Στιγμιότυπο από αντιφασιστική διαδήλωση μετά το εκλογικό αποτέλεσμα
«Angst essen Seele auf» – «Ο φόβος τρώνε ψυχή»: Το παράπονο αυτό, διατυπωμένο σε σπασμένα γερμανικά, είχε κάνει θραύση τη δεκαετία του 1970 στη Γερμανία ως τίτλος μιας ταινίας του Ράινερ Βέρνερ Φασμπίντερ. Ο πρωταγωνιστής της, ένας γκάσταρμπάιτερ (φιλοξενούμενος εργάτης) από το Μαρόκο, εξέφραζε με αυτό την απόγνωσή του για την καταφρόνια που βίωνε καθημερινά από μεγάλο μέρος της «αυτόχθονης» κοινωνίας. Η ταινία ευαισθητοποίησε πολύ κόσμο και, σε συνδυασμό με διάφορα πολιτικά μέτρα, η ξενοφοβία έγινε στη συνέχεια λιγότερο επιθετική. Στον ίδιο βαθμό υποχώρησε και ο φόβος – από τη δεκαετία του 1980 και μετά οι κυρίαρχες ελίτ ισχυρίζονταν, πως δεν υπάρχει πλέον δρόμος για επιστροφή στις δύο αυτές κοινωνικές κατάρες.
Μόνο που τώρα ο ρατσισμός επιστρέφει και δη με πανηγυρικό τρόπο. Μαζί του και ο φόβος: Ο πρόσφατος εκλογικός θρίαμβος της ακροδεξιάς Εναλλακτικής για τη Γερμανία AfD στο κρατίδιο Σαξονία-Άνχαλτ έχει τρομοκρατήσει ντόπιους και ξένους. Με πρώτους τρομοκρατημένους πάλι εκείνους που μιλούν σπασμένα, ή και διόλου γερμανικά. Οι μεν, ήτοι οι πρόσφυγες και μετανάστες, επειδή περιμένουν, ότι σε περίπτωση που αναλάβει η Εναλλακτική την τοπική κυβέρνηση, θα προχωρήσει αμέσως, σύμφωνα με τις διακηρύξεις της, στη βίαιη μαζική απέλασή τους, («εθνοκάθαρση» την αποκάλεσε ο χριστιανοδημοκράτης καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς)· και οι δε κάτοικοι των γειτονικών χωρών, επειδή έχουν ακόμα νωπές τις μνήμες από το πέρασμα των ναζιστικών στρατευμάτων. Ιδιαίτερα έντονες είναι οι αντιδράσεις των Πολωνών, που πλήρωσαν τη χιτλερική Κατοχή με έξη εκατομμύρια νεκρούς, τα δυο εκ των οποίων Εβραίοι. Στα μέσα ενημέρωσης είναι τελευταία το κυρίαρχο θέμα.
Αλλά και πολλοί που μιλούν άψογα γερμανικά δεν φοβούνται λιγότερο. Πρόκειται κυρίως για τους λεγόμενους «κουλτουριάρηδες» αστούς, που ψηφίζουν κατά κανόνα κεντροαριστερά και πελαγοδρομούν τώρα ενώπιον της ακροδεξιάς πλημμυρίδας –ακριβώς όπως και τα παραδοσιακά κόμματα: Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλδημοκράτες, Πράσινοι, και Die Linke (Αριστερά), που όλα μαζί συγκεντρώνουν το ίδιο ποσοστό ψήφων με την Εναλλακτική (περίπου 44%).
Η τοπογραφία του τρόμου
Η Εναλλακτική κυριάρχησε σε δυο περιοχές –στην επαρχία και στην «εργατιά». Στην πρώτη το ποσοστό της έφτασε το 50,4% (με κύριο κορμό των ψηφοφόρων της την αντρική νεολαία) στην δεύτερη το 61% (!). Το κόμμα, που έχει ως βασική αποστολή την συντριβή του εργατικού κινήματος, αναδεικνύεται έτσι ποσοτικά στον κύριο εκπρόσωπό του. Ιδιαίτερα αποδοτική αποδείχθηκε και η παρέμβασή του στις λεγόμενες «μικρές δημόσιες σφαίρες», στις μικροκοινωνίες δηλαδή της πλατείας, του χωριού, της εκκλησίας, της γειτονιάς, των παρεών, κλπ., εκεί που η πληροφορία δεν μεταδίδεται επεξεργασμένη, «ουδέτερη» και ανώνυμη από τα μέσα της «μεγάλης δημόσιας σφαίρας» (έντυπα, ραδιοτηλεόραση, κλπ.), αλλά ανεπεξέργαστη από «κολλητό» σε «κολλητό» και γίνεται γι αυτό πιστευτή ακόμα και όταν πρόκειται για εξωφρενικό ψέμα. Τα άλλα κόμματα, που δεν την ακολούθησαν σε αυτό, δεν έτυχαν έτσι ανάλογης προσοχής από τα μέλη αυτών των «σφαιρών».
Η συνταγή του τρόμου
Ακραία εθνικιστική ρητορική εις βάρος των προσφύγων και μεταναστών από τη μια, «σοσιαλμανία» υπέρ των ασθενέστερων οικονομικών στρωμάτων από την άλλη. Από τον συνδυασμό τους, έγραψε η εφημερίδα TAZ, προκύπτει εκ νέου ο παλιός τύπος του εθνικοσοσιαλισμού, που δεν έχει μάλιστα ανάγκη να κρύβεται σαν τέτοιος.
Το πρόσωπο του τρόμου
Εκείνο των νεαρών ακροδεξιών αντρών, που ντύνονται, χτενίζονται και συμπεριφέρονται όπως τα πρότυπά τους στη χιτλερική νεολαία. Η ομοιότητα είναι και ψυχολογική: Πρόκειται για «αυταρχικούς χαρακτήρες», έτσι όπως τους χαρακτήρισε παλιότερα ο Τέοντορ Αντόρνο, που από τη μια εκπέμπουν ρατσιστική υπεροψία, από την άλλη προθυμοποιούνται να υποταχθούν δουλικά στους κάθε λογής «Οδηγούς»/Φύρερ.
Ο τρόμος του αδιέξοδου
Ο σχηματισμός νέας κυβέρνησης δείχνει σχεδόν αδύνατος, δεδομένου ότι τα δυο στρατόπεδα διαθέτουν τον ίδιο αριθμό βουλευτικών εδρών, ήτοι 39 το καθένα σε σύνολο 83. Τις υπόλοιπες 5 τις κέρδισε ανέλπιστα το κόμμα: Συμμαχία Σάρα Βάγκενκνεχτ – Λογική και Δικαιοσύνη, BSW, που εμφανίζεται τώρα ως ρυθμιστής των εξελίξεων. Όμως με το BSW, που αποσχίστηκε προ διετίας από την Linke, δεν κάνεις «χαΐρι»: Η γραμμή του αλλάζει αδιάκοπα, έτσι που να μην λαμβάνεται σοβαρά από τα άλλα κόμματα. Η Εναλλακτική προσπαθεί μεν στο παρασκήνιο να «αγοράσει» μερικούς χριστιανοδημοκράτες βουλευτές, έτσι ώστε να αποκτήσει κοινοβουλευτική αυτοδυναμία, χωρίς όμως μέχρι τώρα επιτυχία. Το πιθανότερο σενάριο είναι λοιπόν ότι θα επιδιώξει τη διεξαγωγή νέων εκλογών μέσω των οποίων υπολογίζει να κερδίσει και με το παραπάνω αυτή την αυτονομία.
Τρόμος χωρίς τέλος
Η Σαξονία-Άνχαλτ ήταν προφανώς μόνο η αρχή. Το ακροδεξιό κύμα δείχνει καθημερινά πως αγριεύει. Αυτό αναμένεται να φανεί και στις εκλογές της 20ης Σεπτεμβρίου στο κρατίδιο/πόλη του Βερολίνου, όπου η Εναλλακτική έχει πάρει τελευταία στις δημοσκοπήσεις το πάνω χέρι –εκτοπίζοντας από την πρώτη θέση τους μέχρι πρότινος σταθερά προηγούμενους Χριστιανοδημοκράτες και την Linke. Και έτι χειρότερα: Οι αιτίες της επιτυχίας της –ο νεοφιλελευθερισμός και η πολιτική των παραδοσιακών κομμάτων– συνεχίζουν απρόσκοπτα να λειτουργούν. Ένα τέλος με τρόμο και στο Βερολίνο φαίνεται λοιπόν προδιαγεγραμμένο.
Ο καπιταλισμός οδηγεί στον φασισμό: Όσο μπανάλ και να ακούγεται σήμερα, η παμπάλαια αυτή διαπίστωση του Αντόρνο και του Μαξ Χορκχάιμερ παραμένει αληθινή. Η σαχαροποίηση, δηλαδή ερημοποίηση της Νότιας και Μέσης Ευρώπης μέσω ξηρασίας και πυρκαγιών, είναι, όπως έγραψε η εφημερίδα Neues Deutschland, το «λογικό» αποτέλεσμα αυτού του ολέθριου τρόπου παραγωγής και κατανάλωσης.
Η αλήθειας της είναι όμως μόνο θεωρητική, και γι’ αυτό μισή. Η άλλη μισή, που έχει πρακτική σημασία, είναι οι πολιτικές των κυρίαρχων ελίτ, που με αφορμή την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία πραγματώνουν από το 2022 την «Zeitenwende», τη διαβόητη «Αλλαγή Εποχής» προς όφελος του μιλιταρισμού. Η «Αλλαγή» αυτή δίνει, κατά την ποδοσφαιρική ορολογία, μια ιδανική «διαγώνια πάσα» στην Ακροδεξιά, η οποία μπορεί να εμφανίζεται έτσι χωρίς ιδιαίτερο κόπο ως ο «άσσος» του γηπέδου και να απολαμβάνει ανέξοδα την εύνοια των θεατών – επεκτείνοντας με αυτό την Zeitenwende σε πολιτικό επίπεδο.
Οι αντιδράσεις σε αυτή τη μεταπολεμικά πρωτόγνωρη κατάσταση ήταν μέχρι τώρα περιορισμένες –μόλις 35.000 άτομα συμμετείχαν σε διαδηλώσεις κατά της Εναλλακτικής τις πρώτες μέρες στη Γερμανία μετά τις εκλογές στη Σαξονία-Άνχαλτ. «Ο φόβος τρώνε» όμως ξαφνικά και την ψυχή του κατεστημένου. Το «German Angst», o διάχυτος τρόμος των Γερμανών ενώπιον ενός ανερμάτιστου, «αόρατου» κόσμου, επικεντρώνεται τώρα σε έναν ορατό κίνδυνο: την ανερχόμενη Ακροδεξιά. Αυτό ξυπνά μεν το ένστικτο αυτοσυντήρησης, όμως χωρίς οργανωμένη πολιτική αντίσταση ο τρόμος θα μπει για τα καλά στα έγκατα της «γερμανικής ψυχής».
