Επιλέγοντας να εμφανιστεί στα γράμματα με το ψευδώνυμο «Νικητής της Αύριον», μέσα από τις σελίδες της Διαπλάσεως των Παίδων, ο Μήτσος Παπανικολάου θέλησε να υπερβεί προκαταβολικά τον πήχη του χρόνου διαπράττοντας ύβρη. Η μοίρα στάθηκε συντριπτική, επιφέροντάς του ύπουλα κατάγματα κόπωσης καθιστώντας τον πολυτραυματία.
«Πεθαίνουμε από υπερβολική δόση ζωής» θα πει επιγραμματικά ο Μάριος Μαρκίδης δεκαετίες αργότερα, θαρρείς και συνόψιζε την περιπέτεια βίου και του Παπανικολάου που πήρε την ενδοφλέβια οδό της απώλειας τραβώντας την απόγνωση στα άκρα. Ο ποιητής νικιέται από το ίδιο του το χέρι, είτε αυτοκτονώντας στάγδην είτε ακαριαίως πυροβολώντας πιο γρήγορα απ’ τη σκιά του εαυτού του. «Το χέρι σου λάμπει στη νύχτα σημαία του κόσμου» θα προφτάσει να ψελλίσει προτού υποστείλει τα μάτια κλείνοντάς τα.
«Ζούσα όπως ήθελεν η Μούσα/ κι όπως δεν ήθελε η ζωή» θα γράψει στο «Λυρικό», που πλέον φαντάζει ως αντιλυρική ειρωνεία. Το ασύμβατο ζωής και ποίησης ταλάνισε τον Παπανικολάου σε μια μόνιμη ρήξη με το σώμα του. Δεν είναι τυχαίο που δεν εξέδωσε ποτέ όσο ζούσε ποιητικό βιβλίο, αλλά δημοσίευσε τα ποιήματά του σε περιοδικά και εφημερίδες, λες και ήθελε να διαιωνίσει το εφήμερο του βίου επαληθεύοντάς το επώδυνα. Αντιθέτως, ο Καβάφης, που ομοίως δεν εξέδωσε ποιητική συλλογή, φρόντιζε να εγχειρίζει τα περίφημα μονόφυλλά του επιλέγοντας τους αναγνώστες του, σφυγμομετρώντας εκ προοιμίου τις προτιμήσεις τους. Ο Παπανικολάου, αν και συχνά αναθεωρούσε τα ποιήματά του και φρόντιζε για την τελείωση της μορφής τους, τα άφηνε έκθετα στους ανέμους της τύχης δηλώνοντας πως του έλειπε το κέφι να επωμιστεί τις φροντίδες μιας αυτοτελούς έκδοσης.
Το σώμα των ποιημάτων του ανέκκλητα διαμελισμένο δεξιά και αριστερά σε διάφορα έντυπα, μοιράστηκε ωσάν αντίδωρο στους πιστούς της «λειτουργίας» της ποίησης. «Δε θα σου πω καμιά υπερβολή, αν σου γράψω ότι παλαίω μεταξύ ζωής και θανάτου. Δεν είμαι πια ο μισός εκείνου, που ήμουν άλλοτε…» υπογραμμίζει στον φίλο του ποιητή Νίκο Χαντζάρα, παλεύοντας να απεξαρτηθεί από την ηρωίνη. Για έναν χρήστη ουσιών το να πει κανείς ότι ήταν και τοξικομανής της γραφής θα ήταν εύκολο λογοπαίγνιο και σύληση, όταν ο ίδιος στο «Παιχνίδι»θα πει «Ήτανε τ’ όνειρο βαθύ/ στη φαντασία/ και το σπαθί με το σπαθί/ σε συνουσία» και οι ποιητές —σε αντίθεση με την κοινή αντίληψη— κάθε άλλο παρά παίζουν με τις λέξεις. Η λάμψη και η κλαγγή των όπλων μαρτυρούν την παραισθησιογόνα πολεμική συνθήκη φαντασίας και πραγματικότητας.
Καθώς υποσκάπτει το έδαφος κάτω από τα πόδια του
Ο εχθρός του ποιητή δεν είναι παρά ο ίδιος, καθώς υποσκάπτει το έδαφος κάτω από τα πόδια του ενώ πρόθυμα στέκεται αλληλέγγυος με τους συνανθρώπους του όπως μαρτυρούν οι στίχοι: «Ορκίζομαι στον άνθρωπο πως άνθρωπος θα μείνω,/ πως το άσπρο χέρι μου ποτέ ντουφέκι δε θα πιάσει» («Όρκος»), σε ένα στρατευμένο στον άνθρωπο ποίημα-μανιφέστο. Δέσμιος μιας χρόνιας μεγαλοσπληνίας, δεν μπορεί παρά να ευχηθεί: «Όμως κάλλιο να πέθαινα πριν από σένα, Νιότη —/ κερδίζουν πάντα στη ζωήν όσοι πεθαίνουν πρώτοι—», σε μόνιμη απόκλιση από μια «διατεταγμένη αισιοδοξία».
Στο γνωστό αμλετικό δίλημμα απαντά χωρίς περιστροφές: «Έμεινα, όπως δεν έμεινε ποτέ κανένας, μόνος/ κρατώντας το κεφάλι μου στα χέρια, σαν κρανίο». Παίρνει τη ζωή στα χέρια του, ίσα ίσα για να βάλει το κεφάλι του στον τορβά. Η αναμέτρηση θα κριθεί σε βάθος χρόνου όταν βιολογικά θα είναι απών, ερήμην του ιδίου. Από τη σώμα με σώμα μάχη με τους δαίμονές του, θα διασωθούν στίχοι αρτιμελείς που θα επιζήσουν της φθοράς του χρόνου και της κυριαρχίας των εκάστοτε συρμών. Είναι να θαυμάζει κανείς την αρμονική ταλάντωση του γλωσσικού του οργάνου που ως ηχώ φτάνει ως το σήμερα πάλλοντας το προκάρδιό μας εν είδει μαρμαρυγής.
Το ύστατο χαίρε δεν ειπώθηκε ακόμα
Σε πείσμα των καιρών όπου επιπολάζει μια επαιτεία της πρόσκαιρης δόξας με κάθε τίμημα, ένας ποιητής που έφτασε στο σημείο να ζητιανέψει στο ναδίρ του βίου του, απαιτεί την προσοχή μας με την αυταπόδεικτη σχεδόν αξία του και επιβάλλει την παρουσία του. Η αντοχή της πρωτότυπης ποίησής του, αντίκρυ στις ανοξείδωτες μεταφράσεις του, συγκροτεί μια διπλή έλικα σε διαρκή περιστροφή, που φέρει το γενετικό αποτύπωμα μιας πρωτογενούς φωνής που ακόμα περιμένει την αποκρυπτογράφησή της.
«Γιατί η γη είναι λίγη/ για τους πεθαμένους και τους ζωντανούς», θα υπαινιχθεί ο ίδιος, επιχειρώντας ανεπιτυχώς να διώξει μακριά του κάθε ελπίδα επιβίωσης του έργου του, σκάβοντας τον λάκκο του ακόμα μια φορά από εκεί που βρίσκεται. Όμως, άρτια επιμελημένες, αισθητικά και φιλολογικά, εκδόσεις όπως η πρόσφατη της Σμίλης, αφοπλίζουν τον ποιητή από την αυτοκτόνο πρόθεση και αποστομώνουν κάθε επίβουλο αρνητή της λογοτεχνικής ιστορίας.
Οι άοκνες προσπάθειες του Τάσου Κόρφη για την αναστήλωση του έργου του Παπανικολάου βρίσκουν τη φυσική τους συνέχεια καρποφορώντας στην παρούσα συγκομιδή που συγκρότησε με αίσθηση χρέους ο Μιχάλης Μπακογιάννης. «Τη θύμησή σου δώσε μου/ γιατί έμεινε γυμνό το χαίρε». Και σίγουρα, ο Μήτσος Παπανικολάου δεν είπε ακόμα το ύστατο χαίρε στη ζωή μας.
