Gil Scott–Heron «Η φάμπρικα των νέγρων», μετάφραση: Μαριάννα Αβούρη, εκδόσεις Βακχικόν, 2025
«Αξίζει το σεβασμό μου όποιος μπορεί να εκτιμήσει
τον Γκιλ Σκοτ-Χέρον και να συνειδητοποιήσει
πως κάποτε μας έδωσε κάτι ολόφρεσκο και ολοκαίνουριο»
Chuck D, Public Enemy
To δεύτερο μυθιστόρημα του Γκιλ Σκοτ-Χέρον, μουσικού της σόουλ/φανκ, ποιητή του κινήματος του Black Power και προδρόμου του χιπ-χοπ, είναι ένα έργο σοβαρής κοινωνικής σάτιρας που εκδόθηκε το 1972. Είχε προηγηθεί το 1970 το μυθιστόρημα «The Vulture» («Το αρπακτικό», μτφ. Βασίλης Κοντόπουλος, Βακχικόν, 2019), ένα πολιτικό νουάρ με φόντο το γκέτο, που από τη μια εκφράζει οργή για την περιθωριοποίηση των Αφροαμερικανών, από την άλλη παρωδεί την απεικόνισή τους στο λεγόμενο blaxploitation, τόσο στη λογοτεχνία όσο και στον κινηματογράφο.
Ο Γκιλ Σκοτ-Χέρον γεννήθηκε το 1949 στο Σικάγο, όμως έδρασε στη Νέα Υόρκη. Το 1970 κυκλοφόρησε το spoken-word άλμπουμ «Small Talk at 125th and Lenox» στην εταιρεία Flying Dutchman, όπου παρουσίασε με τη συνοδεία πολύ διακριτικής μουσικής τα ποιήματα της ομώνυμης συλλογής. Ανάμεσά τους ήταν και το περίφημο «The revolution will not be televised», όπου ο Γκιλ Σκοτ-Χέρον ραπάρει προφητικά στους στίχους για τον πόλεμο που ασκούν τα μίντια στο κίνημα: ότι δηλαδή προβάλλουν μόνο τις ταραχές και την εγκληματικότητα και ότι δεν πρόκειται ποτέ να μεταδώσουν την πραγματική εξέγερση που συμβαίνει στα γκέτο. Στο πρώτο μισό της δεκαετίας του ’70, ο Γκιλ Σκοτ-Χέρον κυκλοφόρησε σπουδαίες δισκογραφικές δουλειές, όπως τα άλμπουμ «Pieces of a man» 1971), «Free will» (1972) και «Winter in America» (1974). Τα άλμπουμ του περιλαμβάνουν κομμάτια που ασχολούνται με την αφροαμερικανική πολιτισμική κληρονομιά («Lady Day and John Coltrane»), τη διεφθαρμένη Αμερική του Νίξον («Winter in America»), το ρατσιστικό καθεστώς του απαρτχάιντ («Johannesburg»), καθώς και με τα προβλήματα αλκοολισμού («The bottle») και εθισμού στα ναρκωτικά («Home is where the hatred is») που μαστίζουν τα γκέτο. Η τραγική ειρωνεία είναι ότι, προς το τέλος της δεκαετίας του ’70, και ο ίδιος ο Γκιλ-Σκοτ Χέρον εθίστηκε στην ηρωίνη. Συνελήφθη, κατηγορήθηκε για εμπόριο (ενώ πιθανότατα ήταν μόνο χρήστης) και φυλακίστηκε. Το 2010 επέστρεψε στη δισκογραφία με το άλμπουμ «I’m new here», που απέσπασε πολύ εγκωμιαστικές κριτικές, όμως έναν χρόνο μετά έφυγε από τη ζωή από πνευμονική ανεπάρκεια που προκλήθηκε από τον υιό του HIV. Τον Ιανουάριο του 2012 εκδόθηκαν τα απομνημονεύματά του με τον τίτλο «The last holiday».
Επηρεασμένος από τους εκπροσώπους της λεγόμενης αναγέννησης του Χάρλεμ (δεκαετία του 1930) και από τον αφροαμερικανικό υπαρξισμό του Λάνγκστον Χιουζ, ο Γκιλ-Σκοτ Χέρον δημιούργησε ένα είδος τζαζ ποίησης βασισμένης στον πηγαίο αυτοσχεδιασμό. Ρεαλιστής με μαχητική στάση στον αγώνα κατά των φυλετικών διακρίσεων, αντλεί τη θεματική του από την πραγματικότητα της ζωής στο γκέτο. Οξυδερκής παρατηρητής της καθημερινότητας, εξερευνά πτυχές του ζητήματος των φυλετικών διακρίσεων, τις οποίες λίγοι είχαν θίξει. Ο Γκιλ-Σκοτ Χέρον δεν τα βάζει μόνο με τον προφανή στόχο, δηλαδή με τους ακραιφνείς συντηρητικούς της λευκής Αμερικής. Στο στόχαστρό του μπαίνουν και οι προοδευτικοί, που δηλώνουν ανέξοδα τη συμπάθειά τους ή την αλληλεγγύη τους προς τους μαύρους, χωρίς να έχουν βιώσει την καταπίεση και χωρίς να έχουν πρόθεση να πολεμήσουν συνολικά και μετωπικά το σύστημα που αναπαράγει τις ανισότητες. Ο ποιητής δυσπιστεί απέναντι στις προθέσεις τους. Δεν ζητιανεύει τη συμπάθεια των προοδευτικών, αλλά απαιτεί την πλήρη ισότητα εδώ και τώρα, by any means necessary, όπως το έθεσε ο Μάλκολμ Χ.
Η πανεπιστημιακή φάμπρικα
Αυτή η συλλογιστική διέπει το δεύτερο μυθιστόρημα του Γκιλ Σκοτ-Χέρον. «Η φάμπρικα των νέγρων» («The Nigger Factory») δεν είναι κάποιο κανονικό εργοστάσιο, αλλά ένα εργοστάσιο που παράγει νέγρους, δηλαδή Αφροαμερικανούς χωρίς πραγματικά ελεύθερη σκέψη. Στο μυθιστόρημα πρόκειται για το Πανεπιστήμιο του Σάτον, όπου φοιτούν μόνο μαύροι. Ο συγγραφέας αντλεί έμπνευση από τις δικές του εμπειρίες ως φοιτητής στα τέλη της δεκαετίας του 1960 και στις αρχές της δεκαετίας του ’70 – στο Πανεπιστήμιο Λίνκολν της Οξφόρδης (Πενσιλβανία), όπου φοίτησε και ο Λάνγκστον Χιουζ.
Ο Ερλ Τόμας, πρόεδρος του φοιτητικού σώματος στο εν λόγω πανεπιστήμιο, βρίσκεται σε δύσκολη θέση: ενώ παλεύει συνειδησιακά με το γεγονός ότι ακόμη και ένα ιστορικά μαύρο κολέγιο εξακολουθεί να αποτελεί μέρος ενός συστήματος όπου είναι προνομιούχοι οι λευκοί, απειλείται επίσης από τους συμφοιτητές του, μέλη της ριζοσπαστικής ακτιβιστικής ομάδας MJUMBE (Members of Justice United for Meaningful Black Education – πρόκειται για επινοημένη οργάνωση). Υποστηρίζοντας ότι ήρθε η ώρα για επανάσταση, όχι για μεταρρυθμίσεις, οι ηγέτες του MJUMBE είναι έτοιμοι όχι μόνο να ρίξουν τον Ερλ Τόμας προσωπικά, αλλά και να υποκινήσουν πράξεις βίας μεγαλύτερης κλίμακας.
Έριδες και διασπάσεις στο κίνημα
Ο Γκιλ Σκοτ-Χέρον ενδιαφέρεται να σχολιάσει τις έριδες στο εσωτερικό των αφοαμερικανικών κινημάτων∙ έριδες που μπορεί να οφείλονταν σε ζητήματα διαφορετικής ιδεολογίας (παναφρικανιστές, σεπαρατιστές, μαύροι εθνικιστές, μαύροι μουσουλμάνοι, σοσιαλιστές-διεθνιστές κ.λπ.), αλλά που αρκετές φορές πήγαζαν από την εγωκεντρική στάση, την άστατη συμπεριφορά, τη μάτσο αντίληψη και την ελλιπή παιδεία των μελών τους.
Τις νοοτροπίες και τους ανθρωπότυπους αυτούς εκπροσωπούν στο μυθιστόρημα χαρακτήρες όπως ο Ραλφ Μπέικερ και ο Μπεν Κινγκ, αμφότεροι ηγετικά μέλη της MJUBE, που στις συνελεύσεις της ομάδας ρίχνουν στη συζήτηση το ένα εμπρηστικό σύνθημα μετά το άλλο. Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι οι χαρακτήρες τους είναι εν μέρει βασισμένοι στους Στόουκλι Καρμάικλ και Χ. Ραπ Μπράουν, ηγέτες της Student Nonviolent Coordinating Committee και εμπνευστές της έννοιας του Black Power. Ή, αντίστοιχα, ότι ο χαρακτήρας του Αμπούλ Μίνκα, που από σικάτος χίπστερ στο Μπρονξ εξελίχθηκε σε παναφρικανιστή, παραπέμπει στον μπιτ ποιητή Λε Ρόι Τζόουνς, ο οποίος στην πορεία άλλαξε το όνομά του σε Αμίρι Μπαράκα και έγινε ένας από τους πιο μαχητικούς δοκιμιογράφους του Black Power (βλ. μεταξύ άλλων το βιβλίο «Blues People: Η Μαύρη Μουσική στη Λευκή Αμερική», μτφ. Χάρης Συμβουλίδης εκδόσεις Ισναφι, 2007).
Η γραφή του Γκιλ Σκοτ-Χέρον είναι ρεαλιστική και η γλώσσα του ακολουθεί την αφροαμερικανική, νεανική jive της εποχής του. Ακόμα και στο πεζό κείμενο, ο λόγος του διατηρεί την πρωτογενή μουσικότητά του και οι λέξεις που προσεκτικά επιλέγει είναι ικανές να κάνουν ρίμα σε κάθε στιγμή. «Η φάμπρικα των νέγρων» αποτελεί μια διεισδυτική εξέταση των διαφορετικών μορφών αντίστασης που προσέλαβε το αφροαμερικανικό κίνημα στα τέλη του ’60 και στις αρχές του ’70, στα διαφορετικά κίνητρα που τις εξέθρεψαν, αλλά και στους τρόπους με τους οποίους το σύστημα κατάφερε να τις ενσωματώσει στο mainstream και τελικά να τις εξουδετερώσει.
