«Queer αισθήματα», επιμέλεια: Lyndsey Moon, μετάφραση: Μιχάλης Μεντίνης & Χρήστος Πάλλας, επιστημονική επιμέλεια: Αφροδίτη Καψάλη, εκδόσεις Opositο, 2024
Ο τόμος «Queer αισθήματα: Ριζοσπαστικές προσεγγίσεις στην ψυχοθεραπεία του σεξ, της σεξουαλικότητας και του φύλου», σε επιμέλεια της Lyndsey Moon, μπορεί να διαβαστεί ως ένας οδηγός για ειδικούς ψυχικής υγείας αλλά και ως μια σειρά από κείμενα για ακροατήρια που ενδιαφέρονται για τις πολυεπίπεδες συνεισφορές της queer θεωρίας. Το συγκεκριμένο βιβλίο της σειράς «Ψυχοθεραπεία» αποτελεί ένα από τα ελάχιστα αναγνώσματα που είναι διαθέσιμο στα ελληνικά στον τομέα του και συνιστά έναυσμα για περαιτέρω συζητήσεις γύρω από τις κυρίαρχες νόρμες που διαπερνούν την κλινική διαδικασία.
Ήδη από το «Πρώτο Κεφάλαιο – Εισαγωγή» του βιβλίου, άλλωστε, η επιμελήτρια μας καλεί να διαβάσουμε τα κείμενα που ακολουθούν ως παρεμβάσεις σε θεωρητικό-πολιτικό αλλά και κλινικό επίπεδο σε μια απόπειρα διατάραξης της κυρίαρχης θεραπευτικής ιδεολογίας. Οι προτεινόμενες ψυχοκοινωνικές επαναδιαπραγματεύσεις που παρουσιάζονται στον τόμο αμφισβητούν τις διχοτομικές κατηγοριοποιήσεις ως παρακαταθήκη της νεοτερικότητας, ενώ αποπειρώνται να διανοίξουν μονοπάτια για πολλαπλές έμφυλα και σεξουαλικά τοποθετημένες βιωμένες εμπειρίες πέρα από την επιβεβλημένη ετεροκανονικότητα και τους λόγους αυθεντίας που εκτοπίζουν το μη συμβατικό υποκείμενο καθιστώντας το «απειλή».
Στο δεύτερο κεφάλαιο, ο Ian Hodges διαπραγματεύεται το πρόβλημα της εξουσίας στη θεραπευτική διαδικασία αντλώντας εργαλεία από την queer θεωρία και τον ακτιβισμό. Οι κύριοι προβληματισμοί του Hodges εκκινούν από την απουσία των φωνών των θεραπευόμενων στη σχετική βιβλιογραφία. Η αναγνώριση της εξουσίας και η εναλλακτική πρόταση για επιστροφή της εξουσίας στα θεραπευόμενα μπορεί να λειτουργήσει ως αντίσταση στις εν δυνάμει καταπιεστικές δομές και μορφές κατανόησης που επηρεάζουν τη θεραπευτική διαδικασία. Αντλώντας από τις φουκωικές και μπατλερικές αναλύσεις ο συγγραφέας προτείνει όχι νέα μοντέλα βασισμένα στην queer θεωρία αλλά ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις που αντλούν από αυτήν, προκρίνοντας την ανυπακοή τόσο στο θεραπευτικό πλαίσιο όσο και στους ευρύτερους πολιτικούς αγώνες, που στόχο έχουν να ανατρέψουν κοινωνικές και πολιτιστικές δομές ανισότητας.
Στο τρίτο κεφάλαιο, ο Darren Langdridge παρουσιάζει μια queer κριτική της ταυτότητας γύρω από την γκέι, λεσβιακή και μπάι εμπειρία. Προκρίνοντας τη μεταβλητότητα αντί της σταθερότητας ο Langdridge αντλεί από τον Paul Ricoeur για να αρθρώσει μια queer κριτική της (καχ)υποψίας που θα απαντάει στον ενδημικό ετεροσεξισμό και τον ομοαρνητισμό της ύστερης νεοτερικότητας. Σε μια απόπειρα χαρτογράφησης των γενεαλογικών συγγενειών της queer θεωρίας στις «μαύρες ριζοσπάστριες», τους «σεξουαλικούς αμφισβητίες» αλλά και στη μεταδομιστική κριτική της γλώσσας ως αναπαράστασης, αποπειράται να δομήσει το κεντρικό του επιχείρημα γύρω από το ότι οι ταυτότητες είναι πάντα «πολλαπλές, ασταθείς και ρυθμιστικές».
Στο τέταρτο κεφάλαιο, ξανά η Lyndsey Moon κάνει λόγο για την ετερο-σεξουαλικοποίηση του συναισθήματος, επισημαίνοντας ότι η ετεροφυλοφιλία γίνεται αντιληπτή ως θεμέλιο των κοινωνικών και σεξουαλικών σχέσεων αλλά και ως απαραίτητο συστατικό για την παραγωγή και τη δόμηση της γνώσης και την κατανόηση του ατόμου. Η Moon εξηγεί τους τρόπους με τους οποίους η υποχρεωτικότητα της ετεροφυλοφιλίας συγκροτήθηκε πάνω στην ανάδυση των επιστημονικών επιθετικών προσδιορισμών «ετεροφυλοφιλία» και «ομοφυλοφιλία», καθώς και στην ανάγκη της αναζήτησης ενός κόσμου με τάξη, ορθολογισμό και οργάνωση κατά τον 19ο αιώνα, καθιστώντας τις μορφές ομοφυλόφιλης έκφρασης «πολιτισμικά εξαρτημένες».
Στο πέμπτο κεφάλαιο, η Myra J. Hird επικεντρώνεται στη συμβουλευτική που αφορά στα ίντερσεξ άτομα. Μέσα από μια αναδρομή στους ψυχιατρικούς, ψυχαναλυτικούς και ψυχολογικούς λόγους γύρω από την ίντερσεξ εμπειρία η συγγραφέας υπογραμμίζει την κυρίαρχη αναπαράσταση των ίντερσεξ σωμάτων ως ετεροποιημένων και μακρινών «άλλων», ενώ ταυτόχρονα διερευνά τα ενδεχόμενα «έμφυλης αμφισημίας» για όσα ίντερσεξ άτομα δεν επιθυμούν να ταυτιστούν μόνο ως γυναίκες ή άντρες.
Στο έκτο κεφάλαιο, ο Tam Sanger αναφέρεται στις βιωμένες εμπειρίες και σχέσεις τρανς ατόμων, οι οποίες συχνά αντιμετωπίζονται με άγνοια από τους ειδικούς ψυχικής υγείας. Τα λογοθετικά πλαίσια που τείνουν να ενισχύουν το δίπολο βιολογικό φύλο / κοινωνικό φύλο καθώς και η επιβολή της ετεροφυλοφιλίας ως κυρίαρχου κοινωνικού και κλινικού παραδείγματος οδηγούν στην αποσιώπηση της ετερογένειας των τρανς εμπειριών (π.χ. λεσβίες τρανς γυναίκες, μπάι τρανς άντρες, genderqueer τρανς άτομα) και σε πρακτικές που οδηγούν σε περαιτέρω περιθωριοποίηση ή αντικειμενοποίηση, όπως για παράδειγμα η επικέντρωση στα γεννητικά όργανα.
Στο έβδομο κεφάλαιο, οι Catherine Butler και Angela Byrne αναλύουν τη σχέση μεταξύ θεραπείας και queer θεωρίας αμφισβητώντας τις έννοιες «πελάτη» και «ειδικού» σε μια προσπάθεια να παρουσιάσουν μια εναλλακτική στη θεραπευτική ηθική. Αντλώντας από την εμπειρία τους στο πεδίο αλλά και επηρεασμένες από queer και μεταμοντέρνες προσεγγίσεις, μας καλούν να αναστοχαστούμε τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη γνώση κουιροποιώντας την ίδια την εκπαίδευση στις πειθαρχίες της ψυχολογίας και ασκώντας πρακτικές αποδόμησης προς όφελος μιας καταφατικής κατεύθυνσης για τη σχεσιακή και σεξουαλική ζωή των θεραπευόμενων.
Στο όγδοο κεφάλαιο, οι Meg Barker, Alessandra Iantaffi και Camel Gupta αναπτύσσουν τις σκέψεις τους γύρω από το BDSM, το οποίο μπορεί να διαβαστεί ως μια διέξοδος προς διευρυμένους τρόπους αντίληψης της σεξουαλικότητας. Όπως συμβαίνει με τις μη μονογαμικές ή τις μη ετεροφυλόφιλες πρακτικές, έτσι και στην περίπτωση του BDSM τείνει να παθολογικοποιείται, όταν δεν κανονικοποιείται στο πλαίσιο στερεοτυπικών κι εμπορικά προσανατολισμένων αναπαραστάσεων. Οι συγγραφείς ψηλαφίζουν τις πιο αντισυμβατικές οπτικές γύρω από τις πρακτικές αυτές, που συχνά αποσιωπώνται ή παραμερίζονται στο πλαίσιο της ετεροκανονικότητας αλλά και των κυρίαρχων BDSM λόγων.
Στο ένατο κεφάλαιο, ο Peter Hegarty γράφει για τις queer μεθοδολογίες και τον προορισμό τους «να αποτυγχάνουν». Η κριτική στα επιτεύγματα του Διαφωτισμού, η αμφισβήτηση των ποσοτικών μεθόδων και η επαναδιαπραγμάτευση της έννοιας της επιστήμης, είναι μερικά μόνο από τα σημεία στα οποία συνεισφέρει η queer κριτική ως παρέμβαση στις ψυχολογικούς και ιατρικούς κυρίαρχους λόγους, προερχόμενη από επιστήμονες που βρίσκονται εντός της queer κουλτούρας και που παραδοσιακά έμεναν αποκλεισμένοι από τους χώρους εντός των οποίων παραγόταν η σχετική γνώση.
Το νήμα που συνδέει τα κείμενα του τόμου αποτελεί η διάθεση αναστοχασμού κι εποικοδομητικής ανυπακοής, αντί μιας «χαρούμενης αποδοχής» που μένει επικεντρωμένη σε μια πιο μονοδιάστατη σφαίρα ανάλυσης των πολλαπλών έμφυλων εμπειριών. Οι συγγραφείς, πολλοί εκ των οποίων αυτοτοποθετούνται ρητά στο φάσμα queer και μη ετεροκανονικών θεσιακοτήτων, αποπειρώνται να φέρουν τις φωνές των queer, τρανς, και ίντερσεξ ατόμων στις διαδικασίες παραγωγής αυτής της γνώσης. Μέσα από τη μετάφραση των Μιχάλη Μεντίνη και Χρήστου Πάλλα αυτό το εγχείρημα φτάνει και σε ένα ελληνόφωνο κοινό με πολλές από τις έννοιες και τις αναφορές να αποτελούν λίγα από τα σπάνια ψήγματα που μπορούμε να βρούμε στην ελληνική βιβλιογραφία γύρω από τις queer σεξουαλικότητες. Τα Queer αισθήματα, πράγματι φαίνεται να επιτυγχάνουν τους στόχους τους καθώς τα κείμενα κινητοποιούν την κριτική διάθεση και τη στάση επαναδιαπραγμάτευσης μέσα από προσεγγίσεις που συντελούν στη δημιουργία νέων χώρων όπου αντίστοιχες συζητήσεις μπορούν να πραγματοποιηθούν ώστε να ξανα-φανταστούμε τόσο τη θεραπευτική διαδικασία, όσο και τις επεκτεινόμενες δυνατότητες της κοινωνίας και της πολιτικής δράσης.
