Γεράσιμος Βώκος, Κώστας Γεμενετζής, Χλόη Κολύρη, Βασιλική Ρούσσου, Ροζαλί Σινοπούλου, Θωμάς Συμεωνίδης «Σάμιουελ Μπέκετ, Φιλοσοφικές και ψυχαναλυτικές προσλήψεις», εισαγωγή – επιμέλεια: Ιορδάνης Κουμασίδης, σειρά Ριζώματα, εκδόσεις: Κέδρος, 2024
«Πρέπει να υπάρχουν κι άλλοι τρόποι. Διαφορετικά δεν θα ήταν τελείως ανέλπιδο. Μα είναι τελείως ανέλπιδο»
Από τον Ακατονόμαστο.
Ο τρίτος τόμος της νεότευκτης σειράς «Ριζώματα» των εκδόσεων Κέδρος, αφιερωμένος στη μνήμη του καθηγητή φιλοσοφίας Γεράσιμου Βώκου, προσεγγίζει το έργο του Σάμιουελ Μπέκετ από φιλοσοφική και ψυχαναλυτική σκοπιά, μέσα από επτά κείμενα ισάριθμων συγγραφέων, τα οποία παρουσιάστηκαν για πρώτη φορά, στο διάστημα 2018-2020, στις ετήσιες συναντήσεις «Ομιλίες στο Βουνό».
Εν άκρα συντομία η «υπόθεση» του Περιμένοντας τον Γκοντό, ενός έργου που έγινε ακόμα και ανέκδοτο στα παρισινά καφέ όταν πρωτοπαίχτηκε το 1953, με σημαντική καθυστέρηση από την εποχή της συγγραφής του: Ένας δρόμος μ’ ένα δέντρο. Ένα δέντρο μ’ ένα φύλλο. Δύο άντρες περιμένουν κάποιον Γκοντό. Δύο ακόμη άντρες εμφανίζονται. Ο πρώτος κρατά τον δεύτερο μ’ ένα σκοινί. Αυτός απαγγέλλει έναν ακατάληπτο, παραληρηματικό μονόλογο. Δεύτερη πράξη. Το πρώτο ζευγάρι, ο Εστραγκόν και ο Βλαδίμηρος, συνεχίζει να περιμένει αυτόν που δεν ήρθε στην πρώτη πράξη. Το δεύτερο ζευγάρι επανεμφανίζεται. Ο πρώτος, ο Πότσο, είναι τυφλός, ο δεύτερος, ο Λάκυ, κουφός. Το πρώτο ζευγάρι προσπαθεί να κρεμαστεί μετά την αποχώρηση του προηγούμενου ζευγαριού, αφού ο Γκοντό δεν έρχεται. Αλλά δεν τα καταφέρνει. Όταν πέφτει η αυλαία ο Εστραγκόν και ο Βλαδίμηρος στέκουν ακίνητοι, παρότι λένε ότι θα φύγουν.
Απουσία υπόθεσης. Διασταύρωση ζευγαριών – παιχνίδι με τους αριθμούς ένα και δύο. Έργο με μισοειπωμένους, ελλειμματικούς, σύντομους, αποσπασματικούς διαλόγους, που κάποιοι από αυτούς ακούγονται πολύ φιλοσοφημένοι στο στόμα των δύο αλητών. Μινιμαλιστική εκδοχή μιας αναμονής. Μια αίσθηση απουσίας. Ένα αίσθημα ερημίας. Οι δύο αλήτες είναι άγνωστο αν γνωρίζουν αυτόν που περιμένουν. Ο συγγραφέας λέει ότι δεν γνωρίζει τίποτα περισσότερο απ’ αυτό που λέει στο έργο, ούτε ποιος είναι ο Γκοντό, ούτε αν υπάρχει.
Τραγωδία, φάρσα ή μαύρο χιούμορ; Μια σαρδόνια φράση –«Περιμένουμε να ‘ρθει ο Γκοντό […] ή να πέσει η νύχτα»– κι αμέσως μετά ο θάνατος της επιθυμίας, κι ο μηδενισμός αποφεύγεται και δεν οδηγεί στον φόβο του θανάτου, υποστηρίζει ο Κώστας Γεμενετζής. Ο ίδιος λέει πως ο Μπέκετ εμπνεύστηκε το Περιμένοντας τον Γκοντό όταν σ’ ένα ταξίδι στη Δρέσδη για πολύ ώρα έμεινε να κοιτά τον πίνακα του Κάσπαρ Ντάβιντ Φρίντριχ Δύο άντρες κοιτάζουν το φεγγάρι, του 1819.
Εμβέλεια που διαρκεί
Ο επιμελητής του τόμου Ιορδάνης Κουμασίδης διαπιστώνει πως ο Μπέκετ έχει μια εμβέλεια που διαρκεί, αντίθετα μ’ εκείνη του Ιονέσκο ή του Αντάμοφ τους οποίους ο Μάρτιν Έσλιν ενέταξε επίσης στο είδος του Θεάτρου του Παράλογου. Η φόρμα του Μπέκετ, όπως παρατηρεί ο Κουμασίδης, είναι ριζοσπαστική και καινοτόμα. Ο Μπέκετ, από όποιο είδος και να πέρασε, ποίηση, δοκίμιο, πεζογραφία, θέατρο –με τη θεατρική του δημιουργία να είναι πιο σύνθετη σε σχέση με το έργο του στα άλλα είδη– διατήρησε αναλλοίωτο το πολύ προσωπικό στιλ που δημιούργησε. Η σαγήνη του έργου του ίσως να οφείλεται στο ότι αντιμετώπισε τον άνθρωπο, την ύπαρξη και την απελπισία του με τρόπο ήπιο και ταυτόχρονα πειραματικό, αλλά εντός του κλίματος της εποχής του και ταυτόχρονα εκτός της οπτικής των γάλλων συγγραφέων που εξέδιδε εκείνη την εποχή ο εκδοτικός οίκος Minuit. Ο Μπέκετ, όπως είναι γνωστό, έγραφε σε δύο γλώσσες, όχι μόνο στη μητρική του αλλά και στα γαλλικά, τα ίδια κείμενα, για να είναι επαρκώς αποστασιοποιημένος από το τραγικό, που το πλησίαζε κάθε φορά επικίνδυνα, και από το αδύνατο, όντας μέσα στη λογική του υπαρξισμού του Σαρτρ. Έτσι που να μπορεί να επικαλεστεί τις λέξεις, αλλά μήπως με λέξεις μόνο γράφονται τα έργα ή και με εικόνες; Ωστόσο «λέξεις εναπομείνασες / απ’ τη ζωή / ακόμα μια στιγμή / κάντε του συντροφιά». Ο Καμύ, αναφέρει ο Κουμασίδης, κατατάσσει το έργο του Μπέκετ στη μαύρη ειρωνεία που δεν αφήνει τίποτα όρθιο.
Τα θεατρικά έργα του είναι αντι-σκηνικά, ο λόγος τους ελλειπτικός, αλλά όχι και εντελώς κόντρα στη λογική. Ο Στέφανος Ροζάνης υποστηρίζει πως ο χώρος του δεν είναι κενός, ενώ οι λογικές αντιφάσεις αίρονται, δεδομένου ότι το πρόβλημα τίθεται ως προς τα αντικείμενα και τους τρόπους τού εκφράζεσθαι. Ο μπεκετικός λόγος εξελίσσεται προς μια αυξανόμενη αφαιρετικότητα. Π.χ. το στόμα που φθέγγεται ασύστολα στο μονόπρακτο Όχι εγώ.
Η Μάρω Γερμανού διατυπώνει την άποψη πως το άτομο στο έργο του Μπέκετ δεν νοείται εκτός χρόνου, δεν προϋπάρχει αυτού, κινείται και αναπτύσσεται εντός του. O Ζανβιέ Λυντοβίκ διαπιστώνει πως η ομιλία στον Μπέκετ διασπάται, πνίγεται, κομματιάζεται, κατακερματίζεται. Κι έπειτα τι απομένει «στους ανθρώπους όταν γίνει μεθοδική αφαίρεση των γνωρισμάτων που είναι απολύτως απαραίτητα», αναρωτιέται ο Γεράσιμος Βώκος. Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει στον πρώτο στοχασμό του Καρτέσιου: «Ένα πράγμα που σκέφτεται. Ένα πράγμα που μιλάει χωρίς ήχους». Ο Καντ διατυπώνει τέσσερις βασικές ερωτήσεις: «Τι μπορώ να γνωρίζω;», « Τι οφείλω να κάνω;», «Τι μπορώ να ελπίζω;», «Τι είναι ο άνθρωπος;». Ο Μπέκετ απαντά από το Κείμενα για το Τίποτα: «Πού θα πήγαινα, αν μπορούσα να πάω;», «Τι θα ήμουνα, αν μπορούσα να είμαι;», «Τι θα έλεγα, αν είχα φωνή;», «Ποιος είμαι, αν ο άλλος υπάρχει;».
Ανάμεσα στη λογοτεχνία και τη φιλοσοφία
Όλοι οι μπεκετικοί ήρωες –κατά τον Ντελέζ– επισημαίνει η Χλόη Κολύρη, υπονομεύονται από έναν αφανή Άλλο, ο οποίος όμως περικλείει όλες τις δυνατότητες του εαυτού. Αν το συμβάν είναι ο Γκοντό, η επανάληψη φαύλος κύκλος, η μνήμη απούσα, ο άνθρωπος εξαντλημένος, οι ήρωες δεν ξέρουν καν την αλφαβήτα, δεν τους μένει πια τίποτα άλλο παρά να βιώσουν το τραύμα, να γίνουν αντάξιοί του. Μπορεί ο κόσμος του Μπέκετ διαρκώς να ακρωτηριάζεται, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν επανασυντίθεται – αν και λιγοστεύοντας διαρκώς, αυτομειούμενος. Και ο εξαντλημένος άνθρωπος είναι μαζί κι ανεύθυνος, ανέμελος χορευτής.
Το έργο του Μπέκετ παρατηρεί ο Θωμάς Συμεωνίδης, το οποίο αποτέλεσε τη βασική αναφορά του Adorno στη συγκρότηση της αισθητικής θεωρίας του, «αποτελεί ακόμη σήμερα, ένα γόνιμο πεδίο ανάμεσα στη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία». Ωστόσο ο Μπέκετ, προκειμένου να διατυπώσει τη δική του θεωρία, ασκήθηκε σε όλα τα είδη του λόγου, ποίηση, μυθιστόρημα, άρθρα, επιστολές, θέατρο, κείμενα για τη ζωγραφική.
Όπως και να έχει, είναι ο μόνος που απασχόλησε τόσο πολύ τους φιλόσοφους, τους ψυχαναλυτές και γενικά τους ανθρώπους της θεωρίας, με εξαίρεση ίσως από τον Κάφκα, τον οποίο διάβαζε πάντοτε ο Μπέκετ.
