Λόρδος Βύρων «Don Juan – Άσματα Ι και ΙΙ», μετάφραση – επίμετρο: Γιώργος Κοροπούλης, εκδόσεις sestina, 2025
Στην πλούσια και ενίοτε αυτοσαρκαστική παράδοση της ρομαντικής λογοτεχνίας, ο Δον Ζουάν του Λόρδου Βύρωνα αποτελεί μια ριζική ανατροπή, μια σαρωτική επανεγγραφή του γνωστού μύθου του αποπλανητή και διαφθορέα. Οι εκδόσεις sestina σε μια φροντισμένη έκδοση, μας παραδίδουν σε μετάφραση και επίμετρο του ποιητή Γιώργου Κοροπούλη –μεταξύ πολλών άλλων συγγραφέα του δον ζουανικού συγγενούς «Don Giovanni» για τη μεγάλη περιπέτεια της γραφής (Άγρα, 1991) και υπογράφων την εισαγωγή του Δον Ζουάν του Σουρή (ΜΙΕΤ, 2020)– τα δύο πρώτα άσματα του βυρωνικού Δον Ζουάν, ενός ήρωα ο οποίος δεν είναι ο κυνηγός αλλά το ίδιο το θήραμα· όχι ο αμετανόητος αμαρτωλός, αλλά το αθώο αγόρι.
Το πολιτικό κλίμα της εποχής κατά την οποία γράφεται ο Δον Ζουάν είναι ταραχώδες και μεταβατικό. Η Ευρώπη, στα χρόνια μετά τους Ναπολεόντειους πολέμους, προσπαθεί να επιστρέψει σε μια συντηρητική τάξη πραγμάτων μέσω της Ιεράς Συμμαχίας, επιβάλλοντας καταστολή στις επαναστατικές φωνές. Η Αγγλία βιώνει τη βιομηχανική της μετάβαση, με κοινωνικές ανισότητες και ένταση μεταξύ των τάξεων, ενώ ο ίδιος ο Βύρωνας τοποθετείται ανοιχτά υπέρ των επαναστατικών ιδανικών και της ελευθερίας των λαών.
Αυτοβιογραφία δι’ ενός ρόλου
Ο Δον Ζουάν, ως έργο, φέρει αυτή την αμφισβήτηση μέσα του: αμφισβήτηση του παλιού κόσμου, της ηθικής, της εξουσίας, του έθνους, αλλά και του ίδιου του υποκειμένου. Ο Βύρωνας ανοίγει εδώ ένα καρναβαλικό θέατρο, όπου ο κόσμος αντιστρέφεται, γελοιοποιείται, ξηλώνεται και υφαίνεται με κλωστές ειρωνείας, πολιτικής οξύνοιας και βαθιάς ποιητικής αυτογνωσίας.
Ο Βύρωνας «συσπάται πιασμένος από τα νήματα» της ποιητικής φόρμας, λέει ο Κοροπούλης, χλευάζοντας τα έπη και τις παραδόσεις, φτιάχνοντας κάτι καινούργιο: ένα «αντι-έπος» της ανθρώπινης αδυναμίας. Χρησιμοποιεί την ottava rima, την οχτάστιχη στροφή, με ίσο αριθμό συλλαβών σε κάθε στίχο και ομοιοκαταληξίες της μορφής α-β-α-β-α-β-γγ, πιθανότατα επινοημένη από τον Βοκκάκιο. Ο μεταφραστής, μάλιστα, κάνει λεπτομερέστατη αναφορά για αυτήν τη βυρωνική επιλογή στο επίμετρό του. Όπως σημειώνει ο Κοροπούλης, ο Βύρωνας «φορώντας τα ματογυάλια της καρναβαλικής ottava rimaκαι βλέποντας καθαρά θα αντιληφθεί πως στο σημείο Δον Ζουάν διασταυρώνονται ιδεωδώς το περιπετειώδες αφήγημα και η δυνατότητα ν’ αυτοβιογραφείσαι δι’ ενός ρόλου».
Ένα είδος κοινωνικού καθρέφτη
Ο Βύρωνας ξεκινά να γράφει τον Δον Ζουάν το 1818, εξόριστος πια από την πατρίδα του, και τον δημοσιεύει ανώνυμα το 1819 – μια επιλογή που δεν ήταν απλώς θέμα ταπεινότητας, αλλά απόδειξη της επίγνωσης του σκανδάλου που κρατούσε στα χέρια του. Ο ήρωάς του είναι μόλις δεκαέξι χρονών. Η ιδιοφυΐα του Βύρωνα δεν έγκειται απλώς στην ανατροπή των ρόλων του μύθου. Έγκειται κυρίως στον τρόπο που μετατρέπει τον Δον Ζουάν σε ένα είδος κοινωνικού καθρέφτη.
Το έπος αυτό δεν είναι παρά μια μεγάλη παρωδία: μια σάτιρα της αγγλικής υποκρισίας, της πολιτικής, της θρησκείας, των κοινωνικών αξιών. Η γλώσσα του είναι πότε λαμπερή και πότε χυδαία, πότε λεπτή και πότε σαρωτική. Είναι ένας ποιητής που δεν ζητά να διδάξει – ζητά να εκθέσει. Να κάνει τον αναγνώστη να γελάσει και να νιώσει αμηχανία ταυτοχρόνως.
Όπως επισημαίνει ο Μπαχτίν, το καρναβαλικό στοιχείο στη λογοτεχνία δεν είναι απλώς φολκλόρ ή αστεϊσμός: είναι μια βαθιά πολιτισμική πράξη, όπου όλα αντιστρέφονται – ο ανώτερος γίνεται κατώτερος, ο σοβαρός γίνεται γελοίος. Ο Δον Ζουάν είναι γεμάτος τέτοιες σκηνές ανατροπής. Στο επίκεντρο, όμως, δεν είναι μόνο η κοινωνική κριτική. Είναι και ο ίδιος ο Βύρωνας. Ο ποιητής μιλάει μέσα στο ποίημα συνεχώς, διακόπτοντας την αφήγηση για να σχολιάσει, να σαρκάσει, να εξομολογηθεί. Αυτό δεν είναι τυχαίο: αποτελεί μέρος της ρομαντικής του ψυχοσύνθεσης αλλά και της ειρωνικής του στάσης. Ο αφηγητής δεν είναι αλάθητος – είναι συχνά κυνικός, αυθάδης, ακόμα και αυτοαναιρούμενος. Μέσα από τον Δον Ζουάν, ο Βύρωνας γράφει και την ιστορία του εαυτού του: ενός ανθρώπου διωγμένου, παθιασμένου, διανοούμενου και εξόριστου, ενός Φάουστ της εποχής του, που κυνηγά εμπειρίες αντί για γνώση, σώματα αντί για πνεύμα – ή, ίσως, όλα αυτά μαζί.
Η ώριμη, πικρή, σατιρική φωνή ενός ποιητή
Όπως ο Φάουστ της δυτικής παράδοσης, έτσι και ο Ζουάν αναζητά το περισσότερο, το πέρα από τα όρια. Αλλά εκεί που ο Φάουστ υπογράφει συμβόλαιο με τον διάβολο, ο Ζουάν υπογράφει με την ίδια τη ζωή. Είναι ένας ήρωας του καιρού του: φτιαγμένος από τις αντιφάσεις, τη φιλαυτία, τη φιλοδοξία και την απελπισία μιας γενιάς. Η σύγκριση είναι ακόμη πιο ενδιαφέρουσα αν αναλογιστεί κανείς πως ο Φάουστ, παρ’ όλη την τραγωδία, κερδίζει τελικά μια μορφή λύτρωσης. Ο Δον Ζουάν του Βύρωνα, όμως, παραμένει μετέωρος και ημιτελής. Ο ποιητής δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει το έργο του, αφήνοντας τον ήρωα παγιδευμένο σε μια διαρκή περιπέτεια, όπως και ο ίδιος παρέμεινε, μέχρι τον θάνατό του στο Μεσολόγγι.
Ένας άλλος τρόπος να διαβαστεί ο ήρωας Δον Ζουάν, θα ήταν η σύγκρισή του με τον άλλον βυρωνικό ήρωα, τον Childe Harold. Ο Harold είναι η πρόωρη, «σοβαρή» φωνή του Βύρωνα, γεμάτη ρομαντική μελαγχολία και υπαρξιακή αναζήτηση. Ο Δον Ζουάν, αντιθέτως, είναι η ώριμη, πικρή, σατιρική φωνή ενός ποιητή που έχει κατανοήσει την αστειότητα του κόσμου.
Μπορεί να πει κανείς πως ο Harold είναι ο Βύρωνας όπως ήθελε να είναι, ενώ ο Don Juan είναι ο Βύρωνας όπως ήταν πραγματικά – ή τουλάχιστον, όπως τελικά τόλμησε να αποδεχτεί τον εαυτό του. Όμως, πίσω από τη μάσκα του εραστή και του καρναβαλικού ήρωα, ο Ζουάν παραμένει ένας ήρωας της αναζήτησης.
Δεν μοιάζει με ήρωα, αλλά σταδιακά μετατρέπεται σε έναν. Είναι το αντίστροφο του Harold: δεν ξεκινά σοφός και μόνος, αλλά γίνεται σοφός μέσα από τη σύγκρουση με τον κόσμο. Ο Δον Ζουάν του Βύρωνα δεν είναι απλώς ένας ήρωας της επιθυμίας. Είναι ένας καθρέφτης της – και της κοινωνίας που την περιβάλλει. Είναι ένα πρόσωπο σε διαρκή μεταμόρφωση, ένας παλιάτσος και ένας στοχαστής μαζί, ένας εραστής και ένα παιδί. Μέσα από αυτόν, ο Βύρωνας γράφει το μεγάλο έργο του για την ανθρώπινη φύση: φθαρτή, γελοία, υπέροχη. Ένα έργο που μπορεί να αναχθεί όπως γράφει ο Κοροπούλης «σ’ ένα ιδιαίτερο λογοτεχνικό πεδίο που οι αρχαίοι ονομάζουν σπουδαιογέλοιον».
Η σύρτις αποσύρεται με την πρώτη στροφή, άσμα πρώτο.
1 [1]
Ψάχνω έναν ήρωα. Δεν αντιλέγω,
παράξενο είναι. Κάποιον θα εμφάνισαν
και σήμερα οι φυλλάδες. Μα προλέγω
πως αύριο κιόλας πάει, τον εξαφάνισαν.
Δεν θέλω τέτοιους – και γι’ αυτό διαλέγω
τον φίλο απ’ τα παλιά, τον Δον Ζουάν.
Θα τον θυμάστε απ’ την παντομίμα:
νέο τον πήρε ο διάολος – τι κρίμα!
