Ένας χρόνος (5 Απρίλη 2025) απουσίες. Ο Τάσος Πορφύρης, αφήνει του Κακσιούς και κατεβαίνει με το τέλος της κατοχής το ‘46, δεκαπεντάχρονο παιδί, στην Αθήνα. Για δεύτερη φορά και μόνιμα τώρα. Μαζί του ταξιδεύουν, από τότε και για όλη του τη ζωή, όλα τα ιχνοστοιχεία της γενέθλιας γης, που βόσκησαν οι παιδικές του αισθήσεις. Και η γλώσσα μαζί, σε κομμάτια δεκαπεντασύλλαβους. Τσακισμένους, για να χωρέσουνε στις τσέπες του. Με μια γραμματική μαζί, την κατά Τσόμσκι «γενετική γραμματική», που εδράζεται σε σημεία του βρεφικού και νηπιακού εγκεφάλου, έτοιμη να ανθίσει από τον πλούτο της μητρικής γλώσσας. Για να ακουστούν, να ονοματιστούν και να ξαναφωτιστούν τα ολογράμματα της ιστορίας, της μνήμης και της φύσης. Σε όλο το έργο του, και ιδιαίτερα στις ποιητικές συλλογές: «Νεμέρτσκα», «Τα λαβωμένα», «Τα σπίτια».
…Σαράντα χρόνια κι η πληγή δεν λέει να κλείσει / Και τα τραγούδια μου στη θύμηση φυλακισμένα / Μη τα ξεχάσω θε μου και ποιος θα τα φροντίσει / Τα φτωχά τ’ αγριμάκια μας τα λαβωμένα. (Από τη συλλογή «Τα Λαβωμένα»).
Μέλος, εκείνης της αποικίας των ηπειρωτών ο Τάσος. Μιας ηπειρώτικης πολυφωνικής λογοτεχνικής κομπανίας, που άνθισε στην Αθήνα μετά τον πόλεμο. Χρωστώντας πολλά στον μικρό της αδερφό, Κώστα Κρυστάλλη (γεν.1868). Τα υπόγεια νερά της πατρίδας που άφησαν, συνάντησαν τα νέα ρεύματα της πόλης που βρήκαν και έζησαν. Επεκτείνοντας έτσι την έννοια της ενδημικότητας, από τη φύση στη λογοτεχνία. Γιάννης Δάλλας (1924), Χριστόφορος Μηλιώνης (1932), Νίκος Χουλιαράς (1940), Μιχάλης Γκανάς (1944), Πάνος Κυπαρίσσης (1945), Χρήστος Μπράβος (1948), Αποστόλης Ζώτος (1949), Βασίλης Γκουρογιάννης (1951), Σωτήρης Δημητρίου (1955). Παραπόταμοι που πότισαν και ποτίζουν, χωρίς αναπαμό, τους λογοτεχνικούς κήπους της πατρίδας. Μαζί και με άλλους και άλλες, που δεν αναφέρω παραπάνω, και να με συμπαθάνε. Ο Τάσος Πορφύρης είχε το δικό του εργαστήρι μέσα στην ενδοχώρα τους. Είχε τις δικές του έγνοιες. Λαβωμένοι οι στίχοι του, κουτσοί πολλές φορές, για να μεταφέρει με απώλειες και αναπηρίες τις εξιστορήσεις. Τον τότε χρόνο, στο σήμερα. Εκείνον τον «ανακτημένο χρόνο» που ο Προυστ (1871), στο δικό του εργαστήρι, μέσω της αθέλητης μνήμης, επιχείρησε να ξαναζωντανέψει στο μνημειώδες έργο «Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο». Αλλά και τον τότε γενέθλιο τόπο στο σήμερα. Τα Γιάννενα, γράφει: «… κεφάλια σε κοινή θέα».
Χωρίς έναν ομαλό ρυθμό, χωρίς νανούρισμα, τα ποιήματα του Τάσου Πορφύρη. Μας μάθαινε στο σχολείο της ποίησής του, να προσέχουμε τους στίχους, τα βήματά μας. Άλλοτε ναρκοθετημένα, κι άλλοτε σκαλοπάτια με διαφορετικό βήμα. Με κίνδυνο πάντα να τσακιστούμε. Άσε, που πολλές φορές οδηγούσαν σε γκρεμό και σε βαθιά φαράγγια. Χωρίς το προστατευτικό δίχτυ της απόστασης, από τον τόπο και τον χρόνο. Πάντα σε διάλογο με τον συνομήλικό του Εδεσσαίο Μάρκο Μέσκο (1935). Με την «Κομμένη γλώσσα» του ο Μέσκος, με «Τα λαβωμένα» του ο Τάσος.
Έχτιζε τα σπίτια του, τις φωλιές του (τα βιβλία του δηλαδή) με τα υλικά της μνήμης, της απώλειας, του θανάτου, της αγάπης και του χωρισμού, της απουσίας. Αλλά και της ηρωικής ήττας, της οδύνης και της συμπόνιας των ηττημένων. Σε ένα ταξίδι φαντασίας και γεγονότων. Με πέτρες, ξερολιθιά, έχτιζε και ξανάχτιζε, το ίδιο πάντα σπίτι. «Το μισό στο χιόνι και τ’ άλλο μισό στο μπάσο κλαρίνο». Σήκωνε τοιχία με τις λέξεις. Ποτισμένα με φωνές. Προστατευμένα, μέσα στον αμνιακό σάκο της μάνας φύσης. Πάνω, από τις πλάκες της σκεπής, τα φύλλα της βελανιδιάς θροΐζανε, τα φυλλοκάρδια της ιστορίας. Μ’ ένα κλαρίνο σιγανό. Που το ‘παιζαν, για τα συντρόφια τους, κάτω βαθιά στη ρεματιά, χωματισμένα. Από «Τα Λαβωμένα» πάλι, σε μια σπάνια στιγμή έμμετρης γενναιοδωρίας του.
Πέστε μου
Τρεις μέρες που την έχασα / Τρεις μέρες και τρεις νύχτες / Θάρθει τα ξημερώματα
Με πάχνη στα μαλλιά της / Με πάχνη και με μια πληγή / Να τρέχει άλικο αίμα
Ο δρόμος εκοκκίνησε / Κοκκίνησαν τα δέντρα / Και το ποτάμι ζήλεψε
Κοκκίνησε κι εκείνο / Καρδούλα ποιός σε πλήγωσε / Να του κοπούν τα χέρια
Να σκύβει για κρύο νερό / Και να στερεύει η βρύση / Και τα δεντριά να φεύγουνε
Ν’ αρνιούνται τη σκιά τους / Πέστε μου / Τι να τη κάνω τη καρδιά μου
Έτσι γυμνή ανάμεσα / Σε τόσους λογχοφόρους / Έτσι ανυπεράσπιστη / Ανάμεσά σας, πέστε μου.
Σε μια του συνέντευξη (1996) στην εφημερίδα «Δρόμος της Αριστεράς» έλεγε «Η αίσθησή μου είναι ότι η Αριστερά έχει γίνει κομμάτια και θρύψαλα και τόσο δύσκολο να κολλήσουν τα κομμάτια της». Δυστυχώς πάντα επίκαιρος. Τον Τάσο Πορφύρη γνώρισα πρώτη φορά με τη Μυρτώ του, στη Κόνιτσα (2000), στην πρώτη συνάντηση ηπειρωτών λογοτεχνών. Σε ένα εξαιρετικό και δημιουργικό επταήμερο στα Μαστοροχώρια. Με πρωτεργάτη και εμπνευστή τον Βασίλη Νιτσιάκο. Έκτοτε με τον Τάσο έχουμε βρεθεί λίγες φορές δια ζώσης. Αλλά από μακριά και υπόγεια, με έγνοια και επιμονή, και μέχρι λίγο πριν χαθεί, μοιραζόμασταν τα νέα μας και τις ποιητικές μας ανάσες. Αδιάληπτα.
Τάσος Πορφύρης, πονεμένος, πονετικός και συντροφικός. Αγαπημένος. Για πάντα συνοδοιπόρος στα ταξίδια μας. Της ποίησης και της ζωής.
Φωτογραφία: Από το ντοκιμαντέρ του Τάσου Αναστασίου για τον Τάσο Πορφύρη
* Το κείμενο αποτελεί παρέμβαση σε εκδήλωση για τον Τάσο Πορφύρη, στον Δολό Πωγωνίου.
