Γιάννης Παπαθεοδώρου «Αθώα μάρμαρα. Μια διαμάχη για την προτομή του Θεόφιλου Καΐρη (1912)», εκδόσεις Αμολγός, 2025
Ανδριάντες σε πλατείες, η αυθόρμητη απάντηση στον τίτλο. Εάν τα πράγματα πάνε καλά γι’ αυτούς. Αν όμως δεν πάνε;
Ο Γιάννης Παπαθεοδώρου στην πολύτροπη μελέτη του «Αθώα μάρμαρα. Μια διαμάχη για την προτομή του Θεόφιλου Καΐρη (1912)», ξεψαχνίζει μια υπόθεση που τα πράγματα δεν πήγαν και τόσο καλά. Σίγουρα για τον πρωταγωνιστή του βιβλίου· ίσως και για το άγαλμά του.
Ο συγγραφέας παίρνει αφορμή από τη διαμάχη που ξέσπασε το 1912 λόγω της αποκάλυψης της προτομής του Θεόφιλου Καΐρη στην Άνδρο και παρακολουθεί τον ίδιο και την πρόσληψή του μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα. Ο πρωταγωνιστής του, μια ιδιάζουσα προσωπικότητα του νέου ελληνισμού, κατεξοχήν διαφωτισμένος και διαφωτιστής, με βίο πολυκύμαντο και δράση πλούσια, προσφέρει στον Γ. Παπαθεοδώρου το νήμα για να ακολουθήσει τη διαδρομή των φιλελευθέρων ιδεών, την ελευθεροφροσύνη και την εκκοσμίκευση ως αιτούμενα και αίτια ιδεολογικών και πολιτικών αντιπαραθέσεων.
Το βιβλίο παρακολουθεί τον κατατρεγμό και την καταδίκη του Καΐρη, όπως και το αποτύπωμά τους στη δημόσια συζήτηση που απλώνεται σε διαφορετικά επίπεδα, στη λογοτεχνία, στην κριτική, στη φιλοσοφία και τη θεολογία, στο νομικό λόγο, στην πολιτική διαβούλευση. Ψηλαφίζει επίσης τον ρόλο των διανοουμένων ως διακριτής ομάδας, αναδεικνύει την αναμόρφωση και μεταστροφή παλαιών προβλημάτων στις νέες ζητήσεις, επισημαίνει την αέναη χρήση του παρελθόντος για τις προτεραιότητες του παρόντος. Η περίπτωση Θ. Καΐρη, μαζί με τις ομόλογες Ανδρ. Λασκαράτου και Εμμ. Ροΐδη, είναι όπως επισημαίνεται, οι ξεχωριστές εκείνες «καταδρομές» στον χώρο της λογιοσύνης του 19ου αιώνα, που με την κοινή τους πορεία -δίωξη, δίκη, δικαίωση- διαδραμάτισαν βαρύνοντα ρόλο στην κατοχύρωση της ελευθερίας της σκέψης και της συνείδησης στο νεοελληνικό κράτος (σ. 210-211). Η φιλολογική και ιστορική προσέγγιση του Γ. Παπαθεοδώρου, η στιβαρή θεωρητική σκευή, η διεξοδική αναζήτηση και αξιοποίηση τεκμηρίων, και η θελκτική γραφή συγκλίνουν σε ένα πυκνό μα και γοητευτικό βιβλίο, στις 250 σελίδες του οποίου προσφέρονται πλήθος κεντρίσματα του νου. Άλλα στον καθένα· θα σταθώ σε ένα-δυο από εκείνα που προκλήθηκαν σε εμένα.
Ο διωγμός
Και πρώτα για την ερώτηση του τίτλου αυτού του σημειώματος. Ο Θ. Καΐρης ανήκει στην ομάδα εκείνη των ανθρώπων που οραματίστηκαν και πραγμάτωσαν την ελληνική επανάσταση, ενώ ταυτόχρονα εμπνεύστηκαν και οργάνωσαν τους θεσμούς του νέου κράτους. Λόγιος, πολεμιστής και πολιτικός, όχι μόνο μετέχει στον σχεδιασμό της επανάστασης μέσω της Φιλικής Εταιρείας αλλά συμβάλλει και στην ένοπλη δράση με πιο χαρακτηριστική της έκφραση την απέλπιδα προσπάθεια εξαγωγής της εξέγερσης στη Μακεδονία την άνοιξη του 1822, σε μια παράτολμη στρατιωτική επιχείρηση που θα του χαρίσει ένα βαρύ τραυματισμό. Εκλεγμένος παραστάτης, λαοπρόβλητος βουλευτής θα δραστηριοποιηθεί μέχρι τα καποδιστριακά χρόνια για τη θεσμική συγκρότηση της χώρας. Κατόπιν, ίσως επειδή η πολιτική πραγμάτωση απείχε από το δικό του πρότυπο, θα μετακινηθεί από το μείζον στο έλασσον. Θα επιχειρήσει στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Άνδρο, να εφαρμόσει και να διαδώσει τις ιδέες του στο πνευματικό φυτώριο που ίδρυσε μόνος του. Το τσακισμένο χέρι του Μακρυγιάννη βρίσκει το σύστοιχό του στο σακατεμένο πόδι του Καΐρη, στον μοναχικό αγωνιστή που τον εγκατέλειψαν οι παλιοί σύντροφοί του (σ. 126-127).
Πρώην συναγωνιστές, πρωταγωνιστούν στον διωγμό του Θ. Καΐρη ως αιρεσιάρχη, διδάσκαλου ανατρεπτικών αρχών. Και αν τα πράγματα φαίνονται ευεξήγητα για τον απόμακρο Κωνσταντίνο Οικονόμο που έφθασε, όπως έλεγε ο Κ. Θ. Δημαράς, «να γίνει ο κορυφαίος των συντηρητικών, αφήνοντας πίσω του μακριά τα νεανικά του κινήματα», είναι μάλλον διαφορετικά για τον Γεώργιο Γλαράκη, τον άλλο διώκτη του. Χιώτης, γιατρός σπουδαγμένος στη Γερμανία, στο περιβάλλον του Αδ. Κοραή και του Κ. Κούμα, προσέρχεται αυτοβούλως στην Ελλάδα και γίνεται βασικός και μακρόβιος στυλοβάτης της Διοίκησης· τη δική του γραφή και υπογραφή φέρουν χιλιάδες επίσημα έγγραφα. Οργανωτικό μυαλό, ικανός διαχειριστής, φιλελεύθερος αγωνιστής. Ο Γ. Ψύλλας αναθυμάται στα απομνημονεύματά του ένα περιστατικό, όπου ο Γ. Γλαράκης τον ψέγει σκληρά πως εισήγαγε μορφή λογοκρισίας, όταν πρότεινε περιορισμούς στην ελευθερία του Τύπου κατά την ψήφιση του Συντάγματος, το 1823, στην Εθνοσυνέλευση του Άστρους. Το 1840, κοντά πια στην εποχή που θα καταδιώξει τον Καΐρη, ο Γ. Γλαράκης παρουσιάζεται σε σατυρικό ποίημα άλλος άνθρωπος: χονδρός, μέθυσος, εχθρός των δημοσιογράφων και των Φώτων, εντολοδόχος των Βαυαρών (το ποίημα ερανίζει σε λήμμα για τον Γ. Γλαράκη ο Αλέξης Πολίτης, «Νεοελληνική Προσωπογραφία», Ρέθυμνο 2022). Οι συνοδοιπόροι γίνονται εχθροί· οι ρηξικέλευθοι, οι καινοτόμοι μεταστρέφονται. Και ο Καΐρης άλλωστε άλλαξε, αν και παρέμεινε με ελεύθερο φρόνημα.
Η θρησκευτική διάσταση
Αλλάζουν οι άνθρωποι, αλλάζουν και οι εποχές. Πολλοί από τους επαναστάτες της δεκαετίας του 1820 είναι άλλοι άνθρωποι 20 χρόνια μετά. Τη μεταστροφή στη στάση απέναντι στη θρησκεία επισημαίνει με ενάργεια το 1836 ο ένθερμος υποστηρικτής, φίλος του Καΐρη, Αλέξανδρος Σούτσος: «Είναι σχεδόν έν έτος αφ’ ου η επίδειξις της θεοσεβείας έγινεν ο γενικός συρμός της Ελλάδος, αφ’ ου αι γονυκλισίαι και νηστείαι μάς επανήλθον σώαι, και όχι μόνον οι Σταυροί του Σωτήρος αλλά και οι προς τον Σωτήρα σταυροί και μετάνοιαι εις μεγίστην τιμήν. Γνωρίζω έναν του Βολταίρου και του Ελβετίου οπαδόν, μετά του οποίου άλλοτε εις Παρισίους εφιλονείκουν εγώ θερμώς περί υπάρξεως Θεού και αθανασίας ψυχής, και όστις σήμερον εις την Ελλάδα φιλονικεί μετ’ εμού θερμότερον υπέρ θαυματουργημάτων της εν Τήνω Παναγίας και των οπτασιών του εν Νάξω αγύρτου βοσκού» (παραθέτει ο Γ. Παπαθεοδώρου, σ. 110-111). Η συντηρητική στροφή, δεν ξενίζει, είναι άλλωστε πάντοτε ένα ενδεχόμενο. Η θρησκευτική της διάσταση όμως, έκφανση της οποίας ήταν και η δίωξη του Καΐρη, έχει νομίζω και μία άλλη πλευρά. Η ελληνική επανάσταση, μια κατεξοχήν επανάσταση χριστιανών με πρόδηλη, προβεβλημένη και διεθνώς παραδεκτή χριστιανική φυσιογνωμία, βρισκόταν σε αμήχανη κατάσταση. Το χριστιανικό πνεύμα δεν ήταν εφικτό να αναπτυχθεί μέσα στο σαρκίο του, την εκκλησία, αφού αυτή στη θεσμική, ιεραρχική συγκρότησή της είχε ενοφθαλμιστεί στον μηχανισμό εξουσίας του αντιπάλου, των Οθωμανών. Η πίστη έτσι στα χρόνια του Αγώνα έμεινε στην ουσία, στο περιεχόμενό της που συνοδευόταν ενδεχομένως από διάθεση ανεκτικότητας και καταλλαγής μεταξύ των ομόδοξων. Επανέκαμψε στη θεοσέβεια, στην τυπικότητα και στην περιχαράκωση με την ανασυγκρότηση του νέου εκκλησιαστικού κελύφους και τη νέα ιεραρχία που επέφερε η αυτοκεφαλία της ελληνικής εκκλησίας.
Το διακύβευμα
Ο Γ. Παπαθεοδώρου αναπλάθει κριτικά τον δημόσιο λόγο που αναπτύχθηκε σε δύο κρίσιμες στιγμές της μετά θάνατον διαδρομής του Καΐρη. Καταρχήν στην ιδεολογική και νομική αντιπαράθεση που προκαλεί η επανάληψη της δίκης των συγκατηγορούμενών του στην Αθήνα το 1853, ενόσω πλέον ο ίδιος δεν βρίσκεται εν ζωή. Κατόπιν στην διαμάχη που ξεσπά για τα «αποκαλυπτήρια» της προτομής του στο νησί του, μισό αιώνα και πλέον μετά, στα τέλη του 19ου αιώνα με κορύφωση το 1912. Ο Καΐρης ή το καταδιωκόμενο «αθώο άγαλμά» του αποτελούν το έναυσμα μιας βαθιάς αντιπαράθεσης με διακύβευμα την υπεράσπιση της δικαιοσύνης, της ελευθερίας του λόγου, της ίδιας της ελευθερίας. Οι Έλληνες «διανοούμενοι της δημόσιας σφαίρας» που στρατεύονται σε αυτήν, οι «ντρεϋφουσιανοί», όπως αναλύει εμπεριστατωμένα ο Γ. Παπαθεοδώρου, θα έχουν την ευκαιρία μέσω των περιπετειών του Καΐρη να προτάξουν το μπόι τους, να υπερασπιστούν αρχές, να αναδείξουν την παρρησία και την «ηθική της ευθύνης» ως οδηγούς συλλογικής δράσης (σ. 194). Ο συγγραφέας του τόμου έχει συμπεριλάβει σε παράρτημα κείμενα των Κ. Παλαμά, Π. Νιρβάνα, Ζ. Παπαντωνίου, Γ. Λύχνου, τα οποία προηγουμένως συζητά διεξοδικά. Κείμενα ενδιαφέροντα, απτά δείγματα ύφους, γλώσσας και αντιλήψεων μιας εποχής. Κάποια μοιάζουν σχεδόν σαν σύγχρονα, κάποια πάλιωσαν. Εντούτοις, αν το μνημείο λόγου, που θέλησε να υψώσει ο Κωστής Παλαμάς, το ποίημα «περίστασης» που συνέθεσε για να υπερασπιστεί την προτομή του Καΐρη, κατά τη γνώμη μου, δεν συγκινεί τον σημερινό αναγνώστη, οι αιτίες που τον ώθησαν να το γράψει παραμένουν διαχρονικά επίκαιρες. Σήμερα μάλιστα, και επίφοβες.
