φωτογραφία: eurokinissi
Διαχρονικά, η οικονομία και ειδικότερα ο πρωτογενής τομέας στην Ελλάδα χαρακτηρίζονταν από δομικά προβλήματα.i Σήμερα, έχει δρομολογηθεί μία κρίσιμη ποιοτική εξέλιξη. Στο άλυτα και συσσωρευμένα δομικά προβλήματα του πρωτογενούς τομέα προστίθενται μη αναστρέψιμες διαδικασίες με βίαιο τρόπο και επιταχυνόμενο ρυθμό. Πρακτικά αυτό σημαίνει ότι ακόμα και η επιτυχής αντιμετώπιση των διαγνωσμένων δομικών προβλημάτων δεν θα είναι πλέον επαρκής.
Οι μη αναστρέψιμες διαδικασίες αφορούν πρωτίστως την υποβάθμιση των φυσικών πόρων και το αποτύπωμά τους στην οικονομία. Πρόκειται για την ιδιοποίηση των βασικών φυσικών προϋποθέσεων για την ύπαρξη του πρωτογενούς τομέα (έδαφος, νερό) από άλλες ανταγωνιστικές και πιο κερδοφόρες οικονομικές δραστηριότητες (ΑΠΕ, τουρισμός). Η ανεπαρκής προστασία από τις φυσικές καταστροφές λειτουργεί ως καταλύτης και επιταχύνει αυτή τη διαδικασία. Πυρκαγιές, πλημμύρες και διάβρωση εδαφών καθιστούν το έδαφος ακατάλληλο για την καλλιέργεια, πλην όμως κατάλληλο για τις ανταγωνιστικές χρήσεις.
Στον ανταγωνισμό για τη χρήση των πεπερασμένων πόρων ο πρωτογενής τομέας είναι το εύκολο θύμα. Η συνεπαγόμενη εγκατάλειψη της υπαίθρου παραδίδει επιπλέον χώρο στις ΑΠΕ και στον τουρισμό. Θεωρητικές προσεγγίσεις και αντίστοιχες πολιτικές που θεωρούν ότι είναι εφικτή η πλήρης υποκατάσταση του φυσικού από το ανθρωπογενές κεφάλαιο απαξιώνουν τις λειτουργίες της φύσης και οδηγούν στην πλήρη άγνοια για αυτές, επιβάλλοντας ως μονόδρομο τις τεχνολογικές λύσεις. Το κέρδος εμφανίζεται πριν από τις επιπτώσεις, ακολούθως επανεμφανίζεται για την αντιμετώπισή τους, κ.ο.κ. Το αποτέλεσμα είναι ο περιορισμός των λειτουργιών-υπηρεσιών της φύσης, με επακόλουθο η πρόσβαση σε αυτές ή στα υποκατάστατα να απαιτεί υψηλό και αυξανόμενο τίμημα που αποκλείει όλο και περισσότερους.ii
Μία ανάλυση είναι ολοκληρωμένη στον βαθμό που καταλήγει σε προτάσεις. Προφανώς, οι αναλύσεις είναι ευκολότερες, καθώς αρκεί η θεωρία. Η διάγνωση είναι προϋπόθεση για την ανάσχεση ή/και αντιστροφή της καταστροφικής πορείας. Οι προτάσεις, όμως, απαιτούν τη συμπερίληψη κοινωνικών διεργασιών, οι οποίες υπακούν σε άλλους «νόμους». Σε κάθε περίπτωση, αντί για την αναζήτηση «λύσεων» για ένα θέμα εις βάρος άλλων, με βάση τον μηχανισμό της καιροσκοπικής και ασύστολης κερδοσκοπίας (π.χ. «πράσινη» ενέργεια εις βάρος του περιβάλλοντος και της παραγωγής τροφίμων) απαιτείται πολιτική προστασίας των φυσικών προϋποθέσεων για τη λειτουργία του πρωτογενούς τομέα στο πλαίσιο ενός ολιστικού σχεδιασμού. Σε αυτήν την κατεύθυνση, κάθε μικρό βήμα είναι χρήσιμο. ωστόσο, χωρίς ριζικές αλλαγές (οικονομικές, πολιτικές) που θα απαντούν στον γενεσιουργό οικονομικό μηχανισμό των προβλημάτων, δεν διαφαίνεται κάποια αισιόδοξη προοπτική. Η ιδιόμορφη κλεψύδρα των φυσικών πόρων αδειάζει χωρίς τη δυνατότητα αναστροφής, ώστε να ξεκινήσει εκ νέου η παρακολούθηση του φθίνοντος χρόνου.
i Νικολαΐδης Ευ. (2024), Η συμβολή του αγροτροφικού συστήματος στον μετασχηματισμό του αναπτυξιακού υποδείγματος, Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ.
ii Νικολαΐδης Ευ. (2023), Αναπτυξιακές προκλήσεις της ελληνικής γεωργίας υπό το πρίσμα των κλιματικών και ενεργειακών αλλαγών, Αθήνα, ΙΝΕ-ΓΣΕΕ.
