Βασίλης Κωστάκης «Αλλάζοντας τον κόσμο με μία μπάλα», εκδόσεις Διόπτρα, 2024
Είναι αλήθεια ότι το ποδόσφαιρο μας προσφέρει μια προνομιακή πρόσβαση σε μια σειρά από διαπιστώσεις για το νόημα της ανθρώπινης ύπαρξης και την πορεία των κοινωνικών συνόλων. Το ποδόσφαιρο ως ένας τρόπος να δούμε τις κοινωνικές πραγματικότητες, τις ανθρώπινες σχέσεις, τις πολιτικές εξελίξεις, τις διεθνείς σχέσεις, τις οικονομικές ανισότητες και να προβούμε σε μια συνολικότερη θεώρησή τους έχει απασχολήσει τη σύγχρονη διανόηση με διάφορους τρόπους. Οι περισσότεροι που ασχολήθηκαν με το θέμα υπήρξαν μάλλον καυστικοί με την εξέλιξη που έχει λάβει το σύγχρονο ποδόσφαιρο είτε ως άθλημα είτε ως/και κοινωνικό φαινόμενο.
«Καπιταλισμός, εμπορευματοποίηση, αποικιοκρατία, εθνικισμός, ψυχολογία των μαζών, πατριαρχία και νομική συστηματοποίηση της βίας – για τους λόγους αυτούς συσχετίζω διαρκώς την απόλαυση με την αποστροφή ως προς το ποδόσφαιρο». Με τα λόγια αυτά προσπαθούσε το 2017 ο φιλόσοφος Σάιμον Κρίτσλεϊ να συνοψίσει το τί σκέφτεται όταν σκέφτεται το ποδόσφαιρο, να κατανοήσει το φαινόμενο του παγκόσμιου ενδιαφέροντος για τη στρογγυλή θέα και να συγκροτήσει μια δική του αισθητική/ ποιητική για το τί είναι όμορφο σ’ ένα πανέμορφο παιχνίδι. Ο Εδουάρδο Γκαλεάνο, ο σπουδαίος Ουρουγουανός συγγραφέας και λάτρης του αθλήματος, αποδεικνύεται ιδιαίτερα δριμύς στο έργο του «Το ποδόσφαιρο στη σκιά και στο φως»: «Η ιστορία του ποδοσφαίρου είναι ένα θλιβερό ταξίδι από το πηγαίο στο αναγκαίο. Καθώς το ποδόσφαιρο κατέληξε να γίνει βιομηχανία, εξορίστηκε σιγά σιγά η ομορφιά που πηγάζει από την απόλαυση του να παίζεις και μόνο […] Έχει μετατραπεί σε θέαμα, σε ποδόσφαιρο προς θέαση, με λίγους πρωταγωνιστές και πολλούς θεατές, κι αυτό το θέαμα έχει γίνει μια από τις πιο κερδοφόρες οικονομικές δραστηριότητες παγκοσμίως. Οργανώνεται όχι για γίνει παιχνίδι, αλλά για να εμποδιστεί να είναι παιχνίδι».
Είναι όμως η -καθόλα δικαιολογημένη- κριτική για τη μορφή που έχει λάβει το ποδόσφαιρο σε παγκόσμια κλίμακα, ο μόνος τρόπος να εξεταστεί το φαινόμενο; Αποτελεί ικανή συνθήκη απομάγευσης του αθλήματος το γεγονός της ολοκληρωτικής και βίαιης εμπορευματοποίησής του από τις εταιρείες, τις ομοσπονδίες και τους χορηγούς; Τότε, αν το ποδόσφαιρο έχει χάσει την αυθεντικότητά του -με ό,τι συνεπάγεται η λέξη αυτή- πώς μπορούμε να ερμηνεύσουμε τη γοητεία που συνεχίζει να ασκεί είτε η πρακτική εξάσκησή του είτε απλώς η διάστασή του ως θέαμα σε εκατομμύρια ανθρώπους;
Mια εναλλακτική φιλοσοφία
Ο Βασίλης Κωστάκης έρχεται με το σύντομο αλλά περιεκτικό σε νοήματα και προβληματισμούς βιβλίο του «Αλλάζοντας τον κόσμο με μια μπάλα» να πιάσει το νήμα του προβληματισμού για την εξέλιξη του σύγχρονου ποδοσφαίρου. Δεν αρκείται όμως να είναι επικριτικός απέναντι στις σύγχρονες μορφές του ποδοσφαιρικού φαινομένου, ούτε καταφεύγει σε μια νοσταλγική ανασύσταση ενός φαντασιακού παρελθοντικού κόσμου ως ένας ακόμα απογοητευμένος ποδοσφαιρόφιλος. Ούτε περνάει στην άμυνα, μοιρολογώντας για τα δεινά που επέφερε π.χ. η FIFA στο άθλημα. Προτείνει μια αντεπίθεση, θεωρητική, πολλαπλή και γοητευτική για την αποκάλυψη του πώς το ποδόσφαιρο μπορεί να λειτουργήσει ως μια εναλλακτική φιλοσοφία να δούμε και να αλλάξουμε τον κόσμο. Φιλόδοξη αν μη τι άλλο η πρόθεση του συγγραφέα, γεμάτος προσδοκίες ο τίτλος του βιβλίου του.
Ο συγγραφέας χρησιμοποιεί το ποδόσφαιρο ως όχημα αυτογνωσίας προσωπικής και κοινωνικής. Το ποδόσφαιρο λειτουργεί ως ένα εργαλείο να στηριχθεί από τον βαθιά πολιτικοποιημένο Κωστάκη η δική του (ίσως και η δική μας) αφήγηση για το πώς είναι ο κόσμος μας και πώς φανταζόμαστε το αύριο. Για τον λόγο αυτό δεν αρκείται στην παρουσίαση του τί είναι το ποδόσφαιρο για τον ίδιο ή για όσους κατά καιρούς το αντιμετώπισαν ως μια σωματική έκφραση. «Το ποδόσφαιρο συνδυάζει τον ανταγωνισμό με τη συνεργασία», μας λέει, «είναι μια συνεργατική διαδικασία» πλήρως εναρμονισμένη με την ίδια τη φύση. Μέσα από το ποδόσφαιρο έχουμε τη δυνατότητα να προεικονίσουμε και να βιώσουμε έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας, βασισμένο στις αξίες της αλληλεγγύης και της συνεργασίας.
Oικοδόμηση ταυτότητας ή πολλαπλών ταυτοτήτων
Από αυτή την άποψη, στο συμβολικό και συναισθηματικό σύμπαν των φίλων του ποδοσφαίρου, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε τη συμβολή του αθλήματος στην περίπλοκη διαδικασία οικοδόμησης της ταυτότητας ή των πολλαπλών ταυτοτήτων. Οι ποδοσφαιρόφιλοι αποτελούν μια ομάδα ανθρώπων που μοιράζονται ένα σύνολο στοιχείων ταύτισης γύρω από έναν σύλλογο, ο οποίος, τελικά, εκπροσωπεί συμβολικά -κοινωνικά, πολιτισμικά, πολιτικά- μια συγκεκριμένη κοινότητα. Το ποδόσφαιρο προσφέρει μια συναισθηματική, μια πιο πρωτογενή μορφή ταύτισης, που σχετίζεται με την αναγνώριση της ομάδας, τόσο μέσα από τα κοινά χαρακτηριστικά της δικής μας ομάδας, όσο και μέσα από τη διάκριση από τους άλλους, προκειμένου να καθοριστούν τα πολύμορφα πολιτισμικά μας όρια ή τα σύνορά μας στην ταύτιση. Η ταύτιση που προφανώς ξεπερνά τα χρώματα του συλλόγου, καταλήγει να εκπροσωπεί την ίδια την κοινότητα. Έτσι, το παιχνίδι μετατρέπεται για όσους παίζουν ή για όσους το παρακολουθούν σε ένα ταξίδι, σε μια διαδικασία (αυτό)έκφρασης, που συντελεί σε μια αυτοκάθαρση από άλλες σκέψεις όχι σημαντικότερες αλλά ίσως πιο επώδυνες. Ο Κωστάκης θέλοντας να περιγράψει ακριβώς αυτή την απλή σε σύλληψη διάσταση ενός πολύπλοκου παιχνιδιού όπως είναι το ποδόσφαιρο, παραπέμπει στον Αλμπέρ Καμύ. Και το σημείο αυτό είναι εξαιρετικά γοητευτικό ειδικά για όλους όσους λάτρεψαν και λατρεύουν τον σπουδαίο Γαλλοαλγερινό. Εξαιρετικά επιτυχημένες εξάλλου και γοητευτικές είναι και όλες οι επιλογές που κάνει ο συγγραφέας για να μιλήσει για τη δημοκρατία, την κοινωνική ανισότητα, την περιβαλλοντική καταστροφή, την άκρατη εμπορευματοποίηση. Είτε με την -αναμενόμενη για αρκετούς- επίκληση στην ποδοσφαιρική δημοκρατία της Κορίνθιανς και του Σώκρατες, είτε με την περίφημη «στροφή του Κρόιφ» και τον σπουδαιότερο γκροτέσκο «Αγώνα φιλοσοφίας» των Μόντι Πάιθον μεταξύ Ελλήνων και Γερμανών φιλοσόφων, ο Κωστάκης αντλεί από τη μυθολογία του ποδοσφαίρου και τη δημοφιλή κουλτούρα στιγμές και εικόνες για να αιτιολογήσει το βασικό αρχικό ερώτημά του: μπορεί να αλλάξει ο κόσμος με μια μπάλα;
Μέσα και παράλληλα στον καπιταλισμό
Ο Κωστάκης είναι αισιόδοξος. Έτσι είναι και ως άνθρωπος, έτσι εμφανίζεται και στο βιβλίο αυτό. Ο κόσμος μπορεί να αλλάξει αν ελπίζουμε. Από τον καθένα σύμφωνα με τις δυνατότητές του, για τον καθένα σύμφωνα με τις ανάγκες του. Ο κόσμος αυτός είναι εδώ και είναι δίπλα μας. Είναι ο κόσμος της αλληλεγγύης, της συμπερίληψης, είναι ο κόσμος της συν-εργασίας, της συν-απόφασης, της συν-δημιουργίας. Ένας κόσμος μέσα και παράλληλα στον καπιταλισμό, ένας κόσμος εναλλακτικός, χειραφετημένος, ένας κόσμος αντίστασης και δημιουργίας. Ο αισιόδοξος Κωστάκης είναι οπαδός του επιθετικού, δημιουργικού ποδοσφαίρου και καλεί στην αντεπίθεση. Το γήπεδο, το μεγάλο γήπεδο της ζωής, περιμένει να εκφραστούν οι πολλαπλές ταυτότητές μας: οι φυλετικές και οι έμφυλες, οι ταξικές, οι πνευματικές και οι φυσικές μας ταυτότητες. Στο γήπεδο που για να νικήσεις πρέπει να διαμοιραστείς τη γνώση, να συνεργαστείς και κυρίως πρώτα απ’ όλα να το διασκεδάσεις. Ίσως για όλους αυτούς τους λόγους το απόφθεγμα ενός από τους μεγαλύτερους ποδοσφαιρικούς φιλοσόφους της εποχής μας, του Ερίκ Καντονά, ταιριάζει απόλυτα στη διανοητική πρόταση του Κωστάκη: «Τ’ ομορφότερο γκολ μου ήταν μια πάσα!»
