Θωμάς Ιωάννου «Ανοιχτή ημερομηνία», εκδόσεις: Πόλις, 2025
Τριάντα οχτώ ποιήματα παιγνιώδους και θαρραλέα απελπισμένου λυρισμού συγκροτούν τη δεύτερη ποιητική συλλογή του Θωμά Ιωάννου (γ. 1979). Ο τίτλος Ανοιχτή ημερομηνία διαθέτει αινιγματική αμφισημία. Όμως, ποια άλλη ημερομηνία εκκρεμεί πιο ανοιχτή από αυτή του πιο απρογραμμάτιστου και ανέκκλητου ραντεβού μας με τον χρόνο – του θανάτου μας;
Παρά τη χρονική σήμανση του τίτλου, δεν είναι το πρόβλημα του χρόνου που δεσπόζει στη συλλογή, αλλά οι χώροι· έστω χρονοποιημένοι, ιστορικά και βιωματικά σεσημασμένοι, μνημονικά και συμβολικά τοπόσημα περασμένων θριάμβων και καταστροφών, εκεί που η μικροϊστορία διασταυρώνεται με τη μεγάλη Ιστορία. Κυρίως, όμως, είναι οι πατρίδες των ποιητών, οι τόποι όπου έζησαν και πέθαναν οι πρωταγωνιστές στο ποιητικό σύμπαν του Ιωάννου, καθορισμένοι από το υγρό στοιχείο. Η θάλασσα του Αμβρακικού και του Ιονίου (Καρυωτάκης, Κάλβος, Σολωμός), η Μεσόγειος (Καμύ, Ρεμπώ), η λιμνοθάλασσα του Μεσολογγίου (Μπάιρον), η Παμβώτιδα (Ελιγιά), η Σκιάθος (Παπαδιαμάντης), τα τρελά νερά του Ευρίπου (Σκαρίμπας) και πολλά ποτάμια: ο Τάγος (Πεσόα), ο Σηκουάνας (Τσέλαν, Σελίν), ο Άραχθος (Λάγιος), ο Βόλγας (Παστερνάκ, Τσβετάγεβα), ο Ρίο ντε Λα Πλάτα (Σάμπατο). Ας θυμηθούμε τα πέντε ποτάμια της μυθολογίας (Στύγα, Αχέρων, Κωκυτός, Πυριφλεγέθων, Λήθη), των οποίων τα νερά ήταν περάσματα προς το επέκεινα και το έρεβος του Άδη.
Οι πατρίδες των ποιητών
Ο Ιωάννου, σημαδεμένος από τη γενέθλια, μεταιχμιακή Πρέβεζα, που γεωγραφικά κείται ανάμεσα στη στεριά και τη θάλασσα, βιώνει εκ γενετής αυτόν τον διχασμό, αν όχι διαμελισμό, της ύπαρξης: την «Αμφίβια μοίρα» όπως τιτλοφορείται το πρώτο, τροχιοδεικτικό ποίημα. Ο Ιωάννου ανήκει στη συνομοταξία των αμφίβιων υπάρξεων, για τις οποίες στεριά και θάλασσα δεν ξεχωρίζουν («Όταν σε πιάνει θάλασσα / Καταμεσής του δρόμου»), όπως ο Καββαδίας από όπου δανείζεται τον τίτλο ή ο Λυκιαρδόπουλος τον οποίο αξιοποιεί στο μότο. Αυτή η ναυτία της στεριάς, η δυσφορία απέναντι στην πραγματικότητα, είναι το κυρίαρχο αίσθημα που διαπερνά τη συλλογή και συνδέει τον Ιωάννου με μια μεγάλη γενεαλογία συγγραφέων αλλά και συνωμοτικά με τους αναγνώστες. Η ποίησή του ακολουθεί τη γραμμή που χάραξαν οι πεσιμιστές αλλά όχι πεισιθάνατοι ποιητικοί του πρόγονοι, κυρίως ο κύκλος των Σημειώσεων, της μαχόμενης απελπισίας και της πολιτισμικά απαισιόδοξης αγωνιστικότητας. Πρόκειται για μια στάση αξιοπρεπούς παραίτησης των ηττημένων που ζουν στη σκιά του τέλους των ουτοπιών («Κι από τις τόσες θάλασσες / Λέπι δεν έχει μείνει»). Μόνη ελπιδοφόρα δυνατότητα απομένει η υπαρξιακή αντίσταση στη λήθη ώστε να «Μη σκεπαστεί το χνάρι μας / Μες στην κοσμοπλημμύρα / Το τσούρμο των ονείρων μας / Να κρατηθεί σε ρότα / Πριν φτάσουν ως τα μάτια τα νερά / Σε πόλεις και λιμάνια / Νερό κι αλάτι να μη γίνουμε»).
Αν το καλοπροσέξουμε οι περισσότεροι από τους συγγραφείς που πρωταγωνιστούν στα ποιήματα του Ιωάννου ταλανίστηκαν από μια σχέση έντασης –έλξης και απώθησης– με τον τόπο τους. Δεν χώραγαν, περίσσευαν, κακά σπυριά, αποσυνάγωγοι και αιρετικοί, προδότες ή εθνικοί μειοδότες. Όπως θα πει ο Ιωάννου δίνοντας φωνή στον Σολωμό, για να παραφράσει τον «Φιλόπατρι» του Κάλβου: «Στον τόπο πάντα μένουμε / Κόκκαλα που τα σκάβουνε / Να βρουν αν είναι ιερά / Ποιον έχουμε μητέρα και πατέρα / Είναι πικρός ο θάνατος / Όταν κοιμώμεθα εις την πατρίδα». Ακόμη οξύτερη είναι η φωνή του Μπέρνχαρντ που ζητούσε να μην παίζονται στην Αυστρία τα έργα του: «Τόπος κομπάρσος δεν μπορεί / Εμένα να διαβάσει».
Η Πρέβεζα είναι παρούσα στη συλλογή τόσο ως ιστορία, με διάσημες ναυμαχίες και ξεχασμένα ναυάγια, όσο και ως λογοτεχνική γεωγραφία-σύμβολο θανάτου, με το σύνδρομο που πυροδότησε ο Καρυωτάκης. Το σατιρικό, σαιξπηρικό σονέτο «Τα μπάνια του λαού», με υπαινικτική καρυωτακική αλλά και πολιτική αναφορά, είναι από τα πιο περίτεχνα ειρωνικά της συλλογής: «Πάω συχνά για μπάνιο Μονολίθι / Εκεί που πήγες να φουντάρεις / Φτάνοντας με ελεύθερο στη λήθη / Γι’ αυτό σε μένα μην ποντάρεις / Δεν έχει πλάκα πια η ιστορία / Εμφύλιο ντεμέκ για να γουστάρεις». Οι τίτλοι της συλλογής, παιγνιώδεις και αινιγματικοί, λειτουργούν ως παρακειμενικοί ενδείκτες που σχολιάζουν ανατρεπτικά το περιεχόμενο.
Πώς να μιλήσεις με τους πεθαμένους
Οι συγγραφείς του Ιωάννου διακατέχονταν από ισχυρή ενόρμηση θανάτου, «φιλάσθενοι του πάθους από κούνια»: αυτόχειρες, αλκοολικοί, παράφρονες, αυτοκαταστροφικοί, ψυχικά ασθενείς, απάτριδες, μοναχικοί, ανυπότακτοι, κυνηγημένοι από τη μοίρα· «της μη συμμορφώσεως άγιοι» που έζησαν στα άκρα, φτάνοντας στην κόψη του κενού ή «τερματίζοντας τις πίστες του κορμιού» (όπως ο Ρεμπώ). «Κι όχι μ’ αυτά τα καθωσπρέπει / Τα αστόπαιδα / Που βάλανε σημάδι τη γενιά μου», όπως μονολογεί αναφερόμενος στη «γενιά του ’30» ο Λαπαθιώτης στην «Ακροστιχίδα» του Ιωάννου. Σε αυτά τα ποιήματα, οιονεί γράμματα με ή χωρίς παραλήπτη, αντηχούν μέσα από προσωπεία οι φασματικές φωνές των νεκρών συγγραφέων. Ο Ιωάννου επινοεί ποικίλες μορφές για να αποφύγει τη μανιέρα, σκηνοθετώντας μονολόγους ή και διαλόγους συγγραφέων. Στον αγώνα λόγου ανάμεσα στον Κάλβο και τον Σολωμό, δύο πολύ διαφορετικοί ποιητές που δεν γνωρίστηκαν ποτέ συναντιούνται στον κοινό απελπισμό για την πατρίδα: «Εφτάψυχος να είσαι ύμνος εθνικός / Κι εγώ ο καραμπονάρος άπελπις πατρίδας».
Από τι άραγε πεθαίνει ένας ποιητής; Ο Ιωάννου προσπαθεί με μια ποίηση – μελέτη θανάτου να λύσει το αίνιγμα του βίου και του θανάτου, τη δύσκολη εξίσωση του εαυτού. Ενδεικτικά είναι τα λόγια που βάζει στο στόμα του Πεσόα στο «Πολυώνυμο τετάρτου βαθμού»: «Μα μήτε εγώ καλά καλά δε μ’ έμαθα / Κι ας πάλεψα να λύσω μιας εξίσωσης / Το αδύνατο με άπειρους αγνώστους». Στο κέντρο της αναζήτησης βρίσκεται η διάγνωση των ψυχικών κινήτρων, των αιτίων και των προϋποθέσεων της ενόρμησης θανάτου. Ο Ιωάννου αναστοχάζεται τη μοίρα τους σε ένα σχήμα που παραπέμπει στην ιστορική ποιητική του Πλούταρχου στους Βίους Παράλληλους, ένα εξόχως ηθικό (και όχι ιστορικό) εγχείρημα, με έμφαση στην «ψυχή», εξού και συχνά διευθετεί τα πρόσωπα ανά ζεύγη. Έτσι, «βιογραφεί» συγγραφείς, εραστές και ιστορικά πρόσωπα μέσα από στιγμιότυπα και μικροεπεισόδια έντεχνα πλεγμένα σε ένα παιχνίδι ρόλων. Και λέω παιχνίδι ρόλων γιατί αυτές οι «βιογραφίες» κατά βάθος δεν είναι παρά αυτοβιογραφικές σημάνσεις στο κάτοπτρο των άλλων. Η εστίαση στη λεπτομέρεια του βίου, όπως στις δουλειές του ποδαριού που έκανε στο Παρίσι ο Άρης Αλεξάνδρου, «χαμάλης πρόθυμος της ουτοπίας», υποβάλλει την ιδέα ότι οι πράξεις σφραγίζουν ανεξίτηλα τη γραφή.
Η ποίηση του Ιωάννου ισορροπεί ανάμεσα στο σοβαρό και το ειρωνικό. Ο αναγνώστης καλείται να σκάψει στα υπόγεια διάσπαρτων διακειμενικών αναφορών μιας ποίησης που δεν ναρκισσεύεται με επιδεικτική λογιοσύνη. Αν κάτι τον ξεχωρίζει από άλλους διαβασμένους ποιητές είναι η γείωση της γλώσσας του σε μια αφοπλιστική λαϊκότητα, με πολλές λαϊκές, αργκό, «αντιποιητικές», καθημερινές εκφράσεις, σε έναν κατά τ’ άλλα γλωσσικά εκλεπτυσμένο λόγο που απεχθάνεται την πόζα. Ο Ιωάννου συγκαταλέγεται στη χορεία των νεότερων ποιητών που δεν είναι αδιάφοροι για τη μορφή. Όχι όμως με τη διάθεση της επιστροφής στην αυστηρά έμμετρη φόρμα όσο με τη βαθιά έγνοια για τον ρυθμό, τη μουσικότητα και τις ανάσες του ποιητικού λόγου. Και εδώ η ισορροπία είναι επιτυχής, με μετρικές επινοήσεις, λανθάνοντες ιαμβικούς δεκαπεντασύλλαβους και εναργείς παρατονισμούς.
Ο Ιωάννου βουτά στην ιστορία και τη λογοτεχνική παράδοση για να διυλίσει ποιητικά την επώδυνη υπαρξιακή πίκρα που προκαλεί η δυσφορία για το παρόν. Εκκινώντας στέρεα από το ατομικό αγγίζει πτυχές του συλλογικού χωρίς κραυγές και συνθήματα. Η δυσφορία για το παρόν δεν τον οδηγεί στη νοσταλγία, αλλά στον διάλογο με τους νεκρούς για να υπερκαλύψει την ένδεια των ζωντανών. Κάπως έτσι εμφιλοχωρεί απρόσκλητος ο Σεφέρης, ο κατεξοχήν ποιητής που επιδίωξε την ορμήνεια των πεθαμένων. Ο διάλογος με τους νεκρούς και τον τόπο μάς υπενθυμίζει ότι η γερή ποίηση γεννιέται στο καμίνι της ανάγνωσης και του βιώματος παραμένοντας η πιο βαθιά, απεδαφικοποιημένη και χωρίς σύνορα πατρίδα μας. Μια παρηγοριά για θαρραλέους της απελπισίας.
