Ο λαϊκισμός της Ανυπότακτης Γαλλίας εκπέμπει μπερδεμένα μηνύματα
Ενδυόμενη το μανδύα του λαϊκισμού, η Ανυπότακτη Γαλλία προσπάθησε να υπερβεί την Αριστερά και να οικοδομήσει ένα νέο συνασπισμό για να μεταμορφώσει τη γαλλική πολιτική. Αλλά η δέσμευση τους για πλουραλισμό ήδη παρουσιάζει περιορισμούς.
Του Τζέικομπ Χάμπεργκερ*
Με το φάσμα του κομουνισμού να αποτελεί μακρινή ανάμνηση, πολλοί ευρωπαίοι κεντρώοι αντιλαμβάνονται το «λαϊκισμό» ως την πλέον πιεστική απειλή για την παγκόσμια δημοκρατία. Με αυτήν την έννοια, ο όρος λίγο διαχωρίζει την αντισυστημική αριστερά και την ξενοφοβική ακροδεξιά. Κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του Μελανσόν το 2017, συχνά ειδήμονες τον κατακεραύνωναν ως αυταρχική προσωπικότητα, σχεδόν εξίσου επικίνδυνο με την Μαρίν Λεπέν του νεοφασιστικού Εθνικού Μετώπου. Ο Μελανσόν δεν έδειχνε να ασχολείται με αυτές τις κατηγορίες, που από κάποιες πλευρές ήταν δίκαιες. Ξεπέρασε τον εαυτό του επαινώντας λατινοαμερικάνους ηγέτες, όπως ο Ούγκο Τσάβες και τασσόμενος υπέρ μιας αναθέρμανσης με τη Ρωσία του Πούτιν. Συχνά συγκρουόταν με δημοσιογράφους της τηλεόρασης και εντύπων κατηγορώντας τους για διασπορά «ψευδών ειδήσεων» εναντίον του, ενώ πολλοί από τους υποστηρικτές του υιοθετούσαν ψευδο-συνωμοσιολογική ρητορική στο διαδίκτυο. Εν τέλει, όταν η Λεπέν πέρασε στο δεύτερο γύρο των εκλογών, αρνήθηκε να επιδοκιμάσει ανοιχτά την ψήφο στον αντίπαλό του Εμανουέλ Μακρόν.
Ακόμα και για πολλούς αριστερούς, που ίσως διαφορετικά να είχαν στηρίξει τη φιλόδοξη οικοσοσιαλιστική πλατφόρμα της Ανυπότακτης Γαλλίας (ΑΓ) –η οποία υποσχόταν τεράστιες επενδύσεις στον τομέα της βιώσιμης ενέργειας και των δημόσιων υπηρεσιών, καθώς και πρωτοβουλίες για να καταπολεμηθεί η επισφαλής εργασία και η επιρροή των μεγάλων οικονομικών και τεχνολογικών εταιρειών–, ήταν δύσκολο να αποδεχθούν το ριψοκίνδυνο σχέδιο του κινήματος, να εξαναγκάσει σε επαναδιαπραγματεύσεις για τις κεντρικές Συνθήκες της ΕΕ απειλώντας με γαλλική απόσυρση. Παρότι η αριστερή πτέρυγα του Σοσιαλιστικού Κόμματος (ΣΚ) είχε μάλλον συμφωνήσει ότι η δομή της ΕΕ βάσει των Συνθηκών της Λισαβόνας και του Μάαστριχτ ευνοούσε τις νεοφιλελεύθερες πολιτικές, παρέμενε υπερβολικά προσδεμένη στο ευρωπαϊκό σχέδιο για να συμμαχήσει με τον Μελανσόν. Δεν είναι περίεργο ότι σε μια περίοδο που πολλοί είχαν εύλογους φόβους για το μέλλον της γαλλικής και της ευρωπαϊκής δημοκρατίας, ο Μακρόν κατάφερε εύκολα να παρουσιαστεί ως σταθερή εναλλακτική λύση στους «λαϊκιστές», στα μάτια και της αριστερής και της δεξιάς πτέρυγας.
Αν και κάποιοι από τους τυπικούς φόβους για «λαϊκισμό» σχετικά με την ΑΓ επιβεβαιώθηκαν, το κίνημα επέδειξε ένα μάλλον διαφορετικό τρόπο αντίληψης του όρου από τις τελευταίες εκλογές και έπειτα. Αντλώντας από τις ιδέες της βελγίδας φιλοσόφου Σαντάλ Μουφ, που εμφανίστηκε δημόσια στο πλευρό του Μελανσόν, οι Ανυπότακτοι πιστεύουν ότι διανύουμε κρίση δημοκρατικής συμμετοχής. Σύμφωνα με την Μουφ, δεκαετίες νεοφιλελεύθερης συναίνεσης αποθάρρυναν τους πολίτες από τη συμμετοχή στην πολιτική διαδικασία. Την ίδια στιγμή, μακροημερεύοντες πολιτικοί θεσμοί και έννοιες δεν αντιμετωπίζονται ως ικανοί να προσλάβουν τα λαϊκά αιτήματα. Για την ΑΓ, τα ιστορικά επίπεδα αποχής των ψηφοφόρων που σημειώθηκαν στις εκλογές του περασμένου χρόνου αποδεικνύουν ότι ένας δραματικός επανασχεδιασμός του πολιτικού χάρτη είναι συνάμα εφικτός και απαραίτητος. Σε αυτή τη «λαϊκιστική συγκυρία», για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια της Μουφ, το κίνημα του Μελανσόν είναι πεπεισμένο ότι ο δρόμος προς τη νίκη περνά από την κινητοποίηση των απογοητευμένων μέσω νέων μορφών πολιτικής συμμετοχής και εμπλοκής.
Η σχέση μεταξύ πολιτών και αιρετών
Η συμμετοχική δημοκρατία αποτέλεσε μέρος της ταυτότητας του κινήματος από την εκκίνησή του, κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του Μελανσόν το 2017. Η ΑΓ περιέγραψε τον εαυτό της, όχι ως κόμμα, αλλά ως αποκεντρωμένο «δίκτυο». Η αρχική ιδέα του κινήματος ήταν να δημιουργηθεί μια συμμετοχική διαδικτυακή πλατφόρμα, όπου θα αναπτύσσονται ιδέες οι οποίες θα εφαρμόζονται από τοπικές ομάδες δράσης –παρότι βέβαια θα συντονίζεται από κεντρικές οργανωτικές επιτροπές και θα διοικείται από ένα χαρισματικό ηγέτη. Ήταν αυτή η διαχεόμενη οριζόντια δομή που παρήγαγε το από τα κάτω σχεδιασμένο πρόγραμμα για τους προεδρικούς και βουλευτικούς προεκλογικούς αγώνες του κινήματος. Η ΑΓ δεσμεύτηκε να χρησιμοποιεί αυτήν την ίδια δομή για να διατηρήσει την ενεργητική λαϊκή κινητοποίηση, ακόμα και εν τη απουσία προεκλογικών εκστρατειών. (Ίσως αποτελεί έκπληξη ότι η ΑΓ έχει πολλά τέτοια χαρακτηριστικά κοινά με το προεκλογικό κίνημα του Εμανουέλ Μακρόν, «Δημοκρατία εμπρός!». Παρότι ο Μακρόν έχει τη φήμη ότι εισάγει τις αξίες της Σίλικον Βάλεϊ στη γαλλική πολιτική σκηνή, ο Μελανσόν έχει επίσης εκφράσει –σε μια αλλόκοτη σύμπνοια με τον Μαρκ Ζούκερμπεργκ– την πεποίθηση ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν ένα εγγενώς δημοκρατικό μοντέλο αλληλεπίδρασης).
Μία από τις πιο ορατές πρωτοβουλίες της ΑΓ υπήρξε ο επαναπροσδιορισμός της σχέσης μεταξύ πολιτών και αιρετών. Ο ίδιος ο Μελανσόν είναι σκληραγωγημένος βετεράνος της πολιτικής που έχει υπηρετήσει ως γερουσιαστής και ως υπουργός Παιδείας για το ΣΚ, πριν αποχωρήσει από το κόμμα το 2008. Ωστόσο, έπειτα από μια λιγότερο επιτυχημένη προεδρική εκστρατεία το 2012, ως υποψήφιος του Μετώπου της Αριστεράς, ο Μελανσόν αναζήτησε μια επανεκκίνηση. Ίδρυσε την ΑΓ, το Φεβρουάριο του 2016, παρουσιάζοντας το νέο κίνημα-και-κόμμα ως όχημα για την απογοήτευση από τη συστημική πολιτική. Κατά τη διάρκεια των περυσινών βουλευτικών εκλογών, η ΑΓ πρότεινε ένα κατάλογο υποψηφίων που σε μεγάλο βαθμό δεν είχαν ποτέ υπηρετήσει σε κυβερνητικό σχήμα. Ο Μακρόν και οι κεντρώοι σύμμαχοί του υποσχέθηκαν κάτι ανάλογο, δεσμευόμενοι να εισάγουν στην κυβέρνηση την εμπειρία της κοινωνίας των πολιτών, δηλαδή διευθυντές του ιδιωτικού τομέα και εκπαιδευμένοι επαγγελματίες. Αντίθετα, οι Ανυπότακτοι καυχιόνταν ότι οι δικοί τους μη πολιτικοί αντιπροσωπεύουν συνηθισμένους ανθρώπους και ότι οι εκλεγμένοι του περυσινού καλοκαιριού συμπεριλαμβάνουν έναν τηλεφωνητή, μια βιβλιοπώλισσα και μια νοσηλεύτρια.
Η αντιπαραθετική στρατηγική
Το κεντροδεξιό κόμμα του Μακρόν διατηρεί μία από τις μεγαλύτερες κοινοβουλευτικές πλειοψηφίες στην ιστορία της Πέμπτης Δημοκρατίας της Γαλλίας. Ωστόσο, παρότι στην πραγματικότητα διέθετε εγγυημένες ψήφους για να εξασφαλίσει πλειοψηφία για οποιαδήποτε από τις προτεραιότητες του Μακρόν, η κυβέρνηση της οποίας ηγείται ο πρωθυπουργός Εντουάρ Φιλίπ επέλεξε να περάσει τα πλέον σημαντικά νομοθετήματα –συγκεκριμένα την απελευθέρωση του εργασιακού κώδικα και την ιδιωτικοποίηση των σιδηροδρόμων– με τη διαδικασία του επείγοντος που περιορίζει τον κοινοβουλευτικό διάλογο. Η ΑΓ, αν και έχει τη δυνατότητα να προωθεί νομοθετήματα και κάποιες πρωτοβουλίες της υποστηρίχθηκαν από άλλα μειοψηφικά κόμματα, γνωρίζει όμως ότι τελικά η επιρροή της είναι κάτι περισσότερο από συμβολική στη νομοθετική διαδικασία. Έτσι ο Φρανσουά Ρουφίν [σμτ. Δημοσιογράφος, του οποίου το πρώτο ντοκιμαντέρ «Merci Patron!» κέρδισε βραβείο Σεζάρ. Δημιούργησε προεκλογικά το κίνημα «Picardie debout!» και εξελέγη βουλευτής και με τη στήριξη της Ανυπότακτης Γαλλίας. Το Δεκέμβριο του 2017 τού υποβλήθηκε πρόστιμο γιατί εμφανίστηκε στη γαλλική Βουλή με ποδοσφαιρική φανέλα. Όπως υποστήριξε, επρόκειτο για τη φανέλα μιας τοπικής ερασιτεχνικής ομάδας και η κίνησή του είχε στόχο τις ποδοσφαιρικές ελίτ, οι οποίες απολαμβάνουν υπέρογκων ποσών από τον κυβερνητικό κορβανά.] επιβεβαίωσε ότι η πλέον αποτελεσματική μορφή αντιπολίτευσης που διαθέτουν είναι η δημιουργία θεάματος στην αίθουσα του κοινοβουλίου, γεγονός που κοινοποιεί στους απογοητευμένους πολίτες που ανήκουν στην εργατική τάξη ότι η ΑΓ είναι με το μέρος τους, ενώ οι κυβερνώντες Μακρονιστές δεν είναι.
Αυτή η αντιπαραθετική στρατηγική, που οι αντίπαλοι χλευάζουν ως σκέτη απόπειρα για δημιουργία «μιντιακού θορύβου», έχει προφανή όρια. Τα χτυπήματα στο you tube που έχει καταφέρει το βίντεο με τον Ρουφίν δεν αποτελούν υποκατάστατο ούτε για τη συμμετοχή των πολιτών ούτε για την προώθηση νομοθετημάτων. Για αυτό το λόγο, οι εκλεγμένοι της ΑΓ προτιμούν να αυτοπαρουσιάζονται λιγότερο ως αντιπολιτευόμενο κόμμα και περισσότερο σαν την κοινοβουλευτική πτέρυγα μιας πολύ σύντομα ηγεμονικής λαϊκής κινητοποίησης.
Τοπικές δράσεις και θέατρο του δρόμου
Με αυτό το στόχο, η ΑΓ εγκαινίασε μια πόρτα – πόρτα εκστρατεία στα φτωχά προάστια των μεγάλων πόλεων της Γαλλίας, για να ακούσουν τους πολίτες. Όπως υπογράμμισε εκπρόσωπος του κινήματος, με αυτόν τον τρόπο η ΑΓ, όχι μόνο μαθαίνει ποια ζητήματα απασχολούν αυτούς τους ανθρώπους, αλλά οικοδομεί μια ανθρώπινη επαφή με πολίτες που πιθανόν διαφορετικά να ήταν επιφυλακτικοί με οργανωμένους αριστερούς. Έτσι, το κίνημα πιστεύει ότι μπορεί να βοηθήσει περιθωριοποιημένους πολίτες να υπερβούν συναισθήματα απομόνωσης και απώλειας ισχύος και να τους προετοιμάσει για να αντιμετωπίσουν τις ελίτ.
Μάλιστα, προχωρούν και παραπέρα δοκιμάζοντας διάφορες τοπικές δράσεις τον τελευταίο χρόνο, που εστιάζουν κυρίως σε γειτονιές της εργατικής τάξης. Αυτές οι δράσεις συνδυάζουν την πολιτική αγωγή με προσπάθειες να προωθήσουν ένα αίσθημα συντροφικότητας. Από συναντήσεις με βουλευτές του κόμματος σε τοπικά μπαρ, μέχρι «σχολεία του πολίτη», όπως είχαν διαμορφωθεί τη δεκαετία του 1960, με διδασκαλία σε τροχόσπιτα στα οποία παρέχεται δωρεάν ενημέρωση για το πώς πολίτες χαμηλού εισοδήματος μπορούν να ασκούν τα πολιτικά και κοινωνικά τους δικαιώματα. Στην επέτειο της καταστροφής στη Φουκουσίμα, αυτόν τον Μάρτιο, το κίνημα διενήργησε συμβολικό δημοψήφισμα για την πυρηνική ενέργεια, με στόχο να αναδείξει τη στήριξη των ανθρώπων υπέρ της αποπυρηνικοποίησης.
Προχωρούν, μάλιστα, ακόμα περισσότερο. Για παράδειγμα, ένα κυριακάτικο απόγευμα στο 20ό δημοτικό διαμέρισμα του Παρισιού έπεσα επάνω σε μια «δίκη πολιτών», στην οποία κάτοικοι αυτής της κοινωνικά ανάμεικτης γειτονιάς ζητωκραύγαζαν καθώς αποδιδόταν η ετυμηγορία σε ένα χάρτινο τραπεζιτικό ολιγάρχη. Ο Ρουφίν επιδίωξε να καθιερωθεί ο ίδιος ως ο κύριος υπερασπιστής τέτοιων πολιτικών συγκεντρώσεων, διοργανώνοντας μάλιστα πρόσφατα ένα «πάρτι για τον Μακρόν», δηλαδή μια διαδήλωση που ξεκίνησε ως ανοιχτή ψησταριά, που στήθηκε μπροστά από την όπερα του Παρισιού, για να «γιορτάσει» τον νέο πρόεδρο, ο οποίος απεικονιζόταν ως ένας καμαρωτός βασιλιάς, στον ένα χρόνο προεδρίας του.
Υποσχέσεις αλλά και εμπόδια
Η ΑΓ είναι πεπεισμένη ότι μέσω τέτοιων δράσεων μπορεί να διατηρήσει ένα ζωντανό κίνημα και σταδιακά να διαμορφώσει μια από τα κάτω συμμαχία ικανή να αναλάβει δράση. Σε ένα πολιτικό σύστημα που τείνει να υποεκπροσωπεί την άκρα αριστερά και την άκρα δεξιά σε εθνικό επίπεδο, μια νίκη του Μελανσόν το 2022 μοιάζει απλώς ευσεβής πόθος. Αλλά διατηρώντας μια ενεργή βάση, αποτελούμενη κυρίως από φοιτητές, χαμηλού ή μέσου επιπέδου υπαλλήλους και τις κατώτερες τάξεις του αστικού και ημιαστικού ιστού, η ΑΓ μπορεί να έχει μια ευκαιρία να μιμηθεί τις επιτυχίες του Εθνικού Μετώπου την τελευταία δεκαετία.
Αλλά πώς ακριβώς η ΑΓ αντιλαμβάνεται το δρόμο από τη λαϊκιστική οργάνωση σε επίπεδο κοινότητας και το θέατρο δρόμου προς την πολιτική νίκη; Αν οι πειραματισμοί του κινήματος στη συμμετοχική δημοκρατία έχουν δημιουργήσει κάποιες υποσχέσεις για την οικοδόμηση μιας βάσης, τότε η πολιτική στρατηγική του έχει ήδη αποκαλύψει πιθανά εμπόδια κλειδιά ως προς τη συγκέντρωση δύναμης για την Αριστερά.
Για τον Μελανσόν, ο λαϊκισμός πάει πέρα από αυτές τις απόπειρες να ενθαρρυνθεί η συμμετοχή, αυτό που υπαινίσσεται δεν είναι τίποτα λιγότερο από μια συνολική αναμόρφωση της Αριστεράς αλλά και ολόκληρου του πολιτικού πεδίου. Ο Μελανσόν προσπάθησε να εξαγνίσει το κίνημά του από παλιές αριστερές ιδέες και σύμβολα, ιδιαίτερα αυτά του σοσιαλισμού και του κομουνισμού. Υποστηρικτές της εκστρατείας του παροτρύνθηκαν να μην τραγουδούν τη Διεθνή και να μην ανεμίζουν κόκκινες σημαίες. Στη θέση μαρξιστικών παραδόσεων, ο Μελανσόν επιχείρησε να εγκαθιδρύσει μια πιο απλή φιλοσοφία της ανυπακοής, της λαϊκής οργής ή –μεταφράζοντας με ακρίβεια το όνομα του κινήματος– της μη υποταγής.
Η λαϊκιστική στρατηγική επικαλείται τέτοιου είδους συμβολική εμβάθυνση. Η ιδέα της ανυπακοής βοηθά το κίνημα να ενταχθεί στο εθνικό αφήγημα της μετα-επαναστατικής Γαλλίας. Αυτό το αφήγημα δεν επιδιώκεται τυχαία να είναι ευρύ. Ένα πολιτικό κίνημα που ισχυρίζεται ότι ακούει τις επιθυμίες των πολιτών δεν μπορεί να στριμωχτεί σε στενές θεωρίες. «Ο λαός» πρέπει να εγκολπώνει αυτούς που δεν είναι συνδεδεμένοι με τα αριστερά ιδεώδη, ανθρώπους που μπορεί να δυσπιστούν με τις ασυναρτησίες του ιστορικού υλισμού, αλλά που άνετα θα συμμετείχαν στις κραυγές «αντίσταση!», πανταχού παρούσες στις συγκεντρώσεις της ΑΓ.
Ολική αντικατάσταση
Η ΑΓ επιχείρησε να πάει ένα βήμα πιο πέρα, απορρίπτοντας όχι μόνο τις ιδέες της παραδοσιακής αριστεράς, αλλά και το φορτίο των θεσμών της. Συμπεριλαμβανομένου και του ΣΚ που είχε από καιρό απορριφθεί από τους εξ αριστερών επικριτές του ως παράρτημα του διεθνούς χρηματοοικονομικού τομέα, μόνο που οι Ανυπότακτοι απορρίπτουν και αυτούς τους εξ αριστερών επικριτές. Ο Μελανσόν έχει απορρίψει κάθε συμμαχία με άλλα αριστερά κόμματα, συμπεριλαμβανομένων και του ΣΚ και του Γαλλικού Κομουνιστικού Κόμματος (ΓΚΚ) (το τελευταίο είχε παρόλα αυτά στηρίξει την προεκλογική του εκστρατεία το 2017), αλλά και διαφόρων άλλων περιβαλλοντικών και ακροαριστερών ομάδων. Επιπλέον, παρότι η ΑΓ έχει στηρίξει ορισμένες από τα κάτω δράσεις εργαζομένων, η θεσμική της δυσπιστία εκτείνεται και απέναντι στα μεγάλα εργατικά συνδικάτα. Σε μια εκδήλωση που οργανώθηκε από τη βουλευτίνα Ντανιέλ Ομπόνο για τη στήριξη των απεργών στο Χολιντέι Ιν, στα παρισινά προάστια τον περασμένο Φεβρουάριο, ηγέτες των συνδικάτων εν γένει καταγγέλθηκαν ως «διεφθαρμένοι». Υπάρχει μια τάση εντός της ΑΓ να πιστεύουν ότι οι πολίτες αξιολογούν το σύνολο της οργανωμένης αριστεράς στη Γαλλία ως αθέμιτο.
Έτσι, για την ΑΓ λαϊκισμός σημαίνει, όχι τόσο, να ανανεωθεί η παραπαίουσα γαλλική αριστερά, αλλά να αντικατασταθεί. Ο Αλέξης Κορμπιέρ, βουλευτής και προβεβλημένος εκπρόσωπος του κινήματος, μου έχει πει ότι η ΑΓ δεν απορρίπτει κάθε επικοινωνία και συνεργασία με άλλες οργανώσεις της Αριστεράς, αλλά ότι όποιοι ενδιαφέρονται να συνεργαστούν πρέπει να αποδεχθούν ότι θα το κάνουν με τους δικούς της όρους.
Πλουραλισμός που απορρίπτει τις συμμαχίες
Κατά τη διάρκεια της εκστρατείας για τις τελευταίες προεδρικές εκλογές, ο διεθνής Τύπος συχνά σύγκρινε τον Μελανσόν με τον Μπέρνι Σάντερς και οι υποστηρικτές του, ακόμα και σήμερα, θεωρούν τον Σάντερς ως εμπνευστή τους. Όμως, στο βαθμό που ο Σάντερς προσπάθησε να χρησιμοποιήσει ένα ανατρεπτικό κίνημα για να ανακαταλάβει ένα κεντροαριστερό κόμμα από μέσα, ο λαϊκισμός της καμένης γης του Μελανσόν δεν φέρει μεγάλη ομοιότητα με τον αμερικανό πολιτικό.
Υπάρχουν καλοί λόγοι για τους οποίους η ΑΓ μπορεί να θέλει να υπερβεί το θεωρητικό και συμβολικό φορτίο των προκατόχων της στην Αριστερά. Ο παραδοσιακός γαλλικός μαρξισμός δεν πάσχει μόνο από μια άκαμπτη θεώρηση της ιστορίας, αλλά επίσης παραγκώνισε ζητήματα όπως ο φεμινισμός και η οικολογία, που έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα για την ψήφο των σημερινών ψηφοφόρων, ιδιαίτερα των νέων. Για αυτό το λόγο, ορισμένοι, όπως η Μουφ, βλέπουν το κίνημα του Μελανσόν να υιοθετεί την πλουραλιστικό αλλά και ισότιμη οπτική που και η γαλλική αριστερά επιδίωξε, μετά την απομάκρυνση του ΣΚ από το Μαρξ, τη δεκαετία του 1980. Ωστόσο, ο πλουραλισμός της ΑΓ δεν πάει μακριά. Πεπεισμένη για την ανωτερότητα της λαϊκιστικής στρατηγικής της, απορρίπτει πιθανούς συμμάχους με ένα δογματισμό που ανταγωνίζεται αυτόν της παλιάς αριστεράς. Έτσι μέχρι σήμερα, τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής κάνουν τη βιωσιμότητα της εν λόγω ανάγνωσης του λαϊκισμού αμφίβολη.
Απώλειες λόγω απομόνωσης
Εάν κάποιος πιστέψει τις δημόσιες δηλώσεις του Μελανσόν, η ΑΓ έχει συγκεντρώσει τόση δυναμική, ώστε να αναχθεί σε ηγετική δύναμη στη γαλλική αριστερά. Τα κυρίαρχα ΜΜΕ, παρόλο το χλευασμό του προς αυτά, μεταφέρουν μια αντίστοιχη εικόνα. Είναι πλέον κοινός τόπος ο χαρακτηρισμός του ΣΚ ως νεκρού, παραχωρώντας τη θέση των πλέον προβεβλημένων στελεχών της αριστεράς στους βουλευτές της ΑΓ. Όμως, η αναγωγή ενός κόμματος ως του κέντρου έχει συχνά ταλανίσει πολύ το ίδιο το κόμμα αλλά και την ευρύτερη αριστερά. Η ΑΓ ισχυρίζεται ότι γνωρίζει τον τρόπο με τον οποίο θα κερδίσει πίσω τους ψηφοφόρους της εργατικής τάξης από τις βόρειες και νότιες περιοχές της Γαλλίας, όπου η ακροδεξιά έχει χτίσει τα προπύργιά της. Όμως η αποτυχία να διεξάγει κοινές εκστρατείες, για παράδειγμα με το ΓΚΚ, οδήγησε στο αποτέλεσμα κανένα από τα δύο κόμματα να μην περάσει στο δεύτερο γύρο σε περιοχές κλειδιά εντός και γύρω από τη Μασσαλία. Με συνέπεια οι έδρες να περάσουν στον Μακρόν που της κέρδισε από την ακροδεξιά. Έτσι, από τις 577 βουλευτικές αναμετρήσεις μόνο σε μία πέρασε στο δεύτερο γύρο η ΑΓ με το Εθνικό Μέτωπο.
Ένταση στο συνδικαλιστικό πεδίο
Στο συνδικαλιστικό πεδίο, η στρατηγική της ΑΓ αποδείχθηκε ακόμα λιγότερο παραγωγική. Κατά τη διάρκεια των πρώτων διαδηλώσεων ενάντια στις μεταρρυθμίσεις του Μακρόν στον εργατικό κώδικα το περασμένο φθινόπωρο, η ένταση μεταξύ του Μελανσόν και ηγετών των συνδικάτων συχνά αποτέλεσε το λόγο για την αποτυχία της Αριστεράς να εξαπολύσει μια συντονισμένη αντιπολίτευση. Αναμένοντας ανάλογες καταστάσεις τον Μάρτιο, ο ηγέτης του Νέου Αντικαπιταλιστικού Κόμματος, Ολιβιέ Μπεζανσενό, προώθησε συμμαχία των συνδικάτων και μικρότερων οργανώσεων της Αριστεράς ενάντια στις επιθέσεις της πολιτικής του Μακρόν στους δημόσιους υπαλλήλους και τους εργαζομένους στους σιδηρόδρομους, αφήνοντας τον Μελανσόν στο περιθώριο. Αναδείχθηκε, λοιπόν, ένα μοτίβο στο οποίο η ΑΓ παίζει περιθωριακό ρόλο στις εργατικές δράσεις, προτιμώντας να οργανώνει δική της δράση σε άλλο χρόνο. Η ψησταριά που έστησε ο Ρουφίν για την επέτειο της προεδρίας του Μακρόν, που από πολλούς θεωρήθηκε ανταγωνιστική δράση στις διαδηλώσεις για την 1η Μάη που είχαν διοργανωθεί τέσσερις μέρες νωρίτερα, ήταν μια τέτοια περίπτωση. Μάλιστα, η συγκεκριμένη εκδήλωση ανέδειξε ένταση και μεταξύ του Ρουφίν και του Μελανσόν, που δεν καλωσορίζει ανταγωνιστές στο δικό του κίνημα. Η ΑΓ επιμένει να διακηρύσσει ότι είναι μόνη πρωταθλήτρια της Αριστεράς στη Γαλλία. Όμως το μοτίβο των απεργιών και των διαδηλώσεων κατά τον πρώτο χρόνο προεδρίας του Μακρόν δείχνει ότι είναι απλώς η πιο προβεβλημένη μεταξύ ενός εύρους της γαλλικής αριστεράς, του οποίου ο Μελανσόν δεν έχει την πρόθεση ή την ικανότητα να ηγηθεί.
Διαφωνίες εκ των έσω
Παρότι η ΑΓ αρέσκεται να δίνει την εντύπωση της απόλυτης ομοψυχίας –άλλο ένα ανησυχητικό σημάδι– υπάρχουν διαφωνίες στην προσέγγιση της αποκλειστικότητας που υιοθετεί. Συγκεκριμένα, η βουλευτίνα Κλεμεντίν Οτέν έχει εκφράσει τη στήριξή της στην επιστροφή σε ένα πιο πλουραλιστικό πολιτικά μοντέλο, όπως αυτό του Μετώπου της Αριστεράς. Στο τέλος Μαΐου, η ΑΓ έδειξε κάποια σημάδια ευρύτητας όσον αφορά τη συνεργασία με άλλα αριστερά κινήματα, αλλά η ηγεσία του κινήματος διατηρεί την άποψη ότι τέτοιες συμμαχίες δημιουργούν μια οπαδική «σούπα από λογότυπα» που αποξενώνει τους αναποφάσιστους ψηφοφόρους. Ωστόσο, ο συντονισμός σε τοπικό επίπεδο με άλλες οργανώσεις, όπως οι κομουνιστές, οι πράσινοι κ.ά., ήταν ο λόγος πίσω από την εκλογή των υποψηφίων της ΑΓ. Εν γένει, το κίνημα είδε τις μεγαλύτερες επιτυχίες σε περιοχές όπου η Αριστερά ήταν ιστορικά ισχυρή, όπως τα προάστια του Σεν Σεντ Ντενί. Όμως τον τελευταίο χρόνο, παραδοσιακά αριστεροί πολιτικοί έχουν μετατοπιστεί, προσδίδοντας περαιτέρω αξιοπιστία στην άποψη της Οτέν, ότι το κίνημα δεν αντέχει να κάνει εχθρούς άλλους ακτιβιστές που προσδοκά να εγκολπώσει.
Η «παράδοση» του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού
Τα μειονεκτήματα στο λαϊκισμό, όπως τον αντιλαμβάνεται ο Μελανσόν, πάνε βαθύτερα από την εκλογική στρατηγική. Ο Μελανσόν κατηγορούσε τους διεφθαρμένους ιεραρχικούς θεσμούς, όπως τα κόμματα και τα συνδικάτα, και υποσχόταν ένα κίνημα που θα συνδέει τους ανθρώπους με τους ηγέτες τους άμεσα. Αλλά αυτή η έννοια της πολιτικής ισχύος θυμίζει Ιακωβίνους –άλλο ένα κοινό σημείο μεταξύ του Μελανσόν και του Μακρόν– και απορρίπτει τους ενδιάμεσους θεσμούς που, όπως υποστήριξε ο ιστορικός της γαλλικής δημοκρατίας Πιερ Ροζανβαλόν, έχουν οικοδομηθεί από την Αριστερά για γενιές, ως προστασία από την εξουσία που έρχεται από τα πάνω προς τα κάτω. Εν τω μεταξύ, το είδος των οριζόντιων συμμετοχικών δομών με τις οποίες η ΑΓ πειραματίζεται, παρότι ενεργητικές, δεν είναι πάντα τόσο δημοκρατικές όσο μπορεί να φαίνονται. Άλλωστε, σύμφωνα με δήλωση του Μελανσόν το περασμένο φθινόπωρο, ο στόχος του κινήματος δεν είναι να είναι δημοκρατικό αλλά συλλογικό. Όπως η «Canard Enchaine», η καλύτερα ενημερωμένη πηγή πολιτικού κουτσομπολιού, ανέφερε τον Απρίλιο, τα αίτημα για περισσότερη εσωτερική δημοκρατία εντός της ΑΓ απορρίφθηκε από τον πρώην εκπρόσωπο Τύπου του Μελανσόν, τον Μανουέλ Μπομπάρ. Παρά τα πολλά ανανεωτικά χαρακτηριστικά του κινήματος του Μελανσόν, ο ίδιος είναι από πολλές απόψεις κληρονόμος μιας μακράς γαλλικής παράδοσης που θέλει τις ριζοσπαστικές απόπειρες για λαϊκή δημοκρατία να εμφανίζουν αντιδημοκρατικό συγκεντρωτισμό.
Ο λαϊκισμός της ΑΓ μπορεί να μην είναι η απειλή για την ευρωπαϊκή δημοκρατία, που παρουσιάστηκε ότι είναι κατά τη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας του 2017. Οι πειραματισμοί της στη συμμετοχική δημοκρατία μπορεί να ενεργοποιήσουν κρίσιμα νέα μέσα επαναδραστηριοποίησης απογοητευμένων, καθώς και φρέσκιες οικοσοσιαλιστικές ιδέες και καινοτόμες χρήσεις ψηφιακών μέσων. Αλλά, αν η ενέργεια που τελικά παράγεται από αυτές τις πρωτοβουλίες δεν μπορεί να κομιστεί στο πλαίσιο μια ευρύτερης πλουραλιστικής αριστεράς, τότε μπορεί μόνο να διαιωνίζει την ασυμφωνία που έχει φέρει τη γαλλική αριστερά στο σημείο αδυναμίας όπου βρίσκεται σήμερα.
Ολόκληρο το κείμενο περιλαμβάνεται στο τεύχος Καλοκαίρι 2018 του www.dissentmagazine.org.
Ο Τζέικομπ Χάμπεργκερ είναι συγγραφέας και μεταφραστής που ζει στο Παρίσι. Λειτουργεί το μπλογκ Tocqueville 21, το οποίο εστιάζει στην παγκόσμια δημοκρατία τον 21ο αιώνα.
