Του Σπύρου του που σκοτώθηκε στα είκοσί του, τα είκοσι αριθμημένα ποιήματα του πατέρα του και τ’ άλλα τρία, τα ανάριθμα.
Με στίχους σκέφτεται, με στίχους τού μιλάει, μέσα απ’ τους στίχους κοινωνούμε τη μνήμη του κι εμείς. Στο τρίτο ποίημα, σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, ο Παντελής Μπουκάλας παρακαλεί τη μάνα του και τον πατέρα του, να τον φροντίσουνε τον Σπύρο τους στον Κάτω Κόσμο «να ’ναι ο κανακάρης σας, να μην του λείψει η αγάπη, / γιατί δεν την εχόρτασε στον κόσμο τον απάνω.» «Θα τον γνωρίσεις, μάνα μου, απ’ το σπαθί στο βλέμμα». Στο ποίημα το τέταρτο μιλάει ο ίδιος ο Σπύρος, στη μάνα, τον πατέρα και το τσακισμένο κλωνάρι, την αδελφή του. Στα περισσότερα ποιήματα της συλλογής, η ποιητική φωνή είναι του ίδιου του Παντελή. Αλλού τσακώνεται ή συζητά με τον Χάρο και τον Θεό, μα κυρίως μιλά στον γιόκα του για τα παρελθόντα και για τα παρόντα.
Του θυμίζει διαλόγους, πειράγματα, χωρατά, στιγμές που έζησαν, τού λέει πώς νιώθει και τι σκέφτεται. Ύστερα τού μιλά για το τώρα, να μάθει τα νέα τους εκεί «στη χώρα του αμετάφραστου». Τον ενημερώνει από πού του παίρνουν τα λουλούδια, πώς λένε τους ανθοπώλες από το Μπαγκλαντές –στέλνουν κι αυτοί ένα τριαντάφυλλο. Έπειτα ότι ταΐζουν τις δεκαοχτούρες πάνω στο μνήμα του για να «τον συντροφεύουνε», όταν εκείνοι λείπουν: «όταν δεν είναι το σαρκίο μας εκεί / να παριστάνει το γερό σκαρί». Του λέει τα ονόματα που δώσαν στα πουλιά, ανάλογα με τον χαρακτήρα τους. Τού μιλά για το παγκάκι απέναντι από το μνήμα του που το επισκεύασε ο θείος του. Του αφήνει ένα νεράντζι:
«Ακόμη ευωδιά-
ζει.
Κι ας κομμένο» (από το δέκατο ποίημα). Όπως κι ο Σπύρος, κι ας είναι το νήμα του κομμένο.
Το Είκοσι μας δίνει τις συντεταγμένες της ζωής και του θανάτου. Συντεταγμένες της μνήμης του Σπύρου, του τάφου του, λημμάτων των λεξικών και του χρόνου τις συντεταγμένες, να μάθουμε κι εμείς ότι δεν είναι πανδαμάτωρ όταν χάνεις το παιδί σου. Στο δέκατο όγδοο ποίημα απευθύνεται και σε εμάς, τους αναγνώστες:
«Κι ύστερα κάτι λέτε για το χρόνο,
αγαπημένοι μου,
και για τα φάρμακά του
που όλα τ’ αλλάζουν
Σωστά
Έχω και το παράδειγμα
Μια μαύρη τρύπα εντός μου
πήρε να δουλεύει
τότε, στο θέρος
που μας θέρισε
[…]
Και ναι
Όλα τ’ αλλάζει τελικά
Δεν είναι πια εντός μου η τρύπα
Κείμαι εντός της».
Μοιάζει ιερόσυλο να γράψεις για την ύψιστη λογοτεχνία τού Είκοσι, αλλά αυτό είναι. Πόσους στίχους του λάτρεψα. Ο Παντελής Μπουκάλας το διαχρονικό το κεντάει με τις λέξεις του.
Μοιράζομαι κάποιες από τις τρυφερές προσφωνήσεις στον γιο του: ανάσα μου, γιε και καλογιέ, μικρέ μου, πικρέ μου, σιωπή μου, ποταμέ μου, μωρό μου ωκύμορο, σπαταλάκο μου, κλωνάρι μου, χωματούλη μου, δεντρί μου, πλατάνι εσύ κι ευκάλυπτος, σε γύρισε σε κυπαρίσσι, πλάτανέ μου, καημέ μου αμάραντε, εικοσαράκι μου γλυκό, χαριτωμένε μου, σαράκι μου, μνημονάκι μου, ξενίτη μου ακριβέ, ήλιε μου, ζωούλα μου, φαρμάκι μου αυγερινό αυγουστιάτικο. Και στο εικοστό το ποίημα: Ακόμη και στο όνειρό μου μου φεύγεις/ ονειράκι μου.
Το Είκοσι κινητοποιεί όλα μας τα συναισθήματα. Σε αρπάζει αυτό το βιβλίο. Όπως ο θάνατος του Σπύρου άρπαξε το κάθε κύτταρο του Παντελή, έτσι και οι λέξεις βυθίζονται στο κάθε κύτταρο του αναγνώστη.
Είναι γλυκόπικρο το Είκοσι, όχι μόνο πικρό-σπαρακτικό, επειδή καταθέτει τόση τρυφεράδα και αγάπη, ελπίδα και γλύκα, που αφήνει μια αίσθηση γλυκιά και κάνει τη θύμηση του Σπύρου να ανθίζει.
«Κι εγώ ποτίζω όλο ποτίζω
ένα δεντράκι ξεραμένο.
[…]
Δεν θα ξαναδώσει φύλλα
άνθη ή καρπούς.
Μα το ποτίζω.
Πώς αλλιώς»
(από το ενδέκατο ποίημα).
Φωτογραφία: Γιάννης Παναγόπουλος / Eurokinissi
