ΕΡΜΗΝΕΥΟΝΤΑΣ ΤΑ «ΕΓΓΡΑΦΑ ΤΟΥ ΠΑΝΑΜΑ»
Γιατί ο σκύλος γλύφει τον εαυτό του; Γιατί μπορεί
Του Σλαβόι Ζίζεκ
Το εκπληκτικό με τη διαρροή των «εγγράφων του Παναμά» (Panama Papers) είναι πως αυτά δεν μας προκάλεσαν καμία έκπληξη. Οι πληροφορίες που παρέχουν δεν είναι αυτές ακριβώς που αναμέναμε να περιέχονται σε αυτά; Ωστόσο, είναι άλλο πράγμα να γνωρίζεις σε γενικές γραμμές την ύπαρξη οφσόρ τραπεζικών λογαριασμών και άλλο να έχεις μπροστά σου απτές αποδείξεις γι’ αυτούς. Είναι σαν να ξέρεις πια ότι ο συνεργάτης κάποιου σε κοροϊδεύει, άλλωστε ενδέχεται όταν κάποιος γνωρίζει κάτι αφηρημένα να το αποδέχεται, όμως όταν αυτό το κάτι αναδύεται μπροστά του με πάσα λεπτομέρεια τότε συνειδητοποιεί τι ακριβώς σημαίνει… Έτσι, λοιπόν, τα «έγγραφα του Παναμά» αποκαλύπτουν ορισμένα καρέ της οικονομικής πορνογραφίας του κόσμου των πλουσίων, και πια κανείς δεν μπορεί να υποκρίνεται πως δεν γνωρίζει.
Το 1843, ο νεαρός Καρλ Μαρξ ισχυριζόταν ότι το γερμανικό παλαιό καθεστώς «απλά και μόνο φαντάζεται ό,τι πιστεύει για τον εαυτό του και απαιτεί από τον υπόλοιπο κόσμο να φαντάζεται το ίδιο». Σε μια τέτοια κατάσταση, το να ντροπιάζεις όσους βρίσκονται στην εξουσία αποτελεί όπλο. Ή, όπως το θέτει ο Μαρξ, «η ασκούμενη πίεση πρέπει να εντείνεται με το να προστίθεται σε αυτή η συνείδηση της πίεσης, έτσι η πίεση θα γίνει πιο επονείδιστη με το να δημοσιεύεται». Αυτή είναι ακριβώς η κατάστασή μας σήμερα: Είμαστε αντιμέτωποι με τον ξεδιάντροπο κυνισμό της υπάρχουσας παγκόσμιας τάξης, οι εκπρόσωποι της οποίας μονάχα φαντάζονται ότι πιστεύουν στις ιδέες της δημοκρατίας, των ανθρωπίνων δικαιωμάτων κ.τ.λ. Οι διαρροές των WikiLeaks και των «εγγράφων του Παναμά» αποκαλύπτουν την ντροπή –ακόμα και τη δική μας ντροπή που ανεχτήκαμε να μας εξουσιάζουν με αυτό τον τρόπο- η οποία γίνεται πιο ντροπιαστική εφόσον δημοσιεύτηκε.
Πώς θα τα αξιοποιήσουμε;
Διατρέχοντας τα «έγγραφα του Παναμά» αποκαλύπτεται ένα θετικό και ένα αρνητικό τους στοιχείο. Το θετικό είναι η αδιαμφισβήτητη αλληλεγγύη μεταξύ των συμμετεχόντων: στον σκοτεινό κόσμο του παγκόσμιου κεφαλαίου είμαστε όλοι αδέλφια. Ο αναπτυγμένος κόσμος της Δύσης είναι εδώ, με τους αδιάφθορους Σκανδιναβούς, και σφίγγουν το χέρι του Βλαντιμίρ Πούτιν. Μαζί είναι και ο πρόεδρος της Κίνας Ξι, το Ιράν όπως και η Βόρεια Κορέα. Οι μουσουλμάνοι ανταλλάσσουν με τους εβραίους φιλικά νεύματα. Ξεδιπλώνεται μπροστά μας το βασίλειο της πολυπολιτισμικότητας, όπου όλοι είναι ίσοι, όλοι διαφορετικοί. Το αρνητικό στοιχείο είναι η ηχηρή απουσία των ΗΠΑ, η οποία επιβεβαιώνει τον ισχυρισμό της Ρωσίας και της Κίνας πως υπηρετούνται συγκεκριμένα πολιτικά συμφέροντα με αυτή την αποκάλυψη.
Πώς, λοιπόν, θα αξιοποιήσουμε όλα αυτά τα δεδομένα; Η πρωταρχική (και κυρίαρχη) αντίδραση είναι, φυσικά, η έκρηξη ηθικολογικής οργής. Όμως, αυτό που πρέπει να κάνουμε είναι αλλάξουμε επειγόντως το επίκεντρο της συζήτησης, από την ηθικολογία στο οικονομικό μας σύστημα: οι πολιτικοί, οι τραπεζίτες και οι διαχειριστές ήταν πάντα άπληστοι, τι ήταν, λοιπόν, αυτό από το νομικό και οικονομικό σύστημα, που τους επέτρεψε να συνειδητοποιήσουν το εύρος της απληστίας τους;
Η πλημμυρίδα κριτικής και η παγίδα
Ήδη από την κατάρρευση του χρηματοπιστωτικού συστήματος το 2008, δημόσια πρόσωπα, όπως ο πάπας, μας βομβάρδιζαν με τις παρεμβάσεις τους για την καταπολέμηση της κουλτούρας της απληστίας και της υπερκατανάλωσης. Όπως είχε πει ένας θεολόγος που βρίσκεται στο πλευρό του πάπα: «η παρούσα κρίση δεν είναι κρίση του καπιταλισμού, αλλά της ηθικής». Στο ίδιο μονοπάτι βρέθηκαν και τμήματα της Αριστεράς. Ο αντικαπιταλισμός έχει εγκαταλειφθεί σήμερα. Είδαμε την έκρηξη των διαμαρτυριών Occupy πριν από λίγα χρόνια, και σήμερα η κριτική που ασκείται στα δεινά του καπιταλισμού κλιμακώνεται: αφθονούν τα βιβλία, οι δημοσιογραφικές έρευνες και τα τηλεοπτικά ρεπορτάζ για εταιρείες που μολύνουν απερίσκεπτα το περιβάλλον, για διεφθαρμένους τραπεζίτες που συνεχίζουν να εισπράττουν παχυλούς μισθούς, παρότι οι τράπεζές τους διασώθηκαν με δημόσιο χρήμα, για εταιρείες που εξαναγκάζουν τα παιδιά σε εργασία.
Αυτή η πλημμυρίδα κριτικής έχει, ωστόσο, μια παγίδα: κατά κανόνα δεν αμφισβητείται το δημοκρατικό-φιλελεύθερο πλαίσιο από το οποίο αναδύονται αυτές οι ακρότητες. Ο ρητός ή άρρητος στόχος είναι ο εκδημοκρατισμός του καπιταλισμού, η διεύρυνση του δημοκρατικού ελέγχου της οικονομίας, μέσω της πίεσης που ασκούν τα μέσα μαζικής ενημέρωσης, οι ερωτήσεις στο πλαίσιο κοινοβουλευτικού ελέγχου, η ψήφιση αυστηρότερων νόμων και οι έντιμες αστυνομικές έρευνες. Ωστόσο, σε καμία περίπτωση δεν αμφισβητείται το ίδιο το σύστημα, και έτσι το δημοκρατικό θεσμικό πλαίσιο του κράτους δικαίου παραμένει η ιερή αγελάδα, η οποία δεν αμφισβητείται ούτε από τις πιο ριζοσπαστικές μορφές του «ηθικού αντικαπιταλισμού», όπως είναι τα κινήματα Occupy.
Το μάθημα από τα έγγραφα
Από την –ίσως απόκρυφη- αφήγηση του αριστερού κεϋνσιανού οικονομολόγου Τζον Γκαλμπρέιθ μπορούμε να μάθουμε πώς να αποφύγουμε αυτό το λάθος: πριν από ένα ταξίδι του στην ΕΣΣΔ, στα τέλη της δεκαετίας του ’50, έγραψε στον αντικομμουνιστή φίλο του Σίντνεϊ Χουκ, «Μην ανησυχείς δεν θα με παραπλανήσουν οι Σοβιετικοί, ώστε να γυρίσω πίσω ισχυριζόμενος πως έχουν σοσιαλισμό!». Ο Χουκ του απάντησε αμέσως: «Μα αυτό είναι που με ανησυχεί, πως θα επιστρέψεις ισχυριζόμενος πως η ΕΣΣΔ δεν είναι σοσιαλιστική!» Αυτό που ανησυχούσε τον Χουκ ήταν η αφελής υπεράσπιση της αγνότητας του περιεχομένου: εάν δεν πετύχαινε η οικοδόμηση μιας σοσιαλιστικής κοινωνίας, δεν θα απορριπτόταν η ιδέα, αλλά θα ισχυριζόμασταν πως δεν εφαρμόστηκε αυτή σωστά. Μήπως δεν αναγνωρίζουμε την ίδια αφέλεια στους σημερινούς φονταμενταλιστές της αγοράς;
Όταν βρέθηκα σε μια τηλεοπτική συζήτηση στη Γαλλία, πριν δύο χρόνια, ο γάλλος διανοούμενος Γκι Σορμάν ισχυρίστηκε πως η δημοκρατία είναι αλληλένδετη με τον καπιταλισμό. Δεν μπορούσα, λοιπόν, να μην τον ρωτήσω «Και τι έχετε να πείτε για την σημερινή Κίνα;», για να προκαλέσω την ακαριαία αντίδραση του Σορμάν: «Δεν υπάρχει καπιταλισμός στην Κίνα!» Σύμφωνα με τον φανατικά φιλοκαπιταλιστή Σορμάν, όταν μια χώρα δεν είναι δημοκρατική, σημαίνει πως δεν είναι πραγματικά καπιταλιστική, αλλά πως εφαρμόζει μια μεταλλαγμένη εκδοχή του καπιταλισμού, με τον ίδιο τρόπο που ο δημοκρατικός κομμουνιστικός σταλινισμός δεν είναι αυθεντική μορφή κομμουνισμού.
Το λάθος στην προκειμένη περίπτωση δεν είναι δύσκολο να το εντοπίσουμε. Μοιάζει με το ανέκδοτο που λέει «η αρραβωνιαστικιά μου δεν με στήνει ποτέ σε ραντεβού, γιατί τη στιγμή που θα το κάνει δεν θα είναι αρραβωνιαστικιά μου». Με τον ίδιο τρόπο ιδεολογικής αναστροφής εξηγούν σήμερα οι απολογητές της αγοράς την κρίση του 2008: δεν την προκάλεσε η αποτυχία της ελεύθερης αγοράς, αλλά η υπέρμετρη κρατική νομοθεσία, το γεγονός δηλαδή ότι η οικονομία της αγοράς δεν ήταν πραγματική, αλλά ήταν παγιδευμένη στα νύχια του κράτους πρόνοιας. Το μάθημα από τα «έγγραφα του Παναμά» δείχνει ακριβώς αυτό: η διαφθορά δεν είναι μια ενδεχόμενη απόκλιση από το παγκόσμιο καπιταλιστικό σύστημα, αλλά μέρος της δομικής του λειτουργίας.
Η άκρη του νήματος
Επομένως, η διαρροή των «εγγράφων του Παναμά» αναδεικνύει την διαίρεση των τάξεων. Τα έγγραφα αποδεικνύουν πώς οι πλούσιοι ζουν σε ένα δικό τους κόσμο, με δικούς τους κανόνες, σ’ έναν κόσμο όπου το νομικό σύστημα και η αστυνομία πέραν του στόχου τους να προστατέψουν τους πλούσιους, διαστρεβλώνουν το γράμμα του νόμου, ώστε να μπορέσει να τους χωρέσει.
Έχουν ήδη υπάρξει πολλές δεξιές φιλελεύθερες αντιδράσεις για τα «έγγραφα του Παναμά», οι οποίες ρίχνουν το φταίξιμο στις ακρότητες του Κράτους Πρόνοιας, ή σε ότι απέμεινε από αυτό. Εφόσον ο πλούτος φορολογείται τόσο βαριά, ερμηνεύεται γιατί οι κάτοχοι αυτού τον μεταφέρουν σε μέρη με χαμηλότερη φορολογία, επομένως δεν αναγνωρίζουν τίποτα παράνομο σε αυτή τους την πράξη. Όσο γελοία και αν ακούγεται αυτή η δικαιολογία, έχει στον πυρήνα της μια δόση αλήθειας. Πρώτον, η διαχωριστική γραμμή των νόμιμων από τις παράνομες συναλλαγές είναι εξαιρετικά θολή και είναι θέμα ερμηνείας ο προσδιορισμός της. Δεύτερον, εκείνοι που μεταβίβασαν τον πλούτο που κατέχουν σε υπεράκτιους λογαριασμούς και φορολογικούς παραδείσους δεν είναι άπληστα τέρατα, αλλά όντα που δρουν ορθολογικά και προσπαθούν να προφυλάξουν τον πλούτο τους. Στον καπιταλισμό δεν μπορείς να ξεπλύνεις τα βρωμόνερα της χρηματοπιστωτικής κερδοσκοπίας και να κρατήσεις στα χέρια σου το αμόλυντο σπλάχνο της πραγματικής οικονομίας. Τα βρωμόνερα έχουν περάσει στο αίμα του υγιούς αυτού παιδιού.
Πρέπει να βρεθεί πια η άκρη του νήματος. Το παγκόσμιο καπιταλιστικό νομικό σύστημα, στην πιο θεμελιώδη διάστασή του, είναι αυτό που νομιμοποιεί τη διαφθορά. Το ερώτημα τι είναι έγκλημα (ποιες δηλαδή οικονομικές συναλλαγές είναι παράνομες) δεν είναι νομικό, αλλά βαθιά πολιτικό. Είναι το επιστέγασμα της πάλης της εξουσίας.
Γιατί λοιπόν χιλιάδες επιχειρηματίες και πολιτικοί έκαναν όσα αποκαλύπτουν τα «έγγραφα του Παναμά»; Η απάντηση δίνεται σε ένα χυδαίο παλιό ανέκδοτο: Γιατί τα σκυλιά γλύφουν τον εαυτό τους; Γιατί μπορούν.
Μετάφραση από το europe.newsweek.com: Ιωάννα Δρόσου
