Φωτο: pixabay
Κάθε ρητορική για τον πόλεμο και την ειρήνη, σκιαγραφεί μια ανθρωπολογική προσέγγιση για το ανθρώπινο είδος (Heidt, 2021). Θέτει έτσι σε δημόσια θέα αλλά σε ιδιωτική διαβούλευση τι και ποιοι είμαστε, σε τι κόσμο θα θέλαμε τα παιδιά (δικά μας και ξένα) να ζήσουν.
Ο Ελίας Κανέτι (1973), επιζήσας του Άουσβιτς, προσπαθώντας να περιγράψει πως στην άκρη της επικράτησης κι ομοιομορφίας ελλοχεύει ο «φόνος», έγραψε πως «ο επιβιώσας με κάθε μέσον είναι ο χειρότερος εχθρός του ανθρώπινου γένους. Κι ίσως η καταδίκη του». Αν ισχύει αυτό, τότε η αντιπολεμική ρητορική, ανεπαρκής μα πολύτιμη, προσπαθεί να ξεπεράσει σύνορα κι άρα γενοκτονίες κάθε είδους επανεφευρίσκοντας ένα «εμείς» στα μέτρα του ανθρώπου ή ακόμη πλατύτερα της «ύπαρξης». Κάθε κριτική αποτίμηση των επιπτώσεων του πολέμου, κάθε αποδόμηση των σχετικών αναπαραστάσεων του εαυτού και του άλλου, πρέπει να προτείνει ουσιαστικά νέους τρόπους σκέψης για την ειρήνη (Gorsevski, 2006).
Ερευνητές όπως ο Ivie (1987) ή ο Heidt (2021) που έχουν μελετήσει επί μακρόν τις ρητορικές στρατηγικές «κατασκευής του εχθρού», χρησιμοποιώντας ως μελέτη περίπτωσης τις αφηγήσεις αμερικανών προέδρων, έχουν επισημάνει ότι αυτές περιλαμβάνουν: 1. Την «αποσωματοποίηση», την αντιμετώπιση του «εχθρού» ως ένα γενικό σύνολο στην υπηρεσία του «κακού», στερώντας ανθρώπους από το ιδιαίτερό τους πρόσωπο και σώμα. Η απανθρωποποίηση των Παλαιστινίων σήμερα και η ταύτισή τους με το «διαβολικό», κάτω από το φασιστικό πρίσμα της συλλογικής ενοχής, όπως και των Εβραίων παλαιότερα, αφορά αυτήν τη στάση.
2. Τον επαναπολιτισμό, ως μετεξέλιξη αποικιακών αφηγημάτων, που απεικονίζει τον εχθρό ως θύμα της ηγεσίας ή του πολιτιστικού του πλαισίου που χρήζει διόρθωσης. Το αφήγημα του Ισραήλ για τους Γαζαίους ως θύματα της Χαμάς αλλά και η απόφαση Πούτιν (για να μείνουμε στους προβεβλημένους πολέμους) να απαγορεύσει επί ποινή φυλάκισης ακόμη και τη λέξη «πόλεμος» αφορούν τη βαθιά χειριστική επιβολή μιας οργουελικής γλώσσας.
3. Τις «στρατηγικές κινητικότητας», μεταλλάσσοντας τις παλιές ρητορικές όταν ο χθεσινός εχθρός πρέπει να μετατραπεί σε τωρινό φίλο, να υπενθυμίζουν υπαρκτές ομοιότητες πέρα και πάνω από διαφορές. Οι σύγχρονες γεωπολιτικές λυκο-συμμαχίες αποτελούν επιτομή τους.
Γενικότερα, οι μεταφορικές αναπαραστάσεις των εχθρών κατασκευάζουν πολιτικές συναίνεσης υπέρ του πολέμου. Τα ρητορικά σχήματα που χρησιμοποιούνται δεν είναι ποτέ ουδέτερα σε σχέση με την ιδεολογία, την πρόσληψη του συλλογικού εαυτού και του άλλου, την τρέχουσα κάθε περίοδο γεωπολιτική. Κατά τον Heidt οι αφηγήσεις για τον πόλεμο όχι μόνο κατασκευάζουν ή ανακατασκευάζουν όποτε χρειαστεί τον εχθρό, αλλά και θέτουν την ατζέντα τόσο για την εξωτερική όσο και την εσωτερική πολιτική.
Ο Moren (2006), μιλώντας για την πανουργία της ιστορίας, επεσήμανε πόσο τα σύνορα μεταξύ του καλού και του κακού, της αποκτήνωσης και της ελπίδας, είναι διαπερατά, πόσο η έμπρακτη και κριτική αλληλεγγύη στέκεται αντιμέτωπη με κάθε «μερική επικάλυψη» της ρητορικής.
Με τον όρο αυτόν, ερευνητές όπως ο Garver (1994), περιγράφουν την επιλεκτική αναπαράσταση των γεγονότων, των ανθρώπων, των δυνατοτήτων τους για το καλό και το κακό, αποδίδοντας το καλό σε ό,τι μας μοιάζει ή μας βολεύει και δομώντας αποδιοπομπαίους τράγους με βάση ό,τι διαφέρει από μας. Αλλά και θέτουν το αίτημα για μια αντιπολεμική στάση, ένα αντιπολεμικό κίνημα που τόσο λείπει στην εποχή μας, και το οποίο δεν μπορεί να ταυτιστεί, παρά τη σημαντικότητα του, με θεματικές διαδηλώσεις, ως όχημα για την επανεφεύρεση της μονίμως εξορισμένης ανθρωπινότητας, μέσα -και πέρα- από κάθε πανουργία της ιστορίας.
Στο Resowing the Seeds of War (Ξανασπείροντας τους σπόρους του πολέμου), ο Heidt (2021), δηλώνει ότι το κλειδί για μια αντιπολεμική πολιτική είναι να δημιουργηθεί ένας κριτικά διακείμενος και πολιτικά ευαίσθητος στη σχετική ρητορική πολίτης, άρα ικανός και ικανή, να ξεπεράσει τον συλλογικό ναρκισσισμό του, αναγνωρίζοντας την προβλεψιμότητά των χειριστικών ρητορικών και απαιτώντας μια άλλη στάση, μια άλλη κρίση, μια άλλη επιστροφή στην ανθρωπιά. Μέχρι τότε όμως, σε κυνικές κοινωνίες και καιρούς, η πολεμική κουλτούρα, θα μας εξορίζει από ένα σπίτι που ή θα είναι κοινό ή δεν θα υπάρχει καθόλου. Και η πικρή αίσθηση του ανέστιου θα μας αφορά, ακόμη κι όταν καταναλώνουμε τον πόλεμο, δήθεν «ασφαλείς», στο σαλόνι.
