Ισαάκ Ντόιτσερ «Ο ένοπλος προφήτης, Τρότσκι 1879-1921», μετάφραση: Νίκος Ταμβακλής, εκδόσεις Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη, 2024
Ο Ένοπλος προφήτης, Τρότσκι 1879-1921 εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1954 και αποτελεί το πρώτο μέρος της τριλογίας του Ισαάκ Ντόιτσερ με θέμα τη ζωή, την επαναστατική δράση και το έργο του Τρότσκι. Έχει σημασία η χρονολογία της πρώτης έκδοσης του βιβλίου καθώς, τότε ακόμα, ο Στάλιν δεν είχε ακόμη αποκαθηλωθεί και η περσόνα του είχε πανίσχυρο κύρος στο παγκόσμιο κομμουνιστικό κίνημα – με αποτέλεσμα οι όποιοι αντιφρονούντες να θεωρούνται de facto αντιδραστικοί. Ο τόμος αυτός, παράλληλα με την πορεία της Ευρώπης προς τη σύρραξη του πρώτου παγκόσμιου πολέμου, παρακολουθεί κυρίως την προεπαναστατική περίοδο στη Ρωσία, την Οκτωβριανή Επανάσταση και τον επακόλουθο εμφύλιο.
Είχε προηγηθεί η έκδοση του δεύτερου τόμου με τίτλο «Ο άοπλος προφήτης, Τρότσκι 1921-1929» (μτφ. Ν. Ταμβακλής, εκδ. Κουκκίδα, 2021), που καλύπτει την πρώτη μετεπαναστατική περίοδο, την εσωκομματική πάλη στο κόμμα των Μπολσεβίκων και τη σταδιακή άνοδο του σταλινισμού∙ και του τρίτου τόμου «Ο απόβλητος προφήτης, Τρότσκι 1929-1940» (μτφ. Ν. Ταμβακλής, εκδ. Πρωτοποριακή Βιβλιοθήκη, 2023), που καταπιάνεται με την περίοδο της κυριαρχίας του σταλινισμού στη Σοβιετική Ένωση και της ανόδου του ναζισμού/φασισμού στη Γερμανία και στην Ευρώπη.
Στον Ένοπλο προφήτη εξιστορούνται τα 32 πρώτα χρόνια της ζωής και της δράσης του Τρότσκι. Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν εδώ οι σταθμοί στην προσωπική του ζωή που συνέβαλαν στη γνωριμία του με τις μαρξιστικές ιδέες και στη διαμόρφωση της πολιτικής του σκέψης.
Γεννημένος σε μια εύπορη εβραϊκή αγροτική οικογένεια κοντά στην Οδησσό, ο Λέων Νταβίντοβιτς Μπρονστάιν, ο Λιόβα για τα αγαπημένα του πρόσωπα, με τον επαναστατικό ρομαντισμό των νεανικών του χρόνων, γοητεύθηκε αρχικά από το κίνημα των Ναρόντνικων ώσπου γνώρισε τον μαρξισμό χάρη σε μια μεγαλύτερη σε ηλικία συμφοιτήτριά του. Συμμετείχε σε παράνομες επαναστατικές οργανώσεις και για τη δράση του φυλακίστηκε και στη συνέχεια εξορίστηκε στη Σιβηρία. Το επαναστατικό ψευδώνυμο Τρότσκι ήταν το όνομα ενός από τους δεσμοφύλακές του. Στην εξορία ο Τρότσκι αναδείχθηκε σε μαχητικό αρθρογράφο σε εφημερίδες που κυκλοφορούσαν παράνομα και συντονίζονταν με τα υπόλοιπα παράνομα έντυπα που διανέμονταν στην τσαρική Ρωσία, σε μια εποχή έντονου προεπαναστατικού αναβρασμού. Η αρθρογραφία του κίνησε το ενδιαφέρον του Λένιν, που συντόνιζε τη δράση επαναστατικών ομάδων, ζώντας αυτοεξόριστος στο Λονδίνο. Ο Τρότσκι κατόρθωσε να αποδράσει από την εξορία και ταξίδεψε στην Αγγλία για να γνωρίσει τον μελλοντικό ηγέτη των Μπολσεβίκων.
Πρώτο Σοβιέτ, Κόκκινος Στρατός
Η συνέχεια είναι λίγο-πολύ γνωστή. Η επιστροφή στη Ρωσία και η συμβολή του Τρότσκι στη δημιουργία του Ρωσικού Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος. Η διάσπαση του κόμματος σε Μπολσεβίκους και Μενσεβίκους, με τον Τρότσκι να συγκρούεται αρχικά με τον Λένιν (πάνω στο θέμα του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού) και να συντάσσεται με τους δεύτερους – κάτι που θα πλήρωνε ακριβά ως προπατορικό αμάρτημα στη μετέπειτα σύγκρουσή του με τον Στάλιν∙ και με τους Μενσεβίκους όμως, σύντομα θα ερχόταν σε σφοδρή αντιπαράθεση εξαιτίας της διστακτικότητας και του ρεβιζιονισμού τους. Η Επανάσταση του 1905, κατά την οποία ο Τρότσκι αναδείχθηκε πρόεδρος του Συμβουλίου των Εργατικών Αντιπροσώπων -του Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης-, καταστολή της επανάστασης, νέα φυλάκιση, νέα απόδραση, διαφυγή στη Βιέννη, παραμονή στη Δύση μέχρι το ξέσπασμα του Μεγάλου Πολέμου, και στη συνέχεια η επανάσταση του Φεβρουαρίου που τον επανέφερε στη δράση. Ήταν ο Τρότσκι αυτός που καθοδήγησε το Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης προς την Οκτωβριανή Επανάσταση που έφερε τους Μπολσεβίκους στην εξουσία. Ως Επίτροπος Εξωτερικών Υποθέσεων, στο Μπρεστ-Λιτόφσκ αιφνιδίασε τον κόσμο κλείνοντας μονομερώς τον πόλεμο με τη Γερμανία – «ούτε πόλεμος ούτε ειρήνη». Ως Επίτροπος για τον πόλεμο, δημιούργησε και οδήγησε τον Κόκκινο Στρατό, ο οποίος, κόντρα στις πιθανότητες, αντιστάθηκε και στη συνέχεια διέλυσε τους στρατούς των Λευκών και τις δυνάμεις της Συμμαχικής Επέμβασης.
Διαρκής Επανάσταση
Αν ο Λένιν, σκληρός και άκαμπτος, ήταν ο άξονας της Επανάστασης, ο Τρότσκι ήταν ο βρυχηθμός της. Σε αυτή την ηρωική περίοδο, αποκάλυψε ένα σύνολο ταλέντων που λίγοι άνθρωποι κατείχαν. Ταλέντα οργανωτή, ρήτορα, λογοτεχνικού διανοούμενου, στρατιωτικού ηγέτη. Ρόλους που ο ίδιος ο Τρότσκι, όπως παρατηρεί ο Ντόιτσερ, υποβάθμισε συστηματικά στα δικά του κείμενα, προσπαθώντας να αποφύγει την υποβάθμιση ή την επισκίαση του ρόλου του Λένιν.
Ο συγγραφέας εύλογα στέκεται στη σύλληψη της θεωρίας της Διαρκούς Επανάστασης. Μιας θεωρητικής σύλληψης που ξεκίνησε από «μια σύμπραξη διανοουμένων» εμιγκρέδων στη Γερμανία κατά τις παραμονές της επανάστασης του 1905 και εξέλαβε την ολοκληρωμένη μορφή της από τον ώριμο πια Τρότσκι, στις φυλακές του Φρουρίου Πετροπαβλόφσκ, μετά την εμπειρία του πρώτου Σοβιέτ της Αγίας Πετρούπολης.
Γράφει ο Ντόιτσερ:
«Γνωρίζουμε ότι οι μαρξιστές γενικά θεωρούσαν τη ρωσική κοινωνική αναταραχή ως μια αστική επανάσταση, σκοπός της οποίας ήταν να ανατρέψει τον τσαρισμό και να εκκαθαρίσει την ημιφεουδαρχική κληρονομιά του. Μόνο μετά την ολοκλήρωση αυτής της φάσης, ισχυρίζονταν, θα μπορούσε να αναπτυχθεί μια πλήρως σύγχρονη βιομηχανική καπιταλιστική κοινωνία στη Ρωσία. Αυτά αποτελούσαν αξιώματα που συνήθως υποστήριζαν Δυτικοευρωπαίοι σοσιαλιστές και οι Ρώσοι Μενσεβίκοι και Μπολσεβίκοι […] Ο Τρότσκι αμφισβήτησε τις περισσότερες από αυτές τις υποθέσεις. Συμφωνούσε με τους Μπολσεβίκους ότι η ρωσική αστική τάξη ήταν ανίκανη για επαναστατική ηγεσία και ότι η βιομηχανική εργατική τάξη, με τη δική της πολιτική υπεροχή στην επανάσταση, θα ήταν υποχρεωμένη να μεταφέρει τη Ρωσική επανάσταση από την αστική στη σοσιαλιστική φάση, πριν ακόμα αρχίσει η σοσιαλιστική κοινωνική αναταραχή στη Δύση. Αυτή θα ήταν μία πτυχή της “διαρκούς επανάστασης” – θα ήταν αδύνατον να περιοριστεί η αναταραχή στα αστικά όρια».
Αρχεία Τρότσκι
Αφηγηματικά, είναι αξιοσημείωτη η ευχέρεια με την οποία ο Ισαάκ Ντόιτσερ τοποθετεί την ιστορία ενός ατόμου μέσα στα περίπλοκα ρεύματα της ιστορίας. Ως ιστορικός, ο Ντόιτσερ δίνει μεγάλη έμφαση στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων της κοινωνικής ζωής και του τρόπου με τον οποίο παρεισφρέουν στις ψυχολογικές ανάγκες και τις επιδιώξεις διαφορετικών ομάδων. Είναι επίσης αριστοτεχνικός στην απεικόνιση των συχνά ειρωνικών αντιφάσεων των ιστορικών γεγονότων και των πολιτικών θέσεων που έλαβαν οι πρωταγωνιστές του.
Η τεκμηρίωση της ιστορικής αφήγησης του Ντόιτσερ βασίζεται σε ένα τεράστιο έργο έρευνας σε αρχεία, στη σχετική βιβλιογραφία, στις εφημερίδες και στα περιοδικά της εποχής. Χρησιμοποιήθηκαν από τον συγγραφέα κυρίως τα Αρχεία Τρότσκι του Πανεπιστημίου του Χάρβαρντ. Μεγάλο μέρος του υλικού ήταν προηγουμένως άγνωστο∙ η χήρα του Τρότσκι, Ναταλία Σέντοβα, έδωσε στον Ντόιτσερ πρόσβαση στο κλειστό τμήμα του αρχείου.
Επίπονη και αξιέπαινη η μετάφραση και η επιμέλεια των τριών τόμων στα ελληνικά, καθώς και ο μοντερνιστικός (κονστρουκτιβιστικός στο ύφος) σχεδιασμός των εξωφύλλων.
Ο συγγραφέας
Ο Ισαάκ Ντόιτσερ (3/4/1907 – 19/8/1967) γεννήθηκε στην Κρακοβία της Πολωνίας από οικογένεια Εβραίων. Από νεαρή ηλικία απέρριψε τον εβραϊσμό για να γίνει άθεος. Σπούδασε λογοτεχνία, ιστορία και φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Κρακοβίας και αργότερα οικονομικά στη Βαρσοβία, όπου και μυήθηκε στον μαρξισμό. Το 1927 εντάχθηκε στο παράνομο Κομμουνιστικό Κόμμα της Πολωνίας (KPP) και άρχισε να αρθρογραφεί στις εφημερίδες του. Το 1931 περιόδευσε στη Σοβιετική Ένωση, παρατηρώντας τις οικονομικές συνθήκες του πρώτου πενταετούς σχεδίου. Εκεί το Πανεπιστήμιο Μόσχας και του Μινσκ του πρόσφερε θέσεις ως καθηγητής της ιστορίας του σοσιαλισμού και της μαρξιστικής θεωρίας. Απέρριψε τις προσφορές αυτές και επέστρεψε στην Πολωνία, όπου ίδρυσε την πρώτη αντισταλινική ομάδα στο Πολωνικό Κομμουνιστικό Κόμμα, διαμαρτυρόμενος για τη τριτοπεριοδική γραμμή του κόμματος που ταύτιζε τον ναζισμό με τη σοσιαλδημοκρατία, γεγονός που τον έφερε σε αντιπαράθεση με την τότε επίσημη κομμουνιστική γραμμή. Διαγράφηκε από το κόμμα το 1932.
Λίγο πριν ξεσπάσει ο δεύτερος παγκόσμιος πόλεμος εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο ως ανταποκριτής για μια πολωνική-εβραϊκή εφημερίδα και συμμετείχε στην Τροτσκιστική Επαναστατική Ένωση Εργαζομένων. Στη συνέχεια άρχισε να αρθρογραφεί σε αγγλικά έντυπα όπως ο Economist και ο Observer. Το 1949 δημοσίευσε το πρώτο μεγάλο έργο του, μια κριτική, πολιτική βιογραφία του Στάλιν. Σχεδίαζε ακόμα μια πολιτική βιογραφία του Λένιν, η οποία όμως παρέμεινε ατελής, καθώς ο Ισαάκ Ντόιτσερ απεβίωσε ξαφνικά στη Ρώμη το 1967.
