Η εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Συμφώνου για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, μιας ριζικής κανονιστικής μεταρρύθμισης που επανασχεδιάζει τις διαδικασίες που εφαρμόζονται στους μετανάστες που φτάνουν στην Ευρώπη, έχει ξεκινήσει. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο Σάντρο Μετσάντρα μιλάει για το πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τη σημασία των αλλαγών που βρίσκονται σε εξέλιξη, διερευνεί τις επιπτώσεις τους, και αναφέρεται στα θεωρητικά και πολιτικά εργαλεία που μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε για να αμφισβητήσουμε το Σύμφωνο.
Τη συνέντευξη πήρε ο Φραντσέσκο Φέρρι και μετέφρασε ο Δημήτρης Γκιβίσης
Το Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο παρουσιάζεται ευρέως ως σημείο καμπής. Κατά την άποψή σου, σηματοδοτεί πράγματι μια αλλαγή παραδείγματος ή είναι ουσιαστικά σύμφωνο με τη λογική των ευρωπαϊκών πολιτικών μετανάστευσης την τελευταία δεκαετία;
Θα έλεγα ότι αποτελεί ένα σημείο καμπής στη συνέχεια. Το Σύμφωνο προετοιμάστηκε από μια μακρά ανάπτυξη των ευρωπαϊκών πολιτικών μετανάστευσης και ελέγχου των συνόρων, ακόμη και πριν από την τελευταία δεκαετία. Αναμφίβολα, ωστόσο, υπάρχει ένα σημείο καμπής, το οποίο πιστεύω ότι πρέπει να γίνει κατανοητό από μια παγκόσμια οπτική γωνία, εξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι μεταναστευτικές πολιτικές και τα καθεστώτα ελέγχου των συνόρων έχουν μετασχηματιστεί και σκληρύνει τα τελευταία χρόνια και σε άλλα μέρη του κόσμου. Μία πτυχή που μου κάνει τη μεγαλύτερη εντύπωση στο Σύμφωνο είναι η τάση να ξεπεραστεί η διάκριση μεταξύ αναγκαστικής και οικονομικής μετανάστευσης. Μου φαίνεται ότι το κινούμενο υποκείμενο που πρόκειται να φιλτραριστεί/ελεγχθεί καθίσταται κεντρικό στους μηχανισμούς που προτείνει το Σύμφωνο. Βασικά, στο Σύμφωνο δεν υπάρχει καμία αναφορά στην οικονομική μετανάστευση. Πιστεύω ότι αυτό είναι ένα ζήτημα που πρέπει να αντιμετωπιστεί, γιατί η οικονομική μετανάστευση εξακολουθεί να υπάρχει και στην Ευρώπη, όπως και αλλού στον κόσμο, θα συνεχίσει να υπάρχει ανάγκη για αυτήν τα επόμενα χρόνια. Μια πρώτη ένδειξη που προκύπτει από αυτήν την ανάλυση είναι η ανάγκη να δοθεί προσοχή στον τρόπο με τον οποίο γίνεται η διαχείριση της οικονομικής μετανάστευσης. Στην Ευρώπη, αυτό συμβαίνει ουσιαστικά σε εθνική βάση και μέσω σχημάτων που υιοθετούν τη λογική της «επιλεγμένης μετανάστευσης», μιας φόρμουλας που χρησιμοποιήθηκε πριν από είκοσι χρόνια από τον Νικολά Σαρκοζί, όταν, αν θυμάμαι καλά, ήταν ακόμα Υπουργός Εσωτερικών. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό, από τη δική μας οπτική γωνία, να ανασυνθέσουμε αυτά που το Σύμφωνο τείνει να διαχωρίζει: αφενός, τις πολιτικές φιλτραρίσματος της λεγόμενης παράτυπης κινητικότητας και, αφετέρου, τη δημιουργία συστημάτων πρόσληψης για την οικονομική μετανάστευση, τα οποία ακολουθούν πολύ διαφορετικές πορείες από αυτές που ορίζονται στο πλαίσιο του Συμφώνου.
Σε ευχαριστώ για αυτήν την επισκόπηση και επίσης για την υπενθύμιση της ανάγκης να ανασυνθέσουμε αυτά που το Σύμφωνο τείνει να διαχωρίζει. Τι πιστεύεις ότι είναι σημαντικό να κατανοήσουμε πολιτικά από το Σύμφωνο; Ποιες ιδέες προκύπτουν σχετικά με τα σύνορα και τη διακυβέρνηση της μετανάστευσης; Έχεις ήδη αναφερθεί εν μέρει σε αυτά τα ζητήματα στην πρώτη σου απάντηση. Υπάρχει κάτι άλλο που πιστεύεις ότι είναι σημαντικό να προσθέσεις από αυτή την οπτική γωνία; [δυνατότητα αποσπάσματος για μποξάκι]
Βεβαίως. Είπα πρωτύτερα ότι το Σύμφωνο τείνει να ξεπεράσει τη διάκριση μεταξύ αναγκαστικής μετανάστευσης και οικονομικής μετανάστευσης. Θα ήθελα να επισημάνω ότι, από άποψη κριτικής ανάλυσης, αυτό ήταν ένα από τα βασικά σημεία των μελετών για τη μετανάστευση τα τελευταία χρόνια. Αυτό που τότε επικρίθηκε, τώρα επιβεβαιώνεται θετικά. Άλλωστε, κάτι παρόμοιο μπορεί να ειπωθεί και για την ιδέα των συνόρων που προκύπτει από το Σύμφωνο. Τα τελευταία 20-25 χρόνια, πολλοί από εμάς έχουμε τονίσει πως τα σύνορα δεν συμπίπτουν καθόλου με τη γραμμή που χωρίζει τα ενοποιημένα κρατικά εδάφη στον χάρτη. Μου φαίνεται ότι αυτή η αποδόμηση των συνόρων επιταχύνεται περαιτέρω από το Σύμφωνο. Το σύνορο φαίνεται να νοείται ως ένα σύνολο μηχανισμών που λειτουργούν σε ολόκληρη την τροχιά της κινητικότητας. Θα μπορούσαμε ακόμη και να πούμε ότι, κατά κάποιο τρόπο, τα σύνορα προηγούνται της κινητικότητας. Αυτή είναι μια σημαντική δήλωση, επειδή πάντα επιμέναμε ότι η κινητικότητα προηγείται των συνόρων: είναι οι μορφές και οι πρακτικές της κινητικότητας αυτές που καθορίζουν τους μετασχηματισμούς ενός συνόρου που πάντα επιδιώκει αυτές τις μορφές και πρακτικές. Το Σύμφωνο, ωστόσο, εισάγει ένα πολύ ισχυρό πολιτικό στοιχείο, το οποίο τείνει να ανατρέψει αυτή τη σχέση. Επιπλέον, πιστεύω ότι, κατανεμημένα σε μια πολλαπλότητα χώρων, τα σύνορα οικοδομούν μια ευρωπαϊκή γεωγραφία του κόσμου, υποδεικνύοντας τους τρόπους με τους οποίους οι ευρωπαϊκές πολιτικές σχετίζονται με θέματα που προέρχονται από διαφορετικά μέρη του κόσμου. Αυτό, από μόνο του, δεν είναι κάτι καινούργιο. Είχαμε ήδη επισημάνει πριν από πολλά χρόνια ότι οι ευρωπαϊκές μεταναστευτικές πολιτικές αποτελούσαν θεμελιώδες στοιχείο του τρόπου με τον οποίο η Ευρώπη χτίζει τη σχέση της με τον κόσμο. Μου φαίνεται, ωστόσο, πως εδώ υπάρχει ένα ποιοτικό άλμα. Η ευρωπαϊκή γεωγραφία του κόσμου, που κατασκευάζεται μέσω αυτής της κατανομής συνόρων μέσα σε μια πολλαπλότητα χώρων, ουσιαστικά διαμεσολαβείται από ψηφιακές υποδομές. Αυτό επίσης είναι ένα σημείο που πιστεύω ότι πρέπει να επισημανθεί ως εξαιρετικά σημαντικό.
Η εφαρμογή του Συμφώνου παρέχει επίσης μια ευκαιρία για αναστοχασμό σχετικά με την κατάσταση της κριτικής γνώσης σχετικά με τη μετανάστευση. Πιστεύεις ότι σήμερα δυσκολεύεται να επηρεάσει τη δημόσια και πολιτική σκηνή; Αν ναι, ποιος είναι ο λόγος αυτής της δυσκολίας; Έχει να κάνει με την παραγωγή αυτής της γνώσης, την κυκλοφορία της ή, κατά τη γνώμη σου, έχει σχέση με άλλες μορφές αποκλεισμού; [δυνατότητα αποσπάσματος για μποξάκι]
Καταρχάς, θα έλεγα ότι τα τελευταία χρόνια έχει γίνει μια τεράστια επένδυση σε κριτικές μελέτες σχετικά με τη μετανάστευση και τα σύνορα. Πολλοί ερευνητές και ακτιβιστές έχουν αφιερωθεί με μεγάλο πάθος και γενναιοδωρία στην κριτική μελέτη της μετανάστευσης και των συνόρων. Αυτή η κριτική μελέτη έχει σημειώσει σημαντική ανάπτυξη στην Ιταλία και διεθνώς. Ωστόσο, η εντύπωσή μου, η οποία ουσιαστικά επιβεβαιώνει αυτά που είπες στην ερώτησή σου, είναι ότι πράγματι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα αδιέξοδο. Ένα αδιέξοδο που θα χαρακτήριζα πρώτα και κύρια με πολιτικούς όρους. Ενώ η Δεξιά, στην Ευρώπη και αλλού στον κόσμο, κατασκευάζει αποκλίνοντα συνολικά πολιτικά σχέδια βασισμένα στην καταπολέμηση της μετανάστευσης, οι κριτικές μελέτες τείνουν κατά κάποιο τρόπο στην εξειδίκευση. Έχουν σταδιακά εγκατασταθεί σε εξειδικευμένες θέσεις.
Είπαμε, πριν από χρόνια, ότι η μετανάστευση είναι ένας φακός που μας επιτρέπει να διαβάσουμε τον κόσμο στο σύνολό του: την κοινωνία, την ανάπτυξη του καπιταλισμού, τους κοινωνικούς και ταξικούς αγώνες. Αυτή η προοπτική σήμερα, παραδόξως, οικειοποιείται από την ακροδεξιά, η οποία, ξεκινώντας από τη μετανάστευση, φυσικά, οικοδομεί το δικό της συνολικό πολιτικό σχέδιο. Όσον αφορά τη δική μας πλευρά, αυτό που μπορεί να ειπωθεί είναι ότι, στον δημόσιο διάλογο, η νομική γνώση έχει κάποιο χώρο, όπως και ο ανθρωπισμός, που εκπροσωπείται τόσο από τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών όσο και, ειδικότερα, από την Καθολική Εκκλησία. Η νομική γνώση και ο ανθρωπισμός είναι και τα δύο απαραίτητα, αλλά και ανεπαρκή για να οικοδομήσουμε, ξεκινώντας από τη μετανάστευση, ένα όραμα για τον κόσμο που μας επιτρέπει να παίζουμε κάτι περισσότερο από έναν απλό αμυντικό ρόλο στο δημόσιο διάλογο. Μου φαίνεται ότι αυτό που λείπει -και αυτή δεν είναι μια ευθύνη που αποδίδω σε κανέναν φυσικά, την αποδίδω πρωτίστως στον εαυτό μου- είναι ένα «θετικό όραμα», σε πολλά εισαγωγικά. Σήμερα, η σχέση μεταξύ των κριτικών μελετών για τη μετανάστευση και του ακτιβισμού δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά αυτή η σχέση αναπτύσσεται θεμελιωδώς, αφενός, εντός του ακαδημαϊκού χώρου και, αφετέρου, στους συνοριακούς χώρους, που δεν μπορούμε να τοποθετήσουμε στο επίκεντρο μιας ολοκληρωμένης ανάλυσης της κοινωνίας και του κόσμου στον οποίο ζούμε.
Στη πραγματικότητα το θέμα της επαναμετανάστευσης (σημ: ακροδεξιά έννοια που αναφέρεται στην μαζική απέλαση των μη λευκών πληθυσμών), είναι ένα πεδίο όπου η ένταση που περιγράφετε είναι πολύ εμφανής. Η δεξιά αγωνίζεται για ένα πολύ ισχυρό, αλλά και δομημένο φαντασιακό, ενώ τα κινήματα το αμφισβητούν, αρκετά εύστοχα, όπως συνέβη με την μεγάλης κλίμακας κινητοποίηση της 13ης Ιουνίου, εδώ στη Ρώμη. Ωστόσο, εξακολουθούν να αγωνίζονται να αναπτύξουν μια αυτόνομη προοπτική για τη μετανάστευση. Επιστρέφοντας στο Σύμφωνο, ποια εργαλεία -νοούμενα ως κατηγορίες, θεωρητικά στοιχεία, αναλυτικές διαστάσεις ή ακόμα και μαχητικές πρακτικές- σας φαίνονται χρήσιμα σήμερα για την ερμηνεία των μετασχηματισμών που βρίσκονται σε εξέλιξη; Και ποια εργαλεία, που αναπτύχθηκαν στο πλαίσιο κριτικών μελετών ή κινηματικών πρακτικών, σου φαίνονται σήμερα ανεπαρκή ή ακατάλληλα για την πολιτική αντιμετώπιση των προκλήσεων που θέτει το Σύμφωνο;
Προφανώς, το Σύμφωνο θέτει υπό αμφισβήτηση, πρώτα από όλα, το έργο των δικηγόρων. Απαιτεί την κινητοποίηση αυτού που συνηθίζω να αποκαλώ νομική γνώση και πρόκειται για μια θεμελιώδη κινητοποίηση. Θα ήθελα να τονίσω την εξαιρετική γενναιοδωρία των δικηγόρων και των νομικών. Θα προσπαθήσω, όμως, να πω κάτι που υπερβαίνει αυτήν την πτυχή και, κατά κάποιο τρόπο, ακόμη και το Σύμφωνο. Πιστεύω ότι είναι ζωτικής σημασίας, για άλλη μια φορά, να προσπαθήσουμε να δημιουργήσουμε δεσμούς μεταξύ αυτού που συμβαίνει στις πόλεις μας και αυτού που συμβαίνει κατά μήκος των συνόρων. Ο πολιτικός στόλος που κινητοποιείται στη Μεσόγειο πρέπει να γίνει, ακόμη περισσότερο από όσο είναι, ένας φακός που μας επιτρέπει να κατανοήσουμε τη δυναμική, τις μετακινήσεις και τις συγκρούσεις της μετανάστευσης μέσα στις πόλεις μας. Από την άλλη πλευρά, αν κοιτάξουμε τους σημαντικότερους κοινωνικούς αγώνες των τελευταίων ετών -τους αγώνες για τη στέγαση, τους αγώνες στην εργασία- ο πρωταγωνιστικός ρόλος των μεταναστών είναι αναμφισβήτητος. Ωστόσο, πρέπει να είμαστε σε θέση να τον συνδέσουμε με αυτό που συμβαίνει κατά μήκος των συνόρων. Κι εδώ, αν θέλετε, υπάρχει και η σύνδεση με το Σύμφωνο. Στη συνέχεια, επιστρέφω σε αυτό που έλεγα πριν: την ανάγκη να συνδεθεί η καταπολέμηση των επιπτώσεων του Συμφώνου με την καταπολέμηση των νέων συστημάτων προσλήψεων και, ως εκ τούτου, με αυτό που τα τελευταία χρόνια έχουμε ορίσει ως «διαφοροποιημένη ένταξη». Έπειτα, υπάρχει ένα άλλο ζήτημα που με ενδιαφέρει ιδιαίτερα και αφορά μια θεμελιώδη πτυχή των συνόρων. Πριν από πολλά χρόνια, στις αρχές του αιώνα, ο Ετιέν Μπαλιμπάρ τόνισε πως κάθε σύνορο πρέπει να αναλυθεί κριτικά από την άποψη του ρόλου που παίζει στη διαμόρφωση του κόσμου. Τόνισε, δηλαδή, ότι υπάρχει άρθρωση των συνόρων και ότι αυτή η άρθρωση συμβάλλει στον καθορισμό της διαμόρφωσης του κόσμου. Λοιπόν, μου φαίνεται ότι σήμερα η διαμόρφωση του κόσμου είναι υπό διάλυση. Όταν μιλάμε για μια συγκυρία πολέμου, αναφερόμαστε ακριβώς σε αυτήν την αποδιάρθρωση της διαμόρφωσης του κόσμου. Εδώ, βέβαια, προκύπτει ένα πρόβλημα που αφορά τη σχέση μεταξύ συνόρων και πολέμου, αλλά και, γενικότερα, την αναδιοργάνωση χώρων και καθεστώτων παγκόσμιας κινητικότητας σε μια συγκυρία που σημαδεύεται από πόλεμο. Πιστεύω ότι αυτό είναι ένα θεμελιώδες σημείο για την ανάπτυξη κριτικών μελετών για τα σύνορα στο εγγύς μέλλον.
Συμπερασματικά, έχουμε φανταστεί μια εργαλειοθήκη που θα μπορούσε να είναι χρήσιμη σε αυτόν τον γαλαξία ακτιβιστών, εργαζομένων, δικηγόρων κι άλλων, που τις τελευταίες εβδομάδες μελετούν τη νέα νομοθεσία, οργανώνουν εκπαιδευτικά συνέδρια και προετοιμάζονται για τα πρώτα τους ταξίδια στα σύνορα για την παρακολούθηση των επιπτώσεων του Συμφώνου. Θα θέλαμε να συμβάλουμε, όσο είναι δυνατόν, στη δημιουργία αυτής της ιδανικής εργαλειοθήκης, παρέχοντας σε βάθος εργαλεία που δεν είναι μόνο νομικά. Τι θα πρότεινες να συμπεριληφθούν σε αυτήν; Ποια βιβλία, άρθρα, ταινίες ή άλλο υλικό θα πρότεινες σε όσους αρχίζουν να ασχολούνται με την εφαρμογή του Συμφώνου;
Μένοντας στην Ιταλία, όσον αφορά τις σπουδές σχετικά με τη μετανάστευση και τα σύνορα, υπάρχουν πολλές επιλογές. Πιστεύω ότι είναι σημαντικό να συνεχίσουμε να διατηρούμε την ελευθερία της μετακίνησης στο επίκεντρο της συζήτησής μας. Το Freedom of Movement, το πρόσφατα δημοσιευμένο βιβλίο του Τζενάρο Αβελλόνε, μας επιτρέπει να το κάνουμε ακριβώς αυτό. Πάντα τόνιζα τη σημασία της σχέσης μεταξύ της μετανάστευσης και της εργασίας, μεταξύ της μετανάστευσης και του μετασχηματισμού της εργασίας. Θα ήθελα, επομένως, να επισημάνω ένα βιβλίο που θεωρώ εξαιρετικά πρωτότυπο και σημαντικό, αυτό του Νταβίντε Σακέτο και της Γκαμπριέλλα Αλμπέρτι, με τίτλο Lavoro migrante. Θα μπορούσα να συνεχίσω, αλλά δεν νομίζω ότι είναι απαραίτητο. Για μένα, είναι πιο σημαντικό, με βάση όσα είπα πριν, να τονίσω τη σημασία των ακτιβιστών που εργάζονται για τα σύνορα και τη μετανάστευση, και μέσα από βιβλία που δεν ασχολούνται άμεσα με το θέμα της μετανάστευσης. Από το Κεφάλαιο του Μαρξ μέχρι βιβλία για την τεχνητή νοημοσύνη, σκέφτομαι, για παράδειγμα, το βιβλίο του Ματέο Πασκινέλι, και έργα για τον σύγχρονο καπιταλισμό και τα logistics. Ενδεικτικά, το βιβλίο της Ντέμπορα Κόουεν για τα logistics, το οποίο θεωρώ εξαιρετικά σημαντικό, επειδή ανασυνθέτει τους μετασχηματισμούς ενός παραδείγματος κινητικότητας αγαθών που έχει επίσης σοβαρές επιπτώσεις στη διαχείριση της κινητικότητας των ανθρώπων. Έπειτα, μιας και ανέφερες και ταινίες, θα αναφέρω δύο. Η πρώτη είναι το Green Border της Αγκνιέσκα Χόλαντ, το οποίο νομίζω ότι αποτελεί μια προειδοποίηση για το ποια είναι η πραγματικότητα, στην προκειμένη περίπτωση αυτή των συνόρων μεταξύ Πολωνίας και Λευκορωσίας, από την οποία γεννήθηκε το Σύμφωνο. Η δεύτερη είναι το Human Flow (2017), η ταινία του Άι Γουεϊγουέι , η οποία ανασυνθέτει αυτήν την παγκόσμια διάσταση της μετανάστευσης, εν μέσω των πολέμων, της καταπάτησης δικαιωμάτων, της περιβαλλοντικής κατάρρευσης και της πολιτικής καταστολής, κάτι που δεν πρέπει ποτέ να ξεχνάμε.
Credits photo: Ricardo Gomez Angel/ Unsplash
