Η έρευνα κοινής γνώμης του Ινστιτούτου ΕΝΑ για το αριστερό ημισφαίριο και την ανασύνθεση της Αριστεράς (https://enainstitute.org/publication/erevna-koinis-gnomis-to-aristero-imisfairio-i-anasynthesi-tis-aristeras/) καταγράφει αναλυτικά και σφαιρικά τις στάσεις των πολιτών, και ειδικά όσων αυτοπροσδιορίζονται ως αριστεροί ή κεντροαριστεροί, γύρω από τις προτεραιότητες της (κεντρο)αριστεράς και τα κρίσιμα επίδικα της περιόδου, όπως και τις τάσεις και τις δυναμικές στο (κεντρο)αριστερό ακροατήριο. Με αφορμή αυτή την έρευνα συζητάμε με τη την πρόεδρο του ΔΣ του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, Σταυρούλα Μανώλη τι λένε οι πολίτες για την υπόθεση της ανασύνθεσης της Αριστεράς.
Πολύ υψηλό το ποσοστό των ψηφοφόρων που δεν ταυτίζεται με κάποιο κόμμα. Τι σημαίνει αυτό το στοιχείο; Φαντάζομαι ότι εντάσσεται σε αυτό το 55% το ποσοστό της αποχής, των απογοητευμένων από τα κόμματα που ψηφίζουν και των αναποφάσιστων.
Αυτό σχετίζεται με τη γενική δυσπιστία απέναντι στα κόμματα, η οποία εκδηλώνεται με χαμηλή θετική ταύτιση. Υπολογίζουμε, με βάση τα ευρήματα της έρευνας, ότι περίπου το 22% του εκλογικού σώματος διατηρεί θετική ταύτιση προς κάποιο κόμμα του αριστερού ημισφαιρίου –αναφερόμαστε κυρίως στο ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, τον ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ και το ΚΚΕ. Αυτό που ίσως έχει μεγαλύτερο ενδιαφέρον είναι ο δείκτης της αρνητικής κομματικής ταύτισης, καθώς το 86% των ερωτώμενων δηλώνει αντιπάθεια προς κάποιο κόμμα. Από αυτούς, το 42% δηλώνει ότι αντιπαθεί κόμματα του αριστερού ημισφαιρίου –κυρίως τον ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ και την Πλεύση Ελευθερίας– και το υπόλοιπο 42% ότι αντιπαθεί μόνο τη Νέα Δημοκρατία. Τα παραπάνω ποσοστά αντιστοιχούν, για το σύνολο του πληθυσμού, σε δύο ποσοστά της τάξης του 36%. Για το 90% δε των αριστερών/κεντροαριστερών ψηφοφόρων που δηλώνουν ότι αντιπαθούν κάποιο κόμμα, η αντιπάθεια αυτή στρέφεται ενάντια σε κόμματα του δεξιού ημισφαιρίου. Για να το πούμε αλλιώς, ένα ορισμένο αντιδεξιό συναίσθημα λειτουργεί ενοποιητικά, ενώ στο επίπεδο του θετικού προσεταιρισμού κάποιου αριστερού κόμματος οι προτιμήσεις είναι χαμηλότερες και κατακερματισμένες.
Η γκρίζα ζώνη των αναποφάσιστων παρατηρώ στις δημοσκοπήσεις να μεγαλώνει. Τι σημαίνει αυτό σε περίπτωση εκλογών; Ανοίγει ένα παράθυρο για νέους συσχετισμούς σε περίπτωση που κάποιο κόμμα καταφέρει να απευθυνθεί σε αυτόν τον κόσμο;
Στην έρευνα δώσαμε έμφαση στους ψηφοφόρους του αριστερού ημισφαιρίου, είτε μιλάμε για πρόθεση ψήφου είτε για πολιτικοϊδεολογική αυτοτοποθέτηση. Η μελέτη της περιοχής των αναποφάσιστων αποτελεί μιας διαφορετικής λογικής έρευνα, και οι αναποφάσιστοι αναφέρονται σε πολλαπλές υποκατηγορίες (είτε πρόθεσης για λευκό ή αποχή είτε μη απόφασης κατά τη στιγμή που τελείται η έρευνα). Όσο δε κινούμαστε στο μέσο ενός εκλογικού κύκλου, αυτή η «γκρίζα ζώνη» στην οποία αναφέρεστε είναι πιο διευρυμένη. Σε γενικές γραμμές και με βάση παλαιότερες έρευνές μας, διαπιστώνουμε ότι έναντι του πολιτικού συστήματος εκδηλώνονται συναισθήματα αντικαθεστωτικής αφετηρίας και προτίμησης προς μορφές αντισυμβατικής πολιτικής, τα οποία ωθούν κάποιες κατηγορίες ψηφοφόρων είτε στην αποστράτευση είτε στην υποστήριξη αντικαθεστωτικών κομμάτων. Επομένως, το ερώτημα της (επανα)προσέλκυσης ψηφοφόρων από τον διευρυνόμενο χώρο της αποστράτευσης και της αντικαθεστωτικής διαμαρτυρίας θα πρέπει να είναι κεντρικό για δυνάμεις που στοχεύσουν στον πολιτικό και κοινωνικό μετασχηματισμό.
Φαίνεται ότι αυτή η στρατηγική διαμορφώνεται από κάποια κόμματα, όπως π.χ. η Πλεύση Ελευθερίας ή το αδιαμόρφωτο κόμμα Τσίπρα, όταν δεν αυτοπροσδιορίζονται στον άξονα Αριστερά Δεξιά. Είναι μια στρατηγική που μπορεί να αποδώσει; Τι προϋποθέτει;
Οι αναποφάσιστοι δεν είναι κατ’ ανάγκην απολίτικοι. Είτε δεν βρίσκουν στο υπάρχον κομματικό σύστημα δυνάμεις ή πρόσωπα για να ευθυγραμμιστούν, είτε βρίσκονται σε μια συνθήκη αποευθυγράμμισης από ένα κόμμα που ψήφιζαν, χωρίς όμως να έχουν ακόμα ανα-ευθυγραμμιστεί με κάποιο άλλο. Όσοι, δε, από αυτούς τρέφουν αντικαθεστωτικά συναισθήματα έναντι του συστήματος, ενδεχομένως να προσελκυστούν από κόμματα που θα εκφράζουν έναν τέτοιου είδους λόγο. Θέλουμε όμως να επισημάνουμε κάτι που πολλές φορές τα κόμματα υποτιμούν: οι στάσεις των πολιτών, για παράδειγμα απέναντι στο κομματικό σύστημα, δεν έχουν καταρχήν ενδογενείς αιτίες. Είναι απόρροια του τρόπου με τον οποίο αντιμετωπίζουν την κοινωνία τα κόμματα και των μηνυμάτων που απευθύνουν αυτά στους πολίτες. Δεν γεννιούνται οι πολίτες αντικαθεστωτικοί ή δύσπιστοι απέναντι στην πολιτική.
Πολλές από τις πολιτικές που χαράσσει η παρούσα κυβέρνηση φαίνεται πως δεν είναι πλειοψηφικές. Από τις ιδιωτικοποιήσεις και την αποδυνάμωση του κράτους έως τις φοροαπαλλαγές. Ταυτόχρονα, η κρίση δημοκρατίας φαίνεται να απασχολεί ιδιαίτερα. Όλα αυτά αποτελούν ενδείξεις για τα προτάγματα ενός προγράμματος που θα μπορούσε να προσελκύσει το ενδιαφέρον;
Πράγματι, πολλά από τα ευρήματα της έρευνας φανερώνουν ευρεία υποστήριξη σε προτάγματα της «οικονομικής Αριστεράς». Για παράδειγμα, το 61% του συνόλου των ερωτώμενων επιλέγει τον κεντρικό σχεδιασμό και την κρατική μέριμνα για τη λειτουργία της οικονομίας, το 72% ζητά μεγαλύτερη φορολόγηση των υψηλότερων εισοδημάτων και άνω του 80% θέλει αγαθά όπως το νερό, η ασφάλεια, οι συντάξεις, η υγεία και η εκπαίδευση να τα διαχειρίζεται και να τα παρέχει αποκλειστικά το κράτος. Την ίδια στιγμή όμως, το 77% αξιολογεί αρνητικά τον ρόλο του κράτους στην Ελλάδα σήμερα. Εδώ εντοπίζεται και ένα έλλειμμα εμπιστοσύνης απέναντι στο πολιτικό σύστημα, που περιλαμβάνει και τις δυνάμεις του αριστερού ημισφαιρίου, το οποίο υπονομεύει και την άρθρωση ενός εναλλακτικού προγράμματος.
Η Αριστερά πρεσβεύει ιδέες που φαίνεται να αποτελούν ταυτόχρονα και κοινωνικό αίτημα, όπως η αναδιανομή πλούτου, τα δικαιώματα των εργαζομένων, η κοινωνική στέγη. Παρά ταύτα, η πραγματική επιρροή της είναι σαφώς πιο περιορισμένη από τις ιδέες της. Τι θα έπρεπε να κάνει για να το αλλάξει;
Η έρευνα δείχνει ότι ο κατακερματισμός της αριστερής πολιτικής εκπροσώπησης ανάμεσα σε κόμματα περιορισμένων συγκλητικών τάσεων κατακερματίζει και το αριστερό ημισφαίριο στο κοινωνικό πεδίο. Εάν αθροιστούν όλα τα κόμματα του (κεντρο)αριστερού φάσματος, η επιρροή τους έχει πλειοψηφικά χαρακτηριστικά. Είναι το ζήτημα του πολιτικού υποκειμένου –και κυρίως της αξιοπιστίας του– που πρέπει να μας απασχολήσει. Για το ΕΝΑ, η ανασύνθεση του χώρου της Αριστεράς αναδεικνύεται ως μία αναγκαιότητα, ως συλλογική ευθύνη των οικείων πολιτικών δυνάμεων απέναντι στην ελληνική κοινωνία.
Αντίστοιχα, το Κέντρο έχει τη θεματική αρμοδιότητα του κοινωνικού κράτους, των ατομικών ελευθεριών, της δημόσιας παιδείας, του κράτους δικαίου, κ.λπ. Ωστόσο, φαίνεται πως κόμματα όπως το ΠΑΣΟΚ ή ο ΣΥΡΙΖΑ που απευθύνονται σε αυτόν τον χώρο δεν είναι ελκυστικά. Μπορούν να το ανατρέψουν; Πώς;
Χρειάζεται να διαβάσουμε λίγο διαφορετικά αυτά τα ευρήματα. Οι ερωτώμενοι αποδίδουν στην «Αριστερά» πλειοψηφική αρμοδιότητα στην αναδιανομή του πλούτου, την κοινωνική στέγη και τα δικαιώματα των εργαζομένων. Ωστόσο, σε αυτές τις θεματικές ισχυρή αρμοδιότητα αναγνωρίζεται και στο «Κέντρο». Το αντίστροφο συμβαίνει σε θεματικές όπως η ισότητα των φύλων, το κοινωνικό κράτος, οι ατομικές ελευθερίες, η δημόσια παιδεία ή το κράτος δίκαιου. Θα προτείναμε λοιπόν στους αναγνώστες σας να αθροίσουν τις αρμοδιότητες «Αριστεράς» και «Κέντρου», αλλά και «Δεξιάς» και «Κέντρου», ώστε να εντοπίσουν τα θεματικά πεδία στα οποία το Κέντρο είναι αριστερόστροφο ή δεξιόστροφο. Το Κέντρο δεν υπάρχει ως αυτόνομη ιδεολογική κατηγορία· υπάρχει ως ένας χώρος που έλκεται άλλοτε από τη Δεξιά και άλλοτε από την Αριστερά. Έχει, επομένως, σημασία η πολιτικοϊδεολογική αφετηρία από την οποία ξεκινά ένα κόμμα προκειμένου να διεκδικήσει το Κέντρο. Και, βέβαια, το ζητούμενο της αξιοπιστίας παραμένει κρίσιμο στη συγκυρία.
Το ΠΑΣΟΚ μπορεί να εκπροσωπήσει την Κεντροαριστερά; Οι τοποθετήσεις του δεν του επιτρέπουν να ταυτιστεί αμιγώς με αυτόν τον χώρο και από τις απαντήσεις στην έρευνα φαίνεται πως στη συνείδηση του κόσμου υπάρχει μια πιθανή σύνδεση μεταξύ ΠΑΣΟΚ και ΝΔ. Ούτε, όμως, ο ΣΥΡΙΖΑ έχει ρεύμα.
Προς το παρόν, κανένα κόμμα –ούτε το ΠΑΣΟΚ, ούτε ο ΣΥΡΙΖΑ, ούτε η Νέα Αριστερά– δεν φαίνεται να παρουσιάζει τέτοιο ρεύμα που να το καθιστά επισπεύδουσα δύναμη για μια πλειοψηφική εκπροσώπηση του αριστερού ημισφαιρίου. Εδώ έγκειται και το αδιέξοδο του χώρου.
Ο κατακερματισμός της Αριστεράς είναι πολυπαραγοντικός, όπως καταγράφεται, ενώ είναι κοινή διαπίστωση μάλλον ότι της λείπουν το πρόγραμμα και το όραμα που θα εμπνεύσει. Τα κόμματα της αριστεράς, με εξαίρεση το ΚΚΕ, εστιάζουν πολύ στη διαμόρφωση ενός αντιπάλου της ΝΔ, που φαίνεται να μην είναι το πρώτο μέλημα όσων στηρίζουν την Αριστερά. Ποια τα μηνύματα προς την Αριστερά από αυτή την έρευνα;
Ως προς αυτό το ζήτημα, τα ευρήματα της έρευνας είναι σαφή. Οι αριστεροί και κεντροαριστεροί ψηφοφόροι θέλουν ενότητα των δυνάμεων της Αριστεράς, αλλά θέτουν και προϋποθέσεις: να ξανασυζητηθεί με επίκαιρο τρόπο το όραμα της Αριστεράς με αναφορά στον σοσιαλισμό και να διαμορφωθεί ένα ρεαλιστικό πρόγραμμα κοινωνικής και πολιτικής αλλαγής, ώστε να ηττηθεί εντέλει η ΝΔ στις επόμενες εκλογές. Η ενότητα ως επιθυμητός στόχος της Αριστεράς για την επομένη περίοδο επιλέγεται από το 38% των δυνητικών ψηφοφόρων (πρόθεση ψήφου) του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ, το 40% εκείνων του ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ, του ΚΚΕ και του ΜΕΡΑ25, το 45% των δυνητικών ψηφοφόρων της Πλεύσης Ελευθερίας, το 41% εκείνων της Νέας Αριστεράς και το 37% αυτών του Κινήματος Δημοκρατίας.
Ως προς το κεντρικό ερώτημα της ανασυγκρότησης του χώρου της κεντροαριστεράς, δεν φαίνεται να ξεχωρίζει κάτι, ούτε κόμμα ούτε πρόσωπο. Γιατί;
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι, μεταξύ των αριστερών και κεντροαριστερών ψηφοφόρων, από τις πολιτικές δυνάμεις ξεχωρίζουν –αν και όχι με υψηλά ποσοστά– ένα πιθανό κόμμα Τσίπρα (19%) και το ΠΑΣΟΚ-ΚΙΝΑΛ (17%) και από τα πολιτικά πρόσωπα ο Αλέξης Τσίπρας (33%). Το «κανένα από τα παραπάνω [κόμματα]» επιλέγεται από το 22% των αριστερών και κεντροαριστερών ψηφοφόρων και το «κανένα από τα παραπάνω [πρόσωπα]» από το 26%. Το «γιατί» αυτών των ευρημάτων θα πρέπει να το αναζητήσουν τα κόμματα και οι ηγεσίες του χώρου.
Η δημοσκοπική εικόνα που παρουσιάζει ο Αλ. Τσίπρας καταλαβαίνω ότι απέχει παρασάγγας από την προσπάθειά του να επανατοποθετηθεί στο κομματικό σύστημα και να έχει και αξιώσεις αντίπαλου δέους της ΝΔ. Ισχύει ή είναι ιδέα μου;
Η συλλογή των δεδομένων για την έρευνα έλαβε χώρα κατά το διάστημα 25 Σεπτεμβρίου-2 Οκτωβρίου 2025, ολοκληρώθηκε δηλαδή πριν από την παραίτηση του Αλ. Τσίπρα από την ΚΟ του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ. Το 8% δήλωσε βέβαιο ότι θα ψήφιζε ένα κόμμα Τσίπρα και το 13% δήλωσε ότι θα ήταν σχετικά πιθανό να ψηφίσει ένα τέτοιο κόμμα. Όπως προαναφέραμε, το 19% των αριστερών/κεντροαριστερών ψηφοφόρων, αλλά και το 14% του συνόλου, θα θεωρούσε ικανό ένα νέο κόμμα υπό τον Αλ. Τσίπρα για να ηγηθεί της ανασυγκρότησης του χώρου της Κεντροαριστεράς, ενώ το 33% των αριστερών/κεντροαριστερών ψηφοφόρων και των 19% του συνόλου θεωρεί τον Αλ. Τσίπρα ικανό να ηγηθεί της ανασυγκρότησης του χώρου. Το 7% του συνόλου και το 12% των αριστερών/κεντροαριστερών ψηφοφόρων θεωρούν ότι η Αριστερά θα πρέπει το επόμενο διάστημα να εστιάσει στην υποστήριξη της δημιουργίας ενός νέου κόμματος στο χώρο υπό την ηγεσία του Αλ. Τσίπρα. Ανάμεσα στα πρόσωπα του αριστερού ημισφαιρίου, για τον Αλ. Τσίπρα θετική άποψη έχει το 19% του συνόλου και το 36% των αριστερών/κεντροαριστερών ψηφοφόρων, ενώ αρνητική το 66% του συνόλου και το 40% των αριστερών και κεντροαριστερών. Αυτά είναι τα ευρήματα της έρευνας. Η αξιολόγησή τους εναπόκειται στους ενδιαφερομένους και συναρτάται με το τι αντιλαμβάνονται ως θετικό ή αρνητικό.
Η καταγγελία αλλά και η αντιμετώπιση της διαφθοράς και της διαπλοκής είναι ένας παράγοντας που μπορεί να κινητοποιήσει ψηφοφόρους, όπως καταγράφεται. Μπορεί να αποτελέσει το πρόταγμα ενός κόμματος, νέου ή παλιού; Τίθεται συχνά στις δημοσκοπήσεις το ερώτημα για τη δημιουργία ενός κόμματος του οποίου στην πρώτη γραμμή θα είναι η κα Καρυστιανού. Υπάρχουν τέτοιες προσδοκίες;
Στην έρευνα δεν περιλαμβανόταν ερώτημα για πιθανό κόμμα του οποίου θα ηγείτο η Μ. Καρυστιανού. Το μόνο σχετικό εύρημα που διαθέτουμε είναι το ότι το 72% των ερωτώμενων εξακολουθεί να θεωρεί ότι στην υπόθεση των Τεμπών επιχειρείται συγκάλυψη, ποσοστό το οποίο στους αριστερούς κεντροαριστερούς ψηφοφόρους ανέρχεται στο 94%.
Φωτο: Hans / Pixabay
