο», «Ο οιωνός». Σ’ αυτά ο συγγραφέας μοιάζει να προσπαθεί απεγνωσμένα να γεμίσει την απόσταση από το κείμενο μέχρι τον αναγνώστη με όλα τα όπλα της συγγραφικής φαρέτρας. Είναι σαν να προσπαθεί να μεταφυτεύσει σε ανθρώπους που διασκεδάζουν με τον πόνο του άλλου, το συναίσθημα του άρρητου άλγους που εισχωρεί στο σώμα και στον νου για να επιφέρει την άλωση και την πλήρη συντριβή του πάσχοντος.
Ο Μιχαήλ Μητσάκης, αυτός ο μεγάλος αιρετικός και προδρομικός Έλληνας συγγραφέας, εξωτερίκευσε το άρρητο του πόνου όσο λίγοι στην παγκόσμια λογοτεχνία.
