Η μάχη ενάντια στον καπιταλισμό είναι διεθνής
Για κάποιους η φτώχεια θα γραφτεί ως όρος της ειρήνης
Η αγωνίστρια Μπερναντέτ Ντέβλιν, το 1969 στα είκοσι δύο της χρόνια, ήταν η νεότερη γυναίκα που εξελέγη στο βρετανικό κοινοβούλιο και ήταν ήδη βετεράνος του Κινήματος για τα Πολιτικά Δικαιώματα στη Βόρεια Ιρλανδία και της ριζοσπαστικής φοιτητικής ομάδας Λαϊκή Δημοκρατία. Αποτέλεσε πρότυπο για μια ολόκληρη γενιά για τους αγώνες της για τη Βόρεια Ιρλανδία, για τα δικαιώματα των κρατουμένων, αλλά και για το γεγονός ότι προκάλεσε έντονα τη συντηρητική βρετανική κοινωνία της εποχής όντας έγκυος ανύπαντρη βουλευτίνα. Το 1981, ένοπλοι εισέβαλαν στο σπίτι της και την πυροβόλησαν μαζί με τον άντρα της ενώπιον των παιδιών τους, σε μια απόπειρα δολοφονίας.
Το διαδικτυακό περιοδικό «Jacobin» και ο συντάκτης Ronan Burtenshawabout συζήτησαν μαζί της στο πλάισιο συνέντευξης για την εμπειρία της, τις απόψεις της για τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής και την ειρηνευτική διαδικασία στην Ιρλανδία, αλλά για τα αριστερά κινήματα σήμερα στην Ευρώπη.
Διακρίνεις το πνεύμα του 1960 στα σημερινά αριστερά κινήματα;
Ναι, το διέκρινα όταν ήμουν στην Ελλάδα το προηγούμενο καλοκαίρι και στην εκστρατεία «Right2Water» για το νερό στη Βόρεια Ιρλανδία, επίσης στο κίνημα Occupy και στους νέους ανθρώπους γύρω από τον Τζέρεμι Κόρμπιν. Οφείλω να παραδεχτώ ότι αυτά τα κινήματα μοιάζουν, στα μάτια μου παρατηρώντας τα απέξω, πιο σοβαρά από αυτό στο οποίο ενεπλάκην εγώ, αλλά αυτό μπορεί απλώς να οφείλεται στο γεγονός ότι εγώ δεν ανήκω στο κόμμα με τον ίδιο τρόπο όπως παλιότερα. Επίσης, είναι πιο δύσκολο να δράσεις κατά τέτοιο τρόπο σήμερα.
Η δεκαετία του 1960 ήταν μια εποχή που όλα κινούνταν σε μια απελευθερωτική κατεύθυνση. Υπήρχαν κινήματα νεολαίας, κινήματα για τη μουσική, για το φύλο και τη σεξουαλικότητα, υπήρχε μια παγκόσμια τάση για το άνοιγμα της κοινωνίας. Σήμερα, τα κινήματα προσπαθούν να αντεπιτεθούν ή να επαναβεβαιώσουν κεκτημένα που κατακτήθηκαν στις δεκαετίες του 1960 και 1970. Ωστόσο, ο αγώνας συνεχίζεται και βλέπω σημαντικές ομοιότητες ως προς το φόβο της κοινωνίας απέναντι στη νεολαία. Το γεγονός ότι πολλοί βετεράνοι των παλιών μαχών είναι ακόμα παρόντες, βοηθάει. Βλέπουμε παιδιά της δεκαετίας του ’60, όπως ο Μπέρνι Σάντερς και ο Τζέρεμι Κόρμπιν, να μεταφέρουν τις μνήμες και την εμπειρία τους, αλλά και την τρέλα που απέκτησαν σε εκείνη την περίοδο. Η ήττα και η υποχώρηση είναι μέρος της αλλαγής. Ωστόσο, είναι σημαντικό ότι τώρα, που το κύμα ξανασηκώνεται, οι άνθρωποι που βρέθηκαν στην προηγούμενη ακμή του είναι ακόμα ενεργοί.
Το πολιτικό πεδίο στο οποίο δρας σήμερα καθορίστηκε, σε μεγάλο βαθμό, από τη Συμφωνία της Μεγάλης Παρασκευής και την ειρηνευτική διαδικασία στη Βόρεια Ιρλανδία. Περίγραψέ μας την κριτική σου.
Κατά τη γνώμη μου, η βασική αφηγηματική γραμμή της ειρηνευτικής διαδικασίας είναι λανθασμένη. Είναι δυνατό να ασκήσει κάποιος κριτική σε αυτή χωρίς να θέλει την επιστροφή στη βία. Το τέλος του πολέμου άνοιξε δυνατότητες που δεν ήταν διαθέσιμες πριν, οι άνθρωποι μπορούν να συζητούν για πολιτική κατά τέτοιο τρόπο που δεν μπορούσαν πριν. Αυτό, όμως, δεν ήταν δυνατό τη δεκαετία που ακολούθησε την ειρηνευτική διαδικασία. Ιδιαίτερα για τη νέα γενιά, το σημείο εκκίνησης είναι διαφορετικό.
Χρειάζεται, επίσης, να επισημάνουμε ότι το Σιν Φέιν είναι πιο προοδευτικό από τις πολιτικές δυνάμεις που συμμετείχαν στο παρελθόν σε κυβερνήσεις στη βόρεια Ιρλανδία. Αυτό αποτελεί βήμα προς τα εμπρός. Ωστόσο, η ειρηνευτική διαδικασία διαμορφώθηκε κατά τέτοιο τρόπο, ώστε να επιτρέπει στην κάθε παράταξη να ερμηνεύει τις αμφισημίες κατά βούληση. Ίσως πίστεψαν ότι αυτό θα είναι καλό βραχυπρόθεσμα, για τη λήξη του πολέμου. Όμως, οι ερμηνείες των διαφορετικών πλευρών για τη Συμφωνία ήταν αλληλοσυγκρουόμενες και αυτό χρειάζεται να εκτιμηθεί κάποια στιγμή στο μέλλον. Όταν θα εκτιμηθεί, η σημερινή αφηγηματική γραμμή θα αποκτήσει πολλά προβληματικά σημεία.
Για παράδειγμα, η άποψη ότι ο Ιρλανδικός Απελευθερωτικός Στρατός (IRA) άνοιξε με βόμβες το δρόμο του προς το τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Αυτός ο μύθος ήταν ανεκτός και πυροδοτούταν από το κράτος για αρκετά χρόνια, στο πλαίσιο της κολακείας του για το πόσο έχει εξελιχθεί ο IRA. Έδινε βαρύτητα στη ρεπουμπλικανική θέση που έλεγε πως οτιδήποτε είχε κερδηθεί ήταν με ένοπλο τρόπο. Έτσι, οι αντιφρονούντες πίστευαν και έλεγαν «δεν καταφέραμε και πολλά, το Σιν Φέιν μας απογοήτευσε, αλλά αν είχαμε κινηθεί ένοπλα, θα είχαμε καταφέρει περισσότερα». Στην πραγματικότητα, δεν ήταν έτσι. Αλλά απολίτικοι άνθρωποι, που δεν αποκόμισαν κέρδη από τον αγώνα, οδηγούνται σε ένα λογικό συμπέρασμα -όχι επειδή είναι ανόητοι, αλλά εξαιτίας της λογικής που ακολούθησε την ειρηνευτική διαδικασία- ότι υπάρχει κάποιου είδους αξία στη συνέχιση κάποιας πλευράς του ένοπλου αγώνα. Για να κατανοήσει κάποιος την ειρηνευτική διαδικασία χρειάζεται να δει ότι εκείνοι που επωφελήθηκαν περισσότερο από αυτή είναι οι μορφωμένες τάξεις επαγγελματιών και τα παιδιά τους, και από τις δύο πλευρές της διαχωριστικής διαμάχης. Τώρα, υπάρχει ένα κοινό συμφέρον στη μεσαία τάξη για την υπεράσπιση όσων κέρδισαν, λόγω του αγώνα που έδωσαν άλλοι.
Τι ρόλο κρίνεις ότι παίζει αυτή η συναίνεση της μεσαίας τάξης στη στήριξη της ειρηνευτικής διαδικασίας; Η επιβολή λιτότητας στις εργατικές κοινότητες δημιουργεί το δυναμικό για την υπονόμευση αυτής της συναίνεσης;
Πλέον έχουμε δύο κόμματα σε κυβερνητική θέση, τα οποία εκπροσωπούν τη μεσαία τάξη και επωφελούνται από το στάτους κβο, το Σιν Φέιν και το Δημοκρατικό Ενωτικό Κόμμα (DUP). Διατηρούνται σε απόσταση εξαιτίας του σεκταριστικού χαρακτήρα της ειρηνευτικής διαδικασίας και των θεσμών της, που διαχωρίζουν δύο κοινότητες. Από κάτω υπάρχει ένα επίπεδο ανθρώπων, οι οποίοι έχουν αφεθεί εντελώς εκτός και έχουν αρχίσει να απογοητεύονται. Λόγω, όμως, της υφέρπουσας σεκταριστικής λογικής, της ίδιας της αφηγηματικής γραμμής που έχει επιλεγεί, αυτό το αίσθημα ωθεί την καθολική και προτεσταντική εργατική τάξη ακόμα μακρύτερα τη μία από την άλλη. Την ίδια στιγμή, τα δύο κυβερνητικά κόμματα λένε στις εκλογικές τους περιφέρειες «έχουμε κερδίσει», ενώ μειώνουν τον εταιρικό φορολογικό συντελεστή και εισάγουν νέα μέτρα λιτότητας.
Το Σιν Φέιν απομακρύνεται όλο και περισσότερο για να ενσωματώσει αυτή τη νέα πραγματικότητα και, κάνοντας ακριβώς αυτό, δημιουργεί μια δυναμική την οποία σε μεγάλο βαθμό δεν βλέπει καν: Χάνει την εμπιστοσύνη και τη στήριξη των ανθρώπων που κάποτε το ψήφιζαν, της καθολικής εργατικής τάξης. Είναι αυτοί που έχουν αντικατασταθεί από την καθολική μεσαία τάξη, που κυρίως ευνοήθηκε από την ειρηνευτική διαδικασία. Πρόκειται για ψηφοφόρους που πριν στήριζαν το Σοσιαλδημοκρατικό και το Εργατικό Κόμμα. Έχουν κεκτημένο συμφέρον για σταθερότητα και συμμετοχή στο κράτος, οπότε πλέον στηρίζουν το Σιν Φέιν. Ωστόσο, πολλοί που συμμετείχαν στο δημοκρατικό και τον ένοπλο αγώνα δεν διαπιστώνουν καμιά βελτίωση. Το οικονομικό και κοινωνικό σύστημα που διαθέτουμε τους παραπέμπει διαρκώς στην πρόνοια, την κακή εκπαίδευση και τώρα στη λιτότητα. Η αντίθεσή τους, όμως, περιγράφεται ως «διαφωνία» και παρακάμπτεται.
Εν τω μεταξύ, φαίνεται ότι οι εξελίξεις έχουν κυκλική τροχιά. Πρόλαβα να ζήσω τα συσσίτια στο Ντανγκάνον, όπου εργάζομαι. Όταν ήμασταν νέοι και οργισμένοι και διαδηλώναμε ενάντια στη φτώχεια, τη δεκαετία του 1960, κανείς δεν έτρωγε σε συσσίτια. Η λίστα αναμονής για στέγαση σε αυτή την πόλη είναι μεγαλύτερη τώρα από ό,τι ήταν όταν ξεκίνησε η Δράση για τη Στέγαση στο Ντανγκάνον. Την ίδια στιγμή, η καθολική μεσαία τάξη δεν ήταν ποτέ καλύτερα. Τα πράγματα έχουν φτάσει πλέον σε τέτοιο σημείο, που ακόμα και η πρόνοια δέχεται επίθεση. Οι Συντηρητικοί δεν θεωρούν ότι την χρειάζονται. Γιατί, άλλωστε; Οι άνθρωποι θέλουν ειρήνη και είναι έτοιμοι να συναινέσουν. Η άλλη όψη είναι ότι για κάποιους ανθρώπους, η φτώχεια θα γραφτεί ως όρος της ειρήνης.
Οι πολιτικοί οργάνωσαν τα πράγματα κατά τέτοιο τρόπο αυτή τη χρονιά, ώστε πρώτα θα έχουμε εκλογές και έπειτα τις μεταρρυθμίσεις στο κράτος πρόνοιας, που σχεδιάζονται υπό τη συμφωνία «Tory Fresh Start» (σμτ. πρωτοβουλία βουλευτών του Συντηρητικού Κόμματος για αναθεώρηση της σχέσης Αγγλίας – ΕΕ). Αυτό συμβαίνει διοτι όλοι γνωρίζουν το βάθος αυτών των μεταρρυθμίσεων: Εμείς στο Βορρά έχουμε μπροστά μας περίοδο φτώχειας που θα φοβίσει τους ανθρώπους. Το Σιν Φέιν δεν θα είναι σε θέση να μετριάσει αυτήν την επίθεση. Θα είναι σε θέση να πει «η βρετανική κυβέρνηση μας εξαπάτησε», αλλά αυτό δεν θα είναι αρκετό.
Τι νομίζεις ότι οδηγησε το Σιν Φέιν σε αυτό το σημείο; Υπάρχει πιθανότητα για στροφή προς τα αριστερά, ώστε να φέρει την πολιτική για το Βορρά πιο κοντά σε αυτήν που ασπάζεται για το Νότο;
Θυμάμαι την τελευταία συζήτηση που έκανα με τον Τζέρι Άνταμς για την ειρηνευτική διαδικασία τη δεκαετία του 1990. Τον ρώτησα: «Ποιο είναι το εναλλακτικό σου σχέδιο, αν αυτό δεν δουλέψει;» Δεν είχε. Ήταν σαφές ότι αυτή ήταν η μόνη προοπτική. Βλέπουμε τώρα τα αποτελέσματα αυτής της επιλογής, αφού ακόμα κι αν ήθελαν να εναντιωθούν στη λιτότητα, δεν μπορούν να το κάνουν. Όμως, αγνόησα ένα σημείο – κλειδί σε εκείνη τη συζήτηση. Τότε σκεφτόμουν ότι πρόκειται για μια υψηλού ρίσκου / βραχείας περιόδου στρατηγική. Στην πραγματικότητα, ήταν μια στρατηγική χαμηλού ρίσκου / μακράς περιόδου. Οι δύο πλευρές αγωνίστηκαν μέχρι που έφτασαν σε αδιέξοδο και αυτό το αδιέξοδο ορίστηκε ως η νέα κανονικότητα.
Η βρετανική πολιτική έλεγε αποστρατικοποίηση, αλλά και απενεργοποίηση και αποηθικοποίηση της αντίστασης στην κυβέρνηση. Το Σιν Φέιν έγινε ο μηχανισμός μέσω του οποίου μπορούσε να υλοποιηθεί αυτή η πολιτική. Η ειρηνευτική διαδικασία, που υποτίθεται θα διαρκούσε τέσσερα – πέντε χρόνια, κρατά ήδη σχεδόν είκοσι χρόνια και ακόμα δεν έχει ολοκληρωθεί. Για το Σιν Φέιν το πρόβλημα είναι αυτό που αντιμετωπίζουν πολλά εκλογικά κόμματα. Οργανώνουν ένα μαζικό κίνημα και αντιτίθενται στο πολιτικό σύστημα. Όμως διευρύνοντας το χώρο σου για να προωθήσεις τον αγώνα σου, κάποια στιγμή συμμετέχεις στις εκλογές. Εάν κερδίσεις, γίνεσαι μέρος του πολιτικού συστήματος και αυτό επιβάλλει τη δική του λογική. Το αποτέλεσμα είναι ότι, ενώ συμμετείχες στις εκλογές για να πεις αυτά που χρειάζεται να ακουστούν, καταλήγεις να λες αυτά που χρειάζεται να ειπωθούν για να διατηρήσεις την εκλογική σου θέση.
Σήμερα, πολλοί στο Σιν Φέιν πιστεύουν ότι, αν ο Μάρτιν ΜακΓκίνες ήταν πρωθυπουργός στο Βορρά και ο Τζέρι Άνταμς μέλος της κυβέρνησης στο Δουβλίνο, θα είχαν καταφέρει τα εννεά δέκατα του στόχου τους. Αυτός ο τρόπος σκέψης εστιάζει στους θεσμούς. Ωστόσο, θα είναι δύσκολο για το Σιν Φέιν να συνεχίσει να διαχειρίζεται την ενδογενή του αντίφαση: Την ίδια στιγμή που χάνει ψηφοφόρους στο Βορρά, κερδίζει τις ψήφους εργατών στο Νότο. Όμως, η Ιρλανδία είναι πολύ μικρή, ώστε μακροπρόθεσμα ένα κόμμα να είναι ικανό να εκπροσωπεί και τη μεσαία τάξη του Βορρά και την εργατική τάξη που αντιστέκεται στο Νότο. Το σημείο που αυτό θα είναι πια αδύνατο είναι κοντά. Ο στόχος των σοσιαλιστών δεν είναι να χτυπάνε το Σιν Φέιν για τις θέσεις στο Βορρά ή να το εξαιρούν από προοδευτικά κινήματα επειδή «τα χέρια του δεν είναι καθαρά». Αντίθετα, χρειάζεται να προσπαθούμε να παραμένουν στις προοδευτικές θέσεις που υιοθετούν εναντίον της λιτότητας και να εντείνουμε αυτήν την πτυχή της αντίθεσης.
Οι κυβερνήσεις δεν ελέγχουν τους ολιγάρχες
Το 2015 έφερε επίσης επιτυχία για το Ποδέμος στην Ισπανία και για τον Τζέρεμι Κόρμπιν στη Βρετανία. Ποια είναι η γνώμη σου για τα καινούργια κινήματα που βλέπουμε να αντιστέκονται στη λιτότητα στην Ευρώπη;
Όταν δομούμε αριστερά κινήματα, χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη τη συγκυρία. Στη Βρετανία, υπάρχει μακρά παράδοση ταξικής πολιτικής, πολύ μεγαλύτερη από ό,τι στην Ιρλανδία. Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν την ιδέα της εργατικής τάξης, αποτελεί για αυτούς μέρος της ιστορίας της διαπάλης για την εξουσία. Δεν νομίζω ότι έχουν αυτομάτως και σαφέστερη εικόνα της φύσης του καπιταλισμού. Συγκριτικά, η Ισπανία έχει πρόσφατη ιστορία φασιστικής δικτατορίας, ώστε η γλώσσα της δημοκρατίας να έχει ακόμα ενέργεια και δυναμική, που εκλείπει σε άλλες περιοχές.
Όμως, αυτό που νομίζω χρειάζεται να αναρωτηθούμε είναι, τι κατά βάση αναζητούν οι άνθρωποι. Το αίτημα των ανθρώπων, κατά τη γνώμη μου, αφορά την ανάληψη του ελέγχου της ζωής τους. Αυτή η διαπίστωση χρειάζεται να μας οδηγεί στο επιχείρημα για συλλογική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Αν δεν κατέχουμε αυτό, δεν έχουμε τη δύναμη να ορίζουμε προς τα πού θα εξελιχθεί η κοινωνία μας.
Η πραγματικότητα του καπιταλισμού σήμερα είναι ότι μερικές εκατοντάδες άνθρωποι, που ελέγχουν τις μεγάλες πολυεθνικές εταιρείες, ελέγχουν το μέλλον του κόσμου. Ελέγχουν την ικανότητά μας να επιβιώνουμε. Νομίζω ότι υπάρχει ένα βαθμός συνειδητοποίησης αυτού του γεγονότος, όχι μόνο στις ΗΠΑ και την Ευρώπη, αλλά και στη Μέση Ανατολή και αλλού. Τα πολιτικά συστήματα που διαθέτουμε δεν είναι ικανά να διαχειριστούν τις υφέρπουσες οικονομικές πραγματικότητες.
Όταν οι πολίτες ζητούν από τις κυβερνήσεις καλυτέρευση των όρων ζωής τους, η απάντηση είναι: «Δεν εχουμε λεφτά». Οι κυβερνήσεις, βέβαια, δεν παράγουν λεφτά, αλλά βασίζονται στην ικανότητά τους να φορολογούν για να εξοικονομήσουν. Όμως δεν είναι πια σε θέση να το κάνουν, διότι ο πλούτος, που απαιτείται για να ανταποκριθούν στα λαϊκά αιτήματα και τις πραγματικές ανάγκες, είναι στα χέρια ανθρώπων που ολοένα αυξάνουν την ισχύ τους και βρίσκονται έξω από τη σφαίρα ελέγχου των κυβερνήσεων.
Ο καθένας από εμάς χρειάζεται να αγωνίζεται από το σημείο όπου βρίσκεται, αλλά χρειάζεται να αναγνωρίσουμε ότι δεν μπορούμε να τους νικήσουμε η κάθε χώρα χωριστά. Δεν μπορούμε ούτε να τους νικήσουμε σε μια χώρα δίχως την αλληλεγγύη των άλλων. Πρόκειται για μια διεθνή μάχη. Αυτό θα είναι ένα όλο και περισσότερο σημαντικό στοιχείο όσο θα επιχειρούν να διατηρήσουν τον έλεγχο. Ο καπιταλισμός μπορεί να σε σκοτώσει χωρίς να παίξουν τα βλέφαρα τους, οπότε το ερωτημα είναι: Πώς οργανωνόμαστε εναντίον του μαζί;
