Ντίνος Σιώτης, «Με τα μάτια στη Γάζα. Ανταποκρίσεις από έναν τόπο μαρτυρίου», πρόλογος Bernie Sanders, εισαγωγή Παντελής Μπουκάλας, εκδόσεις Πόλις, 2026
Θυμάστε ποιοι ήταν, θυμηθείτε τι έκαναν, θυμάστε / πότε ήρθαν, θυμηθείτε τι υποσχέθηκαν, κοιτάξτε την / αναλογία θανάτων αμάχων προς μαχητές, κοιτάξτε // ποιοι ζήτησαν να αδειάσουν τα κράτη την αίθουσα / του ΟΗΕ, μην αφήνετε την Ιστορία σε απολογητές / του πολέμου, η Γάζα είναι αυτό που έκανε πάντα το // Ισραήλ: «Θείε Σαμ, θέλω αυτό το όπλο κι εκείνο το / όπλο κι αυτό το τανκ κι εκείνο το ντρόουν», εμείς / απλώς κοιτάμε, δεν συμμετέχουμε παρά μόνο με // πορείες, στολίσκους ειρήνης, διαμαρτυρίες και / ψηφίσματα, εκείνοι σκοτώνουν, δολοφονούν και / θανατώνουν, αλλάζουνε τον ρου της Ιστορίας
(«Ο ρους της Ιστορίας»)
Στην τελευταία παράγραφο του «Προλόγου» του, ο Μπέρνι Σάντερς, ανεξάρτητος γερουσιαστής των Ηνωμένων Πολιτειών και συνεργαζόμενος με τους Δημοκρατικούς, δηλώνει τα ακόλουθα: «Αυτά εδώ τα ποιήματα του Ντίνου Σιώτη για τη Γάζα αντανακλούν τη φρίκη μιας υπό εξέλιξη γενοκτονίας και την αγωνία όσων νοιάζονται για τον άμαχο πληθυσμό της». Εγώ, όμως, δεν θα σταθώ στο περιεχόμενο αλλά στην ποιητική πρακτική, μέσω της οποίας προέκυψε το συγκεκριμένο βιβλίο.
Σπρώχνουν τους πεινασμένους σε / προκαθορισμένο χώρο και τους / βομβαρδίζουν ακατάπαυστα
(«Γάζα VII»)
Γιατί το παραπάνω κείμενο συνιστά ποίημα; Πρόκειται, ουσιαστικά, για μια φράση που θα μπορούσε να πει ή να γράψει οποιοσδήποτε, μέσα σε επίκαιρα πολιτικά συμφραζόμενα. Από την άλλη, η φράση απομονώνεται και κόβεται σε τρεις στίχους, έτσι, μάλιστα, ώστε να δημιουργούνται διασκελισμοί, οι οποίοι εισάγουν την εκκρεμότητα. Και μόνο τούτο αντιστοιχεί σε έναν βαθμό ποιητικής ανοικείωσης: Η αποκοπή από τα όποια, τυχόν, συμφραζόμενα και η μορφοποίηση. Μετά, υπάρχει και η λέξη «ακατάπαυστα», η οποία συνδέει με ένα ολόκληρο δίκτυο ποιημάτων, όπου βασικό κόμβο αποτελεί η Ωδή εις θάνατον του Κάλβου, με το εντυπωτικό «ακαταπαύστως» (και με φως και με θάνατον / ακαταπαύστως). Περαιτέρω, η φράση τίθεται στο πλαίσιο μιας ποιητικής συλλογής, ουσιαστικά, μιας ποιητικής σύνθεσης, με συνέπεια να αποκτά ένα ορισμένο και καθοριστικό συγκείμενο.
Κονσεπτουαλιστικά στοιχεία
Το παρατιθέμενο, όπως και τα άλλα ποιήματα του βιβλίου του Ντίνου Σιώτη, έρχεται σε κοντινή σχέση με την κονσεπτουαλιστική ή εννοιολογική τέχνη. Γιατί αυτή –εστιάζοντας όχι στο αισθητικό αποτέλεσμα αλλά στην ιδέα ή τις ιδέες που επιδιώκει να μεταδώσει, καθώς και στη διαδικασία με την οποία υλοποιείται μια τέτοια επιδίωξη– συχνά, χρησιμοποιεί ήδη δημοσιευμένα κείμενα τα οποία, ακολουθώντας ένα ορισμένο σχέδιο ή σετ κανόνων, ενσωματώνει σε ένα νέο συγκείμενο. Επίσης, αντί για το συναισθηματικό αποτύπωμα του παραδοσιακού ποιητή, πριμοδοτεί την αποστασιοποιημένη, μεθοδική πρακτική. Κονσεπτουαλιστικά στοιχεία αναγνωρίζονται, λοιπόν, στο βιβλίο του Σιώτη: Μπορεί να προσεγγισθεί, συνολικά, ως ένα ιδεόγραμμα το οποίο μεταφράζεται τόσο στη φρίκη τής υπό εξέλιξη γενοκτονίας των Παλαιστινίων όσο και στην αγωνία όσων νοιάζονται για αυτούς, στις οποίες αναφέρεται ο «Πρόλογος» του Σάντερς. Επιπλέον, υπάρχει ένα ορισμένο πλάνο, αφού, –όπως δηλώνει ο Σιώτης στο «Υστερόγραφό» του– τα ποιήματα έχουν εκδοθεί, με τη σειρά που γράφτηκαν, «από την πρώτη ημέρα της τρομοκρατικής επίθεσης της Χαμάς στο Ισραήλ, τον Οκτώβριο του 2023, μέχρι τον Ιανουάριο του 2026». Παρατηρείται, ακόμη, μια αποστασιοποιημένη αντιμετώπιση. Ενδεικτικά, στον υπότιτλο της συλλογής, τα ποιήματα ονομάζονται απλές «ανταποκρίσεις». Χρησιμοποιούνται, τέλος, ήδη δημοσιευμένα κείμενα. Πολλά από τα σχόλια του Σιώτη, στη στήλη «Πολιτικά παρασκήνια» της Εφημερίδας των Συντακτών, ή αναρτήσεις του στο διαδίκτυο έχουν ενσωματωθεί ανεπεξέργαστα.
Από την ποίηση της Δυτικής Ακτής
Ο κονσεπτουαλισμός, όμως, δεν αρκεί για την προσέγγιση της ποιητικής του συγκεκριμένου βιβλίου. Αυτή έλκει την καταγωγή της από το Σαν Φρανσίσκο της δεκαετίας του ’70, όπου έζησε ο Σιώτης. Κατάγεται, δηλαδή, από τους beat και, εν γένει, από την ποίηση της Δυτικής Ακτής, στα καταστατικά γνωρίσματα της οποίας περιλαμβάνονται η προφορικότητα, η πριμοδότηση της απαγγελίας, η θεατρικότητα, η αφηγηματικότητα, το χιούμορ, η ατμόσφαιρα του δρόμου, η απομάκρυνση από το Campus, η πολιτικοποίηση. Έτσι, έχουμε, εδώ, ένα ύφος που διακρίνεται για την αμεσότητα, την εσκεμμένη αφέλεια και επιφανειακότητα, την ειρωνεία, την «cool» στάση απέναντι στα πράγματα, την επικαιρικότητα. Μια ιδιόλεκτο, η οποία πατά στη σύγχρονη κοινόλεκτο, με θετική συνέπεια η καθημερινή ομιλία να ανάγεται σε ποιητική απόφανση. Η βασική, όντως, ικανότητα του Σιώτη έγκειται στο ότι μπορεί να απογειώνει τον κοινό λόγο και, αντίστροφα, να προσγειώνει τον ποιητικό, επειδή του φαίνεται εντελώς φυσική η έξοδος της ποίησης στον δρόμο.
Συνακόλουθα, η τέχνη του, όχι μόνο εδώ αλλά σε πολλές περιπτώσεις, έχει αντιδράσει άμεσα στις τρέχουσες συγκυρίες. Πρόκειται για τα ποιήματα, τα οποία, όπως αναφέρει και στο «Υστερόγραφο», έχουν προκύψει εν θερμώ. Μπορούν να παρατεθούν, ως παράδειγμα, τα Ποιήματα πυρκαγιάς και οι Αναδασωτέες στάχτες, του 2007 και του 2009 αντίστοιχα, για τις φωτιές που κατέκαυσαν πολλές περιοχές της Ελλάδας, Οι φτωχοί μας άνθρωποι, του 2013, για τα θύματα της οικονομικής κρίσης, το Διασωληνωμένο πένθος, του 2018, για την πολύνεκρη πυρκαγιά στην Ανατολική Αττική, ο Αθέατος εχθρός, του 2020, για την πανδημία και οι συλλογές Ω Τέμπη o mores και Στα βαθιά της Μεσογείου, του 2023, η τελευταία για τον πνιγμό των προσφύγων και των μεταναστών στα ανοιχτά της Πύλου.
Θάρρος
Για να επανέλθω στην απάντηση της ερώτησης την οποία έθεσα στην αρχή, το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της καλλιτεχνικής ιδιοσυγκρασίας του Σιώτη είναι το θάρρος: Το θάρρος να παίρνεις μια φράση του καθημερινού λόγου και να την ονομάζεις «ποίημα». Αυτό συνιστά ακτιβισμό. Μια ορισμένη δράση, με σκοπό την αποδόμηση της παραδοσιακής όσο και σύγχρονης μυθολογίας η οποία αποκρυσταλλώνεται σε ένα πρόγραμμα για τη νεοελληνική ποίηση, θεμελιωμένο στον βερμπαλισμό, την αφαίρεση, τη λοξή διατύπωση. Θεμελιωμένο, γενικά, σε ένα μεταφυσικό και έωλο αισθητικό πρόσχημα. Η μέθοδος του Ντίνου Σιώτη αναδεικνύει το γεγονός ότι, σχεδόν, τα πάντα μπορούν να αναχθούν σε ποιήματα. Και ανάμεσα στα πάντα, το παρόν και, ειδικά, η επικαιρότητα. Με τα οποία παλεύουν, συνήθως ματαίως, οι νεοέλληνες ποιητές, όταν, βέβαια, καταδέχονται να τα προσεγγίσουν. Άρα, συνάγεται ένα βασικό αίτημα, το οποίο θα ικανοποιηθεί, εφόσον από μια ποιητική, όπως αυτή με την οποία στήθηκε η σύνθεση Με τα μάτια στη Γάζα, διαμορφωθεί μια, άλλοτε, ταπεινή και, άλλοτε, υψηλή, ρητορική του καθημερινού λόγου. Μόνο έτσι μπορεί να διεκδικηθεί ξανά η δημόσια σφαίρα, ώστε η ποίηση να αποκτήσει μια πραγματικά πολιτική και κοινωνική προοπτική.
