Οδός Εμμανουήλ Μπενάκη
Πόσο οριστικά τελειωμένο είναι ένα αρχιτεκτόνημα; Οι χρήστριες/ες μπορούν να το επηρεάσουν, προτείνοντας και επινοώντας νέες πρακτικές και λειτουργίες; Πώς μια διώροφη διπλοκατοικία «μετατρέπεται» σε μονοκατοικία εξαιτίας της ενεργειακής αποστέρησης του ενός ορόφου; Πώς ένα μπαλκόνι χρησιμοποιείται ως διάδρομος σπιτιού; Πώς μια τυφλή αποθήκη σχεδιάζεται ως σπίτι; Τι διαχείριση απαιτεί η αναγκαστική επιστροφή στο πατρικό σπίτι; Πώς επαναορίζονται το δημόσιο και το ιδιωτικό; Πώς η επιθυμία και η φαντασίωση επανασχεδιάζουν τον προσωπικό χώρο; Όπως γράφει ο Ζήσης Κοτιώνης, αρχιτέκτονας, καθηγητής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, στον πρόλογο του βιβλίου, η εργασία της Γιάννας Μπαρκούτα «διαβαίνει περιοχές ακατάληπτες, φωτίζει και εμψυχώνει αφανείς χώρους και ανθρώπους και τους κάνει υπαρκτούς. […] Στο βιβλίο της εγκαταλείπει την ασφάλεια των εργαλείων της αρχιτεκτονικής, των στερεοτυπικών και αφαιρετικών παραδοχών της για τα υποκείμενα της διαμονής. […] Πρόκειται για ένα ενδιαφέρον που δεν είναι αμιγώς επιστημονικό αλλά αντανακλά τη βιοτική αγωνία να γνωρίσεις τον άλλον».
Πώς ξεκίνησε η ιδέα για το διδακτορικό σου και στη συνέχεια για το βιβλίο; Αλλά και ο τίτλος παραπέμπει σε ενεστώτα διαρκείας.
Νομίζω ότι πριν οργανωθεί οτιδήποτε με λέξεις, με άξονες, είχε να κάνει με τη δική μου ζωή. Το 2006 που ξεκίνησα να δουλεύω ως αρχιτεκτόνισσα υπήρχε μια διαφορετική αίσθηση για το μέλλον της αρχιτεκτονικής. Υπήρχε τότε μια διάχυτη αισιοδοξία. Αυτή η «απρόσκοπτη ροή», που σήμαινε συγκεκριμένα εργαλεία και οπτικές, με την κρίση αποσταθεροποιήθηκε. Καθώς ο «πελάτης» της αρχιτεκτονικής αποσύρθηκε, αναδύθηκε ένας χώρος για να συζητήσουμε και να σχεδιάσουμε πέρα από τα παραδοσιακά εργαλεία της αρχιτεκτονικής και τις στερεοτυπικές – αφαιρετικές παραδοχές της. Σε αυτόν το χώρο τοποθετώ και το βιβλίο μου. Αν και η αφετηρία και όλη η έρευνα μου έλαβε χώρα μέσα στην κρίση, επέλεξα ο τίτλος του βιβλίου να εστιάσει σε εκείνα τα στιγμιότυπα κατοίκησης που δείχνουν να ασφυκτιούν στις «αυτονόητες» σημασίες και τις προϋπάρχουσες χωρικές υλικότητες ακόμα και πιο πέρα από το περίγραμμα της κρίσης. Για αυτό και ο τίτλος είναι «κατοίκηση σε κρίση».
Mε ενδιέφερε να αποτυπώσω αυτό που συνέβαινε. Με ενδιέφερε δηλαδή να συμπεριλάβω στο βιβλίο μου αυτό το καινούργιο αρχιτεκτονικό συντακτικό που αναδυόταν (και αναδύεται) στην κλίμακα της κατοικίας και της πόλης. Δηλαδή, να συμπεριλάβω τους καινούργιους τρόπους και τα καινούργια σχήματα κατοίκησης που ανακύπτουν όταν οι «αυτονόητοι» και παραδοσιακοί τρόποι βραχυκυκλώνονται και κάμπτονται. Αυτές οι αλλαγές δεν ήταν κάτι ξένο από εμένα. Συνέβαιναν παντού γύρω μου, συνέβαιναν και στη δική μου ζωή και τότε είχαμε ακόμα τη δυνατότητα να τις αναγνωρίζουμε ως κάτι «έκτακτο», ως «μη κανονικό». Η επιστροφή στο πατρικό σπίτι, οι υποχρεωτικές συγκατοικήσεις, οι διαρκείς μετακομίσεις, η σύμπτυξη του προσωπικού και του εργασιακού χώρου, η ενεργειακή αποστέρηση από όλο και περισσότερα νοικοκυριά, η υπενοικίαση της κατοικίας μέσω της πρακτικής της βραχυπρόθεσμης μίσθωσης, είναι κάποια από τα πολλαπλά στεγαστικά ζητήματα που θίγονται στο βιβλίο για να αναπεριγραφούν τελικά οι χώροι, οι λειτουργίες, οι χρήσεις και οι μορφές. Και είναι αυτές οι χωρικές μετατοπίσεις που με ενδιέφερε να περιγράψουν ένα φάσμα το οποίο τελικά να εκβάλει σε μια γνώριμη, σε μια καθημερινή αρχιτεκτονική.
Στο βιβλίο δεν αναφέρεσαι στη μεθοδολογία που ακολούθησες και θα ήθελα να μιλήσεις γι’ αυτό. Στο 1ο κεφάλαιο παρουσιάζεις τη θεωρία της απενεργοποίησης του Τζόρτζιο Αγκάμπεν -μοιάζει να είναι ο οδηγός για να διαβάσει κάποιος το βιβλίο.
Το βιβλίο αρθρώνεται στη βάση τριών βασικών εννοιών που, αν και είναι δάνεια από άλλους χώρους, ριζώνουν στην αρχιτεκτονική. Η έννοια της απενεργοποίησης, των επινοητικών πρακτικών και της βεβήλωσης, είναι κομβικές έννοιες. Συγκροτούν ένα είδος εννοιολογικής περιγραφής καινούργιων χρήσεων που παρακάμπτουν όμως τις διχοτομίες και την τάξη του χώρου. Με αφετηρία αυτές τις έννοιες, το βιβλίο εστιάζει στον τρόπο που μετασχηματίζεται, χωρικά και ερμηνευτικά, το κατοικείν, δίνοντας έμφαση όμως σε μια διαδικασία συνεχούς υπονόμευσης και ανασημασιοδότησης των ορίων: μεταξύ «δημόσιου» και «ιδιωτικού», «κατάλληλου» και «ακατάλληλου», «μέσα» και «έξω», «στατικού» και «μεταβλητού» κ.ά. Μέσα από 16 χωρικές αφηγήσεις, οι απενεργοποιημένες λειτουργίες, οι επινοητικές πρακτικές και οι βέβηλες χρήσεις, αναδιοργανώνουν το αρχιτεκτονικό συντακτικό των χώρων της κατοικίας και της πόλης, ώστε η αρχιτεκτονική να ανακτήσει τη θεμελιώδη ιδιότητά της για κάλυψη και προστασία.
Σε αυτή τη λογική, ο Τζόρτζιο Αγκάμπεν, ο Μισέλ ντε Σερτώ, οι Ντελέζ και Γκουαταρί, o Τζέιμς Σκοτ, ο Πιερ Μπουρντιέ κ.ά. συνδιαλέγονται, μεταξύ άλλων, με τους Άρη Κωνσταντινίδη, Χέρμαν Χερτζμπέργκερ , Άννη Βρυχέα για να συνομιλήσουν, στη συνέχεια, με 16 κατοίκους δηλαδή με 16 σχεδιασμένους χώρους και αφηγήσεις. Η σύνθεση αυτή, των εννοιών με τους χώρους κατοικίας και τις πρακτικές κατοίκησης, οργάνωσε την έρευνα του βιβλίου σχετικά με τους μετασχηματισμούς του κατοικείν. Σε αυτή την αναπεριγραφή, σημαντική συμβολή είχε και το σχέδιο, τόσο οι αποτυπώσεις των χώρων όσο και τα σκίτσα των συνομιλητών/ριων, με τους χώρους κατοικίας και διαμονής τους. Πέραν όμως αυτού, η σύνθεση των συνομιλιών με τα σκίτσα και τη θεωρία με ενδιαφέρει να θέσει ένα αίτημα: όσοι παραμένουν βουβοί στο δημόσιο διάλογο για την κατοίκηση, την κατοικία και την πόλη, να ακουστούν, να γίνουν ορατοί. Σε αυτό το πλαίσιο, η πρώτη συνομιλία μου ήταν με την Άννα, μια άστεγη γυναίκα που διαμένει σε ένα δρόμο της Αθήνας.
Θυμάμαι πολύ καλά όσα μου είχες πει γι’ αυτήν χρόνια πριν.
Στο βιβλίο συμπεριέλαβα δύο στιγμιότυπα διαμονής στο δρόμο, όπου και στα δύο αναλύεται η κατοίκηση στην πόλη, εστιάζοντας στην ορατότητα, την προσβασιμότητα, την κίνηση και την ιδιωτικότητα. Σε αυτά τα κεφάλαια προσεγγίζεται ο κατοικημένος χώρος μέσα από το πρίσμα της αυτοκατασκευής και του μαστορέματος. Η άστεγη γυναίκα και ο «νεοάστεγος» άντρας «μαστορεύουν» την πόλη, αρχικά παρακάμπτοντας τις τυπικές χρήσεις της και μετά επανασχεδιάζοντάς την ως δική τους.
Μ’ ενδιέφερε η αφήγησή σου γιατί τότε είχα δει Κυριακή πρωί έναν άστεγο καθισμένο στο στρώμα του, σε μια εσοχή πολυκατοικίας, στα Εξάρχεια. Δίπλα του ήταν τακτοποιημένες οι παντόφλες του, έπινε τον καφέ του και διάβαζε εφημερίδα. Μου είχε φανεί η ακριβής αναπαράσταση της ρουτίνας μιας χαλαρής Κυριακής στο σπίτι του.
Και μάλλον δεν ήταν αναπαράσταση. Ήταν μια πραγματική Κυριακή που οι πρακτικές του, ατόφιες, είχαν μεταφερθεί αλλού. Αυτός ο άστεγος άντρας με αυτή την τόσο οικεία εικόνα, είχε κατασκευάσει μια επικράτεια «ιδιωτική» αν και (σχεδόν) απόλυτα ορατή στη δημόσια σφαίρα. Πώς διαχωρίζεται σε αυτή την τόσο καθημερινή εικόνα που περιέγραψες η δημόσια και η ιδιωτική εμπειρία; Στη διαμονή των αστέγων ο δημόσιος χώρος συγχωνεύεται σε σημεία με τον ιδιωτικό χώρο της διαμονής τους. Και αυτό περιπλέκεται περαιτέρω με το διαρκώς μεταβαλλόμενο όριο του ορατού, που συνδέεται με την ασφάλεια και την ιδιωτικότητα. Με ενδιαφέρουν αυτά τα υλικά και συμβολικά όρια που κάμπτονται, αυτά τα σημεία δηλαδή που οι διπολικότητες του «ιδιωτικού» και του «δημόσιου» ή του «μέσα» «έξω» συσκοτίζονται. Νομίζω πως το βιβλίο μου είναι γεμάτο από ελιγμούς, μαστορέματα, κατασκευές, κινήσεις και τακτικές που βραχυκυκλώνουν τα παραδοσιακά αρχιτεκτονικά εργαλεία.
Ναι, περιγράφονται χρήσεις που ξαφνιάζουν. Μίλησέ μου και για άλλα παραδείγματα.
Αντίστοιχα παραδείγματα αναλύονται στο βιβλίο, περιγράφοντας διαφορετικές πρακτικές κατοίκησης. Πώς αλλάζει ο χώρος διαμονής σε μια κατοικία χωρίς θέρμανση; Πώς «συρρικνώνεται» αυτή η κατοικία από τις διαφορετικές χρήσεις του χώρου; Ή, στην περίπτωση της επιστροφής στο πατρικό σπίτι, πώς αναδιατάσσονται οι χώροι και οι διαδρομές εντός ενός διαμερίσματος; Τι συμβαίνει στο χώρο της κατοικίας όταν κάποιος αναγκάζεται να συμπτύξει τον προσωπικό του χώρο με τον επαγγελματικό ή τι χώρος παράγεται όταν κατοικείται το μη κατοικήσιμο;
Έχεις χωρίσει το βιβλίο σε τρία κεφάλαια. Τη μήτις, παρότι υπάγεται στο 2ο κεφάλαιο ως επινοητική πρακτική, την συναντάμε παντού στο βιβλίο. Για παράδειγμα, στους τρόπους που εφευρίσκει διαρκώς η Βούλα για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα του κομμένου ρεύματος ή του Χρήστου που κατοικεί την αποθήκη.
Στο κεφάλαιο «Το μπαλκόνι», η Βούλα περιγράφει πώς χρησιμοποιείται διαφορετικά η διώροφη κατοικία στην οποία διαμένει όταν της κόβουν το ηλεκτρικό ρεύμα. Με επινοητικές τακτικές «πλάθει» την κατοικία επαναπροσδιορίζοντας τα όρια του «ιδιωτικού», του «εξωτερικού» και του «κρυφού». Η κατοικία αν και θεωρητικά σταθερή και ακλόνητη επαναεπινοείται ξεχειλίζοντας έξω από τα τυπικά όρια της.
Αντίστοιχα, ο Χρήστος («Το φωτιστικό») κατοικεί το χώρο του καθώς τον οικειοποιείται. Και κατοικείται με έναν τρόπο άγριο αλλά και ταυτόχρονα σχεδόν τρυφερό, όπως και στο στιγμιότυπο που περιέγραψες με τον άστεγο άντρα πριν, με την εφημερίδα και τον καφέ του. Ακόμα κι αν ο χώρος του είναι μη κατοικήσιμος, τελικά κατοικείται από τη στιγμή που γίνεται ο χώρος του.
Το σπίτι του Χρήστου όπως το σχεδίασε ο ίδιος.
Σε πολλές ιστορίες η επινοητικότητα των ανθρώπων δημιουργεί σχεδόν μια αίσθηση αισιοδοξίας. Στην περίπτωση της Βούλας, εξυπηρετεί πολύ και η χρήση της οικογενειακής διώροφης διπλοκατοικίας.
Όντως, η οικογενειακή διπλοκατοικία διευκολύνει το καινούργιο σχήμα κατοίκησης αλλά, πέρα από αυτό, υπάρχει κι η αλληλεγγύη της γειτονιάς. Η Βούλα μού είχε περιγράψει ένα περιστατικό στο Ίλιον, όπου οι μπαλαντέζες περνάνε πάνω από τις πολυκατοικίες, παίρνει ρεύμα ένας ένοικος και τα πολύπριζα τυλίγουν την πολυκατοικία. Η δική μου έγνοια ήταν ακόμα και σε εκείνα τα χωρικά στιγμιότυπα που είναι πιο σκληρά, όπως η αστεγία, να δώσω έμφαση στη δυναμική και το διεκδικητικό χαρακτήρα των πρακτικών κατοίκησης. Να συμπεριλάβω δηλαδή στην ανάλυση όχι μόνο την απώλεια που έχει συντελεστεί αλλά και τη διαδικασία της επαναεπένδυσης. Την αλληλεγγύη, τη δύναμη, την επιμονή. Για παράδειγμα, πώς διαμορφώνει μια τριώροφη μεζονέτα χωρίς θέρμανση η ιδιοκτήτρια…
Οι ένοικοι του σπιτιού ακολουθούν τον ήλιο, στη διάρκεια της μέρας ζουν σε όποιο δωμάτιο το ζεσταίνει ο ήλιος.
Με αφορμή την ενεργειακή αποστέρηση, η Βασιλική διαμορφώνει ένα άλλο, μικρότερο σπίτι, αλλάζοντας τις χρήσεις και τις διαδρομές ανάλογα με το πώς μετατοπίζεται ο ήλιος.
Έχουν ενδιαφέρον οι ονομασίες των περιπτώσεων: ο καναπές για την επιστροφή στο πατρικό σπίτι, η πόρτα για την υπενοικίαση δωματίου του διαμερίσματος…
Η κάθε θεματική (π.χ. το μπαλκόνι, η αποκοπή από τις υποδομές) ριζώνει σε ένα χώρο της κατοικίας ή της πόλης. Αθροιστικά είναι σαν οι πολλαπλές περιπτώσεις του βιβλίου να οργανώνουν ένα κολάζ με χωρικά στιγμιότυπα που περιγράφουν αλλιώς την κατοικία και την πόλη. Σαν ο χώρος κατοίκησης να αποδομείται και να επανασυντίθεται. Είναι σημαντικό να ξανασκεφτούμε την ταράτσα, το δρόμο, το τζάκι, το σαλόνι κτλ μέσα από το πρίσμα αυτών των απορρυθμισμένων στιγμιότυπων. Ας πούμε, Η πόρτα, περιγράφει την υποδοχή και την απαγόρευση, σε ένα πλαίσιο θολό μεταξύ «προσωπικού» και «κοινού», στη περίπτωση του Airbnb.
Στην αρχή της κρίσης οι υπενοικιάσεις ήταν άτυπες, αποτελούσαν μια λύση, οι ιδιοκτήτες αναφέρονταν σε φιλοξενούμενους, ενώ τώρα μετατράπηκαν σε ξενοδόχους.
Ακριβώς, άλλαξε η κλίμακα. Ο χώρος της Φωτεινής αποτυπώνει την αναδιάταξη του χώρου της κατοικίας. Αγοράζει το διαμέρισμα της, λέει «επιτέλους, ζω μόνη μου», βγάζει όλες τις πόρτες και τις πετάει. Σταδιακά όμως, καταλήγει να νοικιάζει ένα δωμάτιο του διαμερίσματός της έχοντας ως μοναδικό εισόδημα το Airbnb. Η Φωτεινή αναγκάζεται να αγοράσει καινούργιες πόρτες για να ορίσει εκ νέου το όριο του «κοινού» και του «ιδιωτικού». Χρειάζεται μια οριοθέτηση και η πόρτα είναι το πιο ισχυρό υλικό αποτύπωμα αυτής της οριοθέτησης. Ταυτόχρονα όμως υπάρχει η ηχητική επικοινωνία, οι καινούργιες διαδρομές, οι διαφορετικές χρήσεις εντός του διαμερίσματος. Τι ρόλο παίζουν στην καινούργια διαμόρφωση της κατοικίας οι μυρωδιές και τα διαφορετικά χρονοδιαγράμματα των χρηστών; Φαίνεται πως το εκ πρώτης σταθερό διαμέρισμα μετασχηματίζεται από τα μέσα, από τις πρακτικές της κατοίκησης.
Αντίστροφα ο Βλαδίμηρος, εισάγει το δημόσιο στο σπίτι του με τη θεατρική παράσταση που παρουσιάζει εκεί. Στην περίπτωσή του, οριοθετήθηκαν από τον ίδιο η συχνότητα και η διάρκεια των παραστάσεων αλλά και οι χώροι προς δημόσια χρήση.
Είναι πιο πολιτικό το εγχείρημα εκεί. Στη σύμπτυξη του προσωπικού και του εργασιακού χώρου, ο Βλαδίμηρος μεταφέρει την «ανοιχτότητα» μιας θεατρικής παράστασης στο εσωτερικό της κατοικίας. Πέρα από τη σύνθεση δυο διαφορετικών πρωτόκολλων ενοίκησης έχει ενδιαφέρον να σκεφτούμε πώς μπορούμε να ενσωματώσουμε αυτές τις αλλαγές στη λειτουργία, στον αρχιτεκτονικό σχεδιασμό. Όλα τα παραδείγματα βασίζονται κυρίως στην επινοητικότητα των ανθρώπων, στη δύναμη να ξεπερνούν, να απενεργοποιούν, να βεβηλώνουν τους χώρους. Καθώς οι μετασχηματισμοί που επέφερε η κρίση άλλαξαν δραστικά τα μοντέλα διαβίωσης, επανήλθε η συζήτηση για τη σχέση της αρχιτεκτονικής με τη χρήση και τη λειτουργία. Πώς μπορούμε να σχεδιάσουμε μια κατοικία διατηρώντας μια ανοιχτότητα ως προς το οργανόγραμμα, τη διάταξη και τις λειτουργίες των χώρων της;
Έχει ενδιαφέρον «Η ντουλάπα», χώρος του σπιτιού αλλά και μεταφορά που συνδέεται με την έννοια της σεξουαλικότητας, και πώς η Δήμητρα μεταφέρει ως εμπειρία της τη διττή σημασία «της φυλακής και του ασφαλούς χώρου».
Η ντουλάπα αποδίδει την έννοια της κλειστότητας. Όμως ταυτόχρονα διατηρεί και την αίσθηση του εγκλεισμού αλλά και της ασφάλειας. Το κεφάλαιο της ντουλάπας αναφέρεται στη σεξουαλικότητα που σχετίζεται με τους χώρους κατοίκησης στην κλίμακα της κατοικίας και της πόλης. Η ιδιωτικότητα της σεξουαλικότητας συνδέεται με τη δημοσιοποίησή της μέσα από τις συνομιλίες της Δήμητρας και του Βλαδίμηρου. Μ’ ενδιέφερε η σχέση ανάμεσα στις κλίμακες: από το πράγμα στο δωμάτιο, από το δωμάτιο στο διαμέρισμα, από το διαμέρισμα στην κατοικία και στην πόλη, γι’ αυτό και η απόκλιση της κλίμακας από το εσωτερικό της κατοικίας στην πόλη διατρέχει όλο το βιβλίο.
Στο τελευταίο κεφάλαιο Το Σπίτι, οι συνομιλητές περιγράφουν το ιδανικό σπίτι γι’ αυτούς. Με τις επιθυμίες και τις ονειροπολήσεις τους «επανασχεδιάζουν» το χώρο τους και τους ίδιους.
Οι συνομιλητές/ριες περιγράφουν χώρους που επιθυμούν να κατοικούν διατηρώντας σχεδόν πάντα ένα νήμα που τους συνδέει με την τωρινή στεγαστική τους κατάσταση. Συμπεριέλαβα αυτή τη θεματική καθώς ήθελα να διατηρήσω ζωντανή την έννοια της φαντασίωσης. Ακριβώς επειδή πολλά χωρικά στιγμιότυπα είναι βουτηγμένα στον κόσμο της ανάγκης, ήθελα να διατηρήσω ζωντανό και τον κόσμο της επιθυμίας. Στις συνομιλίες των αφηγητών και στα σκίτσα τους, το «ιδανικό σπίτι» αποκαλύπτεται ως ένας τρόπος μέσω του οποίου αναπλάθεται η κατοικία αλλά και ο εαυτός τους. Και αυτό το βρίσκω βαθιά αληθινό.
* Η Γιάννα Μπαρκούτα γεννήθηκε και εργάζεται στην Αθήνα. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, αρχιτεκτονική θεωρία και σχεδιασμό στο ΕΜΠ και έλαβε το διδακτορικό από την Αρχιτεκτονική Σχολή Βόλου. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζονται στο πεδίο της κατοίκησης, της κατοικίας και του δημόσιου χώρου.
