Μακρόνησος, 11.10.2026. Φωτογραφία του Γιώργου Νούση.
Η αίσθηση είναι συγκλονιστική. Εικόνες του τοπίου –κρανίου τόπος– συμπλέκονται με τις μνήμες. Μνήμες των χιλιάδων που μαρτύρησαν εδώ. Το νιώσαμε όσοι και όσες βρεθήκαμε την Κυριακή, στην επίσκεψη των ΑΣΚΙ. Καταλύτης, στο αίσθημα αυτό (δέος, συγκλονισμός, έξαψη, βαριά συγκίνηση και ανάταση, θα πω, προσπαθώντας να το βάλω σε λόγια) το πλήθος. Ήταν αλλιώς όταν είχαμε πάει ανιχνευτικά φέτος τη Μεγάλη Τρίτη με τον Μάνο Αυγερίδη και τον Στάθη Παυλόπουλο οι τρεις μας μόνο, προετοιμάζοντας την επίσκεψη, και εντελώς αλλιώς προχθές. Δεν ήταν μόνο τα χίλια άτομα, αλλά και το ότι όλοι αυτοί οι άνθρωποι συγκροτούσαν επιτόπου μια κοινότητα, που την αφορούσε μέχρι το μεδούλι το θέμα «Μακρόνησος» –το αισθανόσουν στον τρόπο που μιλούσαν, που σιωπούσαν, που κινούνταν, που μετείχαν.
Η Μακρόνησος δεν είναι μια ακόμα εξορία. Ήταν ένα μοναδικό αποτρόπαιο πείραμα. Δεν συναντάμε σε κανέναν άλλο τόπο εξορίας στην Ελλάδα, προπολεμικά ή μεταπολεμικά, αυτό το ζοφερό σύμπλεγμα: ακατοίκητος τόπος, μέγα πλήθος (50.000 μόνο την τριετία 1947-1950), συνύπαρξη στρατιωτών και πολιτών, σχέδιο «αναμόρφωσης» (που συνδυάζει ακραίο σωματικό και ψυχικό βασανισμό με οργανωμένη προπαγάνδα – τον περίφημο «Νέο Παρθενώνα»). Πώς αναμετριόμαστε λοιπόν με εκείνες τις «φοβερές μέρες»;
Ο ένας τρόπος είναι γνώριμος: οι αλύγιστοι. «Ούτε σε ξερονήσια ούτε σε φυλακές, ποτέ τους δεν λυγίσανε οι κομμουνιστές!». Τόσο οικείο στην παράδοση της κομμουνιστικής Αριστεράς αλλά και του κινήματος γενικότερα, το σύνθημα μπορεί να δονεί και να ξεσηκώνει, ιδίως σε μια εποχή που αναζητάμε εναγωνίως ήρωες, είναι όμως βαθιά προβληματικό. Καταρχάς πολιτικά και αξιακά (η αντίληψη του «αλύγιστου», γέννημα άλλων εποχών και αναγκών, «ατσάλωνε» το φρόνημα, τσακίζοντας συχνά τον ψυχισμό –κι εδώ συναντιέμαι με όσα έγραψε ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης στην Εποχή δύο βδομάδες πριν) αλλά και πραγματολογικά: η συντριπτική πλειονότητα των Μακρονησιωτών υπογράφουν «δήλωση». Και αυτό, ασφαλώς, δεν είναι ψόγος για τους ίδιους. Αν πρέπει να μεμφθούμε κάποιους, δεν είναι όσοι «λύγισαν»· είναι άνθρωποι και οι μηχανισμοί που τους ανάγκασαν να το κάνουν.
Όσο θαυμασμό κι αν αισθανόμαστε για τους ήρωες, όπως ο θρυλικός καπετάνιος Μήτσος Τατάκης, η Μακρόνησος συνολικά δεν είναι μόνο και δεν είναι πρωτίστως σύμβολο αντίστασης, δεν συνιστά μια εποποιία θάρρους και φρονήματος. Όπως έχει επισημάνει ο Φίλιππος Ηλιού, η ιστορία της είναι η ιστορία ενός κρατικού θεσμού οργανωμένης καταπίεσης και βαρβαρότητας, που συνδυάζει τον εγκλεισμό, τον ψυχολογικό πόλεμο, τον σωματικό και ψυχικό βασανισμό, καθώς και την οργανωμένη προπαγάνδα.
Πώς μπορούμε λοιπόν να αντιμετωπίσουμε τη Μακρόνησο σήμερα;
Μακρόνησος, 11.10.2026. Στο μνημείο του Μακρονησιώτη αγωνιστή, έργο του μακρονησιώτη αρχιτέκτονα και γλύπτη Γρηγόρη Ριζόπουλου (1929-2018). Φωτογραφία του Σπύρου Στάβερη.
Καταρχάς ως κρατικό θεσμό βασανισμού και ψυχολογικού πολέμου. Ένα μεγάλο βιοπολιτικό εγχείρημα, που αποσκοπούσε στη διάλυση της προσωπικότητας των εξόριστων, στην τρομοκράτηση των ομοϊδεατών και συνολικά του πληθυσμού. Εδώ θα μιλήσουμε για τους νεκρούς, τους «τρελούς», τους χιλιάδες που επέστρεψαν από το νησί με τσακισμένα σώματα και ψυχές.
Έπειτα, ιχνηλατώντας την αντίσταση όχι μόνο σε όσους και όσες άντεξαν, ξεπερνώντας τα ανθρώπινα όρια, αλλά και στις χιλιάδες που αντιστάθηκαν με άλλους τρόπους. Όλους αυτούς που στις πρώτες εκλογές πάνω στο νησί, Μάρτιο του 1950, αν και έχουν «υπογράψει», ψηφίζουν κατά πλειοψηφία Αριστερά και Κέντρο. Σε όλους που αποκάλυψαν το αίσχος, που κράτησαν ζωντανή τη μνήμη. Τους αφανείς ήρωες, άντρες και γυναίκες.
Πιο βαθιά, σε επίπεδο αξιακό και ηθικό, όπου η σκέψη δεν μπορεί παρά να στραφεί και στο σήμερα. Σίγουρα η Μόρια ή οι τωρινές σιδερόφραχτες «κλειστές δομές» για αιτούντες άσυλο στα νησιά δεν είναι Μακρονήσια –μπορούμε και πρέπει να καταγγέλλουμε τον ζόφο τους αυτοτελώς, χωρίς εύκολες αναγωγές. Ωστόσο, όποιον τον αφορά η Μακρόνησος δεν μπορεί να μην τον αφορούν τα στρατόπεδα αυτά, η Λαμπεντούζα ή το έγκλημα στην Πύλο. «Οι μετανάστες είναι της γης οι κολασμένοι» του 21ου αιώνα, για να θυμηθώ ένα άλλο σύνθημα.
Άγιος Αντώνιος, η εκκλησία του Α΄ Τάγματος. Φωτογραφία του Σπύρου Στάβερη.
Τέλος, αναζητώντας την οικουμενική της σημασία. Η Μακρόνησος αποτέλεσε κεντρικό εγχείρημα του «κράτους των εθνικοφρόνων», σύμβολο του κρατικού αντικομμουνισμού, στη μεγάλη προσπάθεια αποεαμοποίησης του πληθυσμού. Οι εξόριστοι κρατούνται επειδή είναι (ή θεωρούνται) κομμουνιστές, διώκονται αποκλειστικά για τα φρονήματά τους (ή τα υποτιθέμενα φρονήματά τους). Η Μακρόνησος σχεδιάστηκε για τους αριστερούς και τους κομμουνιστές, ωστόσο δεν αφορά μονάχα εκείνους, καθώς η βαρβαρότητα και η αντίσταση σε αυτήν αγγίζουν και ταρακουνάνε τον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και αξιοπρέπειας. Οι επισκέψεις, λοιπόν, δεν (πρέπει να) είναι μια αριστερή τελετουργία· είναι διάβημα πολιτικό και αξιακό, πράξη μνήμης με οικουμενικό νόημα.
