Κύρκος Δοξιάδης, Φασισμός και καπιταλισμός – Η ολοκλήρωση μιας σχέσης, εκδόσεις: Τόπος, 2026
Η σχέση φασισμού και καπιταλισμού συνιστά ένα από τα πιο ακανθώδη ζητήματα της νεωτερικής σκέψης. Τούτη τη σχέση αναλύει το νέο βιβλίο του Κύρκου Δοξιάδη Φασισμός και καπιταλισμός – Η ολοκλήρωση μιας σχέσης, με το οποίο ο συγγραφέας επιχειρεί μια ριζοσπαστική επανατοποθέτηση στο πεδίο της πολιτικής και κοινωνικής θεωρίας. Μακριά από τις απλουστευτικές αναγνώσεις και αναλύσεις –λόγου χάρη τη φιλελεύθερη, που βλέπει τον φασισμό ως ανορθολογική «παρέκκλιση», και την παραδοσιακή (ορθόδοξη) μαρξιστική, που τον αντιμετωπίζει εργαλειακά ως «ανοιχτή τρομοκρατική δικτατορία του χρηματιστικού κεφαλαίου»–, ο συγγραφέας προτείνει μια δομική και δυναμική ανάλυση.
Στην ανάλυση του Δοξιάδη ο φασισμός δεν αποτελεί εργαλείο ή εκτροπή μιας κατάστασης, αλλά αντιθέτως διακρίνεται ως εγγενής δυνατότητα του καπιταλιστικού συστήματος που ενεργοποιείται σε συνθήκες κρίσης. Αυτό που καθιστά, ωστόσο, το εγχείρημα ιδιαίτερα πειστικό δεν είναι μόνο η θεωρητική του θεμελίωση, αλλά ο τρόπος με τον οποίο η αφηρημένη θέση «γειώνεται» στην πιο τετριμμένη καθημερινότητα: στο σούπερ μάρκετ, στην ουρά της τράπεζας, στην κερκίδα του γηπέδου, στην οθόνη του κινητού και στην πολιτική παθητικοποίηση της Αριστεράς. Ακριβώς εκεί φαίνεται πώς η «οργανική σύνδεση αυταρχισμού/φασισμού και αγοράς/καπιταλιστικών σχέσεων» παύει να αποτελεί σχήμα λόγου και γίνεται βιωμένη εμπειρία.
Η υποαξία: η οικονομική ρίζα της υποτίμησης
Η πιο πρωτότυπη συνεισφορά του βιβλίου βρίσκεται στην έννοια της «υποαξίας». Ο Δοξιάδης δείχνει ότι ο σύγχρονος καπιταλισμός έχει προσθέσει στην κλασική απόσπαση υπεραξίας –που αφορά τη σχέση κεφαλαίου/εργασίας– μια δεύτερη μορφή εκμετάλλευσης που στοχεύει τον καταναλωτή. Το φαινόμενο του shrinkflation –η μείωση της ποσοτικής ή ποιοτικής αξίας ενός εμπορεύματος χωρίς αντίστοιχη μείωση της τιμής– μετατρέπει τον ανταγωνισμό: οι επιχειρήσεις δεν συναγωνίζονται πλέον για το καλύτερο, αλλά για το χειρότερο προϊόν, καθώς η καθολικότητα του φαινομένου αφαιρεί από τον καταναλωτή κάθε δυνατότητα επιλογής. Εδώ η γενική θέση της κριτικής –ότι «η οικονομική ελευθερία των ελίτ προϋποθέτει την πολιτική ανελευθερία της πλειονότητας»– αποκτά ένα εντυπωσιακά συγκεκριμένο περιεχόμενο. Η διαφήμιση, με τη «βίαιη υλικότητά» της και την καταναγκαστική έλξη της προσοχής, δεν προωθεί απλώς ένα προϊόν· είναι πρωτίστως προπαγάνδα υπέρ του ίδιου του συστήματος. Στην εποχή της υποαξίας, μάλιστα, αυτή η προπαγάνδα αποκτά μια νέα θρασύτητα, που ο Δοξιάδης συμπυκνώνει στη διαφημιστική καμπάνια «Be stupid» της Diesel: το σύστημα προετοιμάζει τον καταναλωτή να αποδεχτεί ότι «επιλέγει» ανάμεσα σε υποβαθμισμένα προϊόντα. Αυτό ακριβώς που η γενική κριτική ονομάζει «ιδεολογική ηγεμονία μέσα από τη συναίνεση» εδώ ονοματίζεται εύστοχα ως «ηθική ηλιθιότητα»: η αναγκαστική εσωτερίκευση της υποτίμησής μας.
Ιδιαίτερα διαφωτιστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο συγγραφέας συνδέει την οικονομική εκμετάλλευση με τον «οπαδισμό». Αξιοποιώντας κατά μια έννοια έναν… «αλτουσεριανό πολιτιστικό ιδεολογικό μηχανισμό», δείχνει πώς το επαγγελματικό ποδόσφαιρο και μπάσκετ –οι ομάδες ως καπιταλιστικές εταιρείες– καλλιεργούν φανατικές μάζες, ενώ οι μεγαλοεπιχειρηματίες-ιδιοκτήτες των ομάδων συχνά συγκλίνουν με φασιστικά μορφώματα. Η ρωμαϊκή αρχή «άρτον και θεάματα» επανέρχεται με ακρίβεια: ο «άρτος» είναι τα υποβαθμισμένα εμπορεύματα, τα «θεάματα» τα γήπεδα και τα ριάλιτι. Έτσι, ο «μικροφασισμός» που περιγράφει η γενική κριτική –η εγγραφή του αυταρχισμού στην υποκειμενικότητα και στην καθημερινότητα– παίρνει σάρκα και οστά: δεν χρειάζονται μελανοχίτωνες, αρκεί ο φανατικός οπαδός που είναι ταυτόχρονα και αφοσιωμένος οπαδός του μεγαλοκαπιταλιστή.
Επιστημονική ορθολογικότητα, βιοεξουσία και «τεχνητή νοημοσύνη»
Το κεφάλαιο για την επιστημονική ορθολογικότητα διευρύνει τη θεωρητική θεμελίωση προς μια απροσδόκητη κατεύθυνση: την ίδια τη σχέση των μαζών με τον Διαφωτισμό. Ο Δοξιάδης υποστηρίζει ότι η επιστημονική ορθολογικότητα λειτουργεί και η ίδια ως ιδεολογία με υλική διάσταση – και ταυτίζει τη φουκωική «βιοεξουσία» με τον υλικό μηχανισμό της· ο κόσμος πίστεψε στην επιστήμη επειδή βίωσε βελτίωση των υλικών συνθηκών ζωής. Το κρίσιμο επιχείρημα είναι ότι η γενικευμένη υποαξία αποσαθρώνει ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό: όταν η ποιότητα ζωής υποβαθμίζεται συστηματικά, ο κόσμος χάνει την εμπιστοσύνη του στην ίδια την επιστήμη. Η πανδημία του κορονοϊού λειτούργησε ως καθολική στιγμή αυτής της κρίσης – και, κρίσιμα, το σύστημα δεν τη βίωσε ως αποτυχία, αφού προτεραιοποίησε την κερδοσκοπία (πατέντες, εμβόλια έναντι θεραπειών). Ακόμη πιο ανησυχητικά, τον καπιταλισμό τον «βολεύει» η απώλεια πίστης στον ορθολογισμό, γιατί ανοίγει τον δρόμο στον δογματισμό.
Εδώ η ανάλυση της «τεχνητής νοημοσύνης» είναι από τις πιο καυστικές του βιβλίου. Ο συγγραφέας χαρακτηρίζει τον όρο «χυδαία υποστασιοποίηση»: μια έννοια που αναφέρεται στην υποκειμενικότητα (η νοημοσύνη) χρησιμοποιείται πλέον για μηχανές, αποκρύπτοντας τα κερδοσκοπικά κίνητρα και –το κρισιμότερο– αποσυνδέοντας τη νοημοσύνη από την ηθική κρίση. Το παράδειγμα του AI που χρησιμοποιείται στη Γάζα το συμπυκνώνει σαρκαστικά: πρόκειται στην πραγματικότητα για «τεχνητή ηθική ηλιθιότητα». Το δόγμα της «καινοτομίας ως αυτοσκοπού» –το νέο είναι αυτομάτως καλύτερο– δικαιολογεί τόσο το shrinkflation όσο και την υποβάθμιση των γενικότερων υπηρεσιών. Με αυτόν τον τρόπο η γενική διαπίστωση της κριτικής περί «κοινωνικού δαρβινισμού» και «λατρείας του οικονομικού ορθολογισμού» αποκτά βάθος: ο κίνδυνος είναι η αντιστροφή του καντιανού «Sapere aude» σε «Be stupid», δηλαδή η οριστική απαλλαγή του καπιταλισμού από τη δέσμευση του Διαφωτισμού να αποφεύγει τον δογματισμό.
Η αδράνεια της Αριστεράς ως συστατικό της φασιστικοποίησης
Αξίζει ιδιαίτερη αναφορά το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, το οποία κατά μια έννοια συμπληρώνει την εικόνα με μια αυτοκριτική διάσταση που η γενική αποτίμηση αφήνει υπόρρητη: την ευθύνη της ίδιας της Αριστεράς. Ξεκινώντας από τις κινητοποιήσεις για τη Γάζα –«το μόνο αισιόδοξο πολιτικά σημείο της εποχής»–, τις οποίες διαβάζει ως γνήσιο αντιφασισμό που επιβεβαιώνει την ταύτιση καπιταλισμού και φασισμού, ο Δοξιάδης εντοπίζει έναν διπλό αποπροσανατολισμό. Αφενός τα κινήματα («το προσωπικό είναι πολιτικό») αποκόπτουν την πολιτική με την ευρεία έννοια από τη στενή· αφετέρου ο νομικισμός των κομμάτων αποκόπτει το κράτος από τις ευρύτερες σχέσεις εξουσίας. Το αποτέλεσμα είναι μια ιδιόμορφη «ιδιώτευση» της Αριστεράς: άτομα που παραμένουν αριστερά αλλά χωρίς σχέση με την κεντρική πολιτική – μια μαζική παθητικοποίηση που ισοδυναμεί στην ουσία με την πρακτική ακύρωσή της. Μέσα από την ανάλυση, η γελοιοποίηση του ΣΥΡΙΖΑ (με «αιχμή» την περίπτωση Κασσελάκη και όχι μόνο) παρουσιάζεται ως μεθοδευμένος στόχος του καθεστώτος για την οριστική απαξίωση της Αριστεράς.
Η ιστορική εμβάθυνση είναι εδώ κομβική: η μεταπολεμική δυτικοευρωπαϊκή Αριστερά ήταν αντικαπιταλιστική κυρίως ως αντιιμπεριαλισμός, ενώ εσωτερικά, λόγω της «συναινετικής ηγεμονίας» και του κοινωνικού κράτους, αντιμετώπιζε τον καπιταλισμό ως «θεωρητική αφαίρεση». Η μεγάλη ειρωνεία, όπως τη διατυπώνει ο Δοξιάδης, είναι ότι ακριβώς όταν ο καπιταλισμός έγινε νεοφιλελεύθερος και ασύδοτος –όταν δηλαδή έπαψε να «αυτοπεριορίζεται» και άρχισε να δείχνει τον αληθινό του εαυτό–, η κοινοβουλευτική Αριστερά απεμπόλησε τον αντικαπιταλιστικό της χαρακτήρα. Αυτό συνομιλεί άμεσα με τη θέση της γενικής κριτικής ότι η άνοδος της Ακροδεξιάς δεν είναι αντισυστημική αντίδραση, αλλά «η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος». Ο συγγραφέας το ριζοσπαστικοποιεί: ο αντιιμπεριαλισμός που δεν είναι αντικαπιταλισμός δεν είναι επί της ουσίας αντιιμπεριαλισμός.
Εν κατακλείδι
Συνοψίζοντας, θα μπορούσαμε να σημειώσουμε ότι στον Δοξιάδη η γενικευμένη υποαξία δεν ορίζεται απλώς ως μια οικονομική αδικία· είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου ο καπιταλισμός εκφασίζεται στην καθημερινότητα. Αποσπώντας συστηματικά υποαξία από τους καταναλωτές –πουλώντας τους εν γνώσει του υποβαθμισμένα εμπορεύματα σε τιμές ανώτερες της πραγματικής τους αξίας– το σύστημα υποτιμά διαρκώς και απροκάλυπτα τις λαϊκές τάξεις, όχι μόνο υλικά αλλά και ως προς τη νοημοσύνη τους, αφού απαιτεί να αποδεχτούν «βλακώδεις δικαιολογίες» για τη συρρίκνωση. Αυτή η καθολική περιφρόνηση εσωτερικεύεται ως «ηθική ηλιθιότητα»: οι εξουσιαζόμενοι μαθαίνουν να θεωρούν φυσική και δικαιολογημένη την υποβάθμισή τους. Έτσι διαβρώνεται η πίστη στην επιστημονική ορθολογικότητα και στις αξίες του Διαφωτισμού, ανοίγοντας τον δρόμο στον δογματισμό, στην παθητικότητα και στον οπαδισμό. Η υποαξία, δηλαδή, παράγει ακριβώς εκείνη την υποτακτική, αποχαυνωμένη υποκειμενικότητα –τη σύγχρονη «πλέμπα» του «άρτον και θεάματα»– πάνω στην οποία στηρίζεται και αναπαράγεται ο φασιστικός καπιταλισμός.
Η επιστημονική ορθολογικότητα και η κρίση της παρέχουν τη γέφυρα προς το ιδεολογικό, ενώ η αδράνεια της Αριστεράς εξηγεί γιατί αυτή η συστηματική υποτίμηση δεν συναντά αντίσταση. Έτσι, η γενική διαπίστωση περί «οργανικής σύνδεσης αυταρχισμού και αγοράς» αποδεικνύεται όχι μεταφορά αλλά μηχανισμός: ο καπιταλισμός δεν χρειάζεται πια τη βία των ταγμάτων εφόδου, γιατί έχει εσωτερικεύσει τη φασιστικοποίηση στην αγορά, στην τεχνολογία και στην πολιτική παθητικότητα.
Σε μια εποχή που τα όρια μεταξύ φιλελεύθερης κανονικότητας και αυταρχικής εκτροπής γίνονται δυσδιάκριτα, ο Δοξιάδης, ακολουθώντας τη μαρξική οπτική όπως αυτή φαίνεται στην περίφημη 11η θέση για τον Φόιερμπαχ, δεν επιδιώκει απλώς να ερμηνεύσει τον κόσμο, αλλά να προσφέρει εφόδια για τη μεταβολή του – με πρόταγμα, τελικά, μια «αντικαπιταλιστική επανίδρυση» της Αριστεράς στη βάση των οικουμενικών αξιών του Διαφωτισμού: ελευθερία, ισότητα, αλληλεγγύη.
