Ο «ζωικός Άλλος» του Μαρξ[1]

H ενασχόλησή μου με τις Σπουδές για τα Ζώα (Animal Studies) στο νέο μου εγχείρημα σημαίνει ότι, καθώς διαβάζω το Κεφάλαιο, είμαι ιδιαίτερα προσεκτικός στο πώς ο Μαρξ διακρίνει τα ανθρώπινα από τα μη ανθρώπινα ζώα.

Στις Σπουδές για τα Ζώα έχει συζητηθεί εκτενώς η εξάρτηση των φιλοσόφων από τη θεμελίωση διαφορών με τα ζώα προκειμένου να ορίσουν τι είναι το «ανθρώπινο» –μάλιστα και σε ένα εξαιρετικό βιβλίο της Joanna Bourke. Η ικανότητα της έλλογης ομιλίας είναι μία από τις πιο συχνά αναφερόμενες διαφορές. Το ίδιο και η ικανότητα να αισθάνεται κανείς πόνο και να υποφέρει. Υπό προσεκτική εξέταση, όλες αυτές οι διαχωριστικές γραμμές δεν αντέχουν σε όλες τις περιστάσεις. Στο κεφάλαιο «Η διαδικασία της εργασίας και η διαδικασία αξιοποίησης», ο Μαρξ εκθέτει τη βάση της δικής του διάκρισης ανάμεσα στα ανθρώπινα και τα μη ανθρώπινα ζώα στη φύση της εργασίας τους.

«Δεν έχουμε εδώ να κάνουμε με εκείνες τις πρώτες, ενστικτώδεις μορφές εργασίας που παραμένουν στο ζωικό επίπεδο… Προϋποθέτουμε την εργασία σε μια μορφή που αποτελεί αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Η αράχνη εκτελεί πράξεις που μοιάζουν με εκείνες του υφαντή, και η μέλισσα θα έκανε πολλούς ανθρώπινους αρχιτέκτονες να ντραπούν με την κατασκευή των κελιών της κηρήθρας. Αυτό όμως που διακρίνει τον χειρότερο αρχιτέκτονα από την καλύτερη μέλισσα είναι ότι ο αρχιτέκτονας χτίζει το κελί στο μυαλό του πριν το κατασκευάσει στο κερί. Στο τέλος κάθε εργασιακής διαδικασίας προκύπτει ένα αποτέλεσμα που είχε ήδη συλληφθεί από τον εργάτη στην αρχή, άρα υπήρχε ήδη ιδεατά. Ο άνθρωπος όχι μόνο επιφέρει μια αλλαγή μορφής στα υλικά της φύσης· πραγματοποιεί επίσης τον ίδιο του τον σκοπό μέσα σε αυτά». (Karl Marx, Capital, Volume 1, μτφρ. Ben Fowkes. Νέα Υόρκη: Vintage Books, 1977. σσ. 283-4)

Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι η κατασκευή πραγμάτων σύμφωνα με έναν νοητικό σχεδιασμό είναι ένα αποκλειστικά ανθρώπινο χαρακτηριστικό. Πρόκειται για μια παραδοχή που κάνει προκειμένου να θέσει τις παραμέτρους της συζήτησής του για το πώς, μέσω της εργασιακής διαδικασίας, παράγεται προστιθέμενη αξία. Ωστόσο, δεν είναι μια παραδοχή που αντέχει σε πολλή κριτική. Η συμπεριφορά των ζώων δεν είναι πάντοτε τόσο ενστικτώδης όσο υπονοεί, και ούτε όλη η ανθρώπινη εργασία που αναλύει στη συνέχεια είναι τόσο σκόπιμη και σχεδιασμένη όσο αφήνει εδώ να εννοηθεί. Παρ’ όλα αυτά, θεωρώ ότι το ευρύτερο εννοιολογικό πλαίσιο που εκθέτει στο Κεφάλαιο είναι χρήσιμο για να κατανοήσουμε τη διάκριση ανάμεσα στους ανθρώπους και τα μη ανθρώπινα ζώα ως μια ιστορική διάκριση, μια διάκριση που υπόκειται σε αλλαγές με την πάροδο του χρόνου.

Ο Μαρξ υποστηρίζει ότι, στον καπιταλισμό, ο εργάτης πουλά την εργατική του δύναμη. Αυτό είναι το σημαντικότερο εμπόρευμα που διαθέτει και πρέπει να ανταλλάξει για να αποκτήσει τα πολλά άλλα εμπορεύματα που χρειάζεται ή επιθυμεί. Οι «ζωικοί εργάτες», όμως, είναι οι ίδιοι εμπορεύματα. Δεν πουλούν την εργατική τους δύναμη. Άλλοι πουλούν τα σώματά τους. Το ίδιο ισχύει και για τη δουλεία. Οι ανθρώπινοι σκλάβοι πωλούνται ως εμπορεύματα· δεν είναι ελεύθεροι να πουλήσουν την εργατική τους δύναμη. Ωστόσο, ο αγώνας ενάντια στη δουλεία αφορά κάτι περισσότερο από την απλή δυνατότητα των σκλάβων να πουλούν την εργασία τους. Αφορά την αναγνώρισή τους ως ανθρώπων – κάτι που ιστορικά τους αρνήθηκαν ρατσιστικές ιδεολογίες. Έτσι κατανοημένη, η διάκριση ανάμεσα στους ανθρώπους και τα μη ανθρώπινα ζώα είναι μια πολιτική διάκριση, άρρηκτα συνδεδεμένη με τα εργασιακά δικαιώματα στον καπιταλισμό. Το να είναι κανείς «άνθρωπος» έχει εν μέρει οριστεί από το ποιος έχει επιτραπεί ιστορικά να πουλά την εργασία του και ποιος όχι. Και πάνω σε αυτή τη βάση, τα εργασιακά δικαιώματα έχουν αποτελέσει αντικείμενο αγώνων. Η σύγκριση των συνθηκών της ανθρώπινης εργασίας με εκείνες των ζώων εξακολουθεί να συνιστά μια ισχυρή κριτική.

Μετάφραση: Αγγελίνα Γιαννοπούλου

Φώτο: All Creative Commons

Σημειώσεις

1.Μετάφραση από https://colonizinganimals.blog/2014/11/03/marxs-animal-other/