Νικολά Ματιέ «Και μετά από αυτούς τα παιδιά τους»
(μτφ. Σοφία Διονυσοπούλου, εκδ. Στερέωμα, 2019)
Γαλλία, 1992 έως 1998, σε κάποια επαρχία της χώρας όπου παλιά ανθούσε η βιομηχανία, σε μια μικρή (πρώην) εργατούπολη. Η κρίση και η αποβιομηχάνιση έχουν πλέον σαρώσει την περιοχή («είχαν σβήσει για τα καλά οι τσιμινιέρες») και η περιοχή είναι πια γεμάτη ανέργους, ανθρώπους που προσπαθούν ο καθένας με τον τρόπο του να διαχειριστεί την καταστροφή («οι πάντες ήταν απολυμένοι, χωρισμένοι, κερατάδες ή καρκινοπαθείς. Με λίγα λόγια, ήταν κανονικοί»).
Εκεί, σε μια «μισοπεθαμένη πόλη» και σε «χωριά-φαντάσματα», ζουν οι πρωταγωνιστές του μυθιστορήματος, παρέες νέων ανθρώπων που παλεύουν να ανοίξουν κάποιον δρόμο, έχοντας απόλυτη επίγνωση ότι η προοπτική τους θα είναι ακόμα χειρότερη από αυτή των γονιών τους. Ανάμεσά τους, ο Αντονί («νέος μέχρι θανάτου», «βέρος» Γάλλος αλλά με εξίσου κλειστούς τους δρόμους μπροστά του – τον συναντάμε στα δεκατέσσερά του και τον παρακολουθούμε μέχρι τα είκοσι) και ο μαροκινής καταγωγής Χασίν, πάντα δεύτερης κατηγορίας, πάντα σχεδόν αποσυνάγωγος, που επιστρέφει διαρκώς «αηδιασμένος στο πεζούλι όπου εκτυλισσόταν η ζωή του» και χλευάζει τη «μαλακία» της νοσταλγίας που νιώθει ο πατέρας του για το Μαρόκο: αφού πρώτα το είχε εγκαταλείψει επειδή δεν έβρισκε τίποτα να κάνει εκεί, μετά το είχε μετατρέψει στο μυαλό του σε «γη της επαγγελίας». Ο Χασίν που, για να επιβιώσει ή και για να πλουτίσει («μόνο το κέρδος έδειχνε να μπορεί να κρατήσει σε απόσταση τον θάνατο») καταφεύγει στο εμπόριο χασίς («το μόνο που χρειαζόταν ήταν ένα Audi S2 και να μην υπολογίζεις τη ζωή σου»).
Τη ζωή αυτών των ανθρώπων, λοιπόν, παρακολουθούμε, σε τέσσερα καλοκαίρια, τέσσερα κεφάλαια με τίτλους από γνωστά τραγούδια, των Nirvana, των Guns N’ Roses, του γαλλικού συγκροτήματος χιπ-χοπ Supreme NTM και, βεβαίως, το I will survive.
Μια ζωή που κυλάει σε δρόμους άδειους, μπροστά από βιτρίνες που «είχαν περαστεί μ’ ένα στρώμα λευκής μπογιάς, κενές, έρημες», κάτω από σβηστές υψικάμινους που «επί έναν ολόκληρο αιώνα είχαν αποστραγγίξει ό,τι είχε αξία στη περιοχή», μέσα σε μια «ζούγκλα σκουριάς», όπου οι άνεργοι (πλέον «η εργασία ήταν δυσεύρετη στην κοιλάδα») ζουν με «μικροδουλειές από δω κι από κει» και κλείνουν τη μέρα τους μεθοκοπώντας και βιώνοντας συνάμα και μια καθημερινή «πάλη των τάξεων χαμηλής έντασης», οι μεσήλικες μοιάζουν γέροι, οι νέοι πάνε «να στριμωχτούν στα τεχνικά λύκεια και ύστερα έκαναν περιθωριακές ζωές, με επιδόματα και μικροκλοπές».
Άνθρωποι που τελικά θα συνειδητοποιήσουν πως «η κρίση δεν ήταν μια χρονική στιγμή: Ήταν μια κανονικότητα στη νέα τάξη πραγμάτων. Ένα πεπρωμένο. Το δικό τους πεπρωμένο» από το οποίο μοιάζει να μην υπάρχει άλλη διέξοδος παρά μόνο η υποταγή.
Η ιστορία τελειώνει το 1998, καθώς η Εθνική Γαλλίας καλπάζει προς την κατάκτηση του Μουντιάλ, όταν «από την κατώτερη ως την ανώτερη μισθολογική κλίμακα, η χώρα ολόκληρη επευφημούσε με μια φωνή» – το ίδιο και ο Αντονί, «με τη δυστυχία του προσωρινά ανεσταλμένη, την επιθυμία του να συγχωνεύεται με την τρανή προσδοκία του έθνους», σε μια στιγμή που «αρκούσε να πιστέψεις ότι είσαι το καλύτερο έθνος του κόσμου και να αποτρελαθείς για μιαν αιωνιότητα».
Μια τρυφερή ματιά στην απελπισία
Ο Ματιέ αποτυπώνει με εξαιρετικό τρόπο και με την πιο ζωντανή και πειστική γραφή το βάλτωμα, την κλειστοφοβική και ασφυκτική ατμόσφαιρα της επαρχιακής πόλης, την απελπισία και την πλήξη, την περιθωριοποίηση και την προσωπική και συλλογική οργή («συχνά το αίμα έμοιαζε με διέξοδο») – και όλα αυτά με μια πολύ τρυφερή ματιά στους πρωταγωνιστές του, καθώς αναζητούν τις δικές τους φωτεινές χαραμάδες χαράς και αισιοδοξίας μέσα σε αυτή την γκρίζα ζωή. Κατορθώνει έτσι να αποτυπώσει μια πολύ δύσκολη πραγματικότητα, στην οποία κινούνται ζωντανοί χαρακτήρες και όχι ιδεότυποι, γράφοντας ένα βιβλίο που δεν είναι διακηρυκτικό ούτε όμως αποπνέει μιζέρια, αλλά θυμό και μια ελπίδα που σιγοκαίει πάντα στο βάθος κάθε ήττας.
Έτσι, ένα μυθιστόρημα ενηλικίωσης γίνεται ταυτόχρονα και η μαρτυρία μιας κοινωνίας που πασχίζει να σηκώσει το κεφάλι της από έναν βάλτο αποσύνθεσης για να ανασάνει, σε έναν τόπο από τον οποίο, όσοι μπορούν, το μόνο που θέλουν είναι να φύγουν μακριά («όταν επέστρεφε τα Σαββατοκύριακα, έβλεπε τους γονείς της να κάνουν τη ζωή που εκείνη δεν ήθελε πια»)…
Μια κοινωνία που, προφανώς, είναι το καλύτερο έδαφος για να αναπτυχθεί ο ρατσισμός και η ακροδεξιά. Στα φτωχά προάστια και στις πόλεις-υπνωτήρια, κυκλοφορούν Άραβες και «σκυλάραπες» και «κατσαροί» και «αράπηδες» και «νέγροι» και «Αραπάδες», ενώ απέναντί τους είναι οι «φραγκάτοι», οι «άρχοντες της κοιλάδας», οι «λίγο-πολύ εκλεκτοί: φαρμακοποιοί, μηχανικοί, έμποροι που πλούτισαν, γιατροί παθολόγοι», οι «μικροαστοί». Σε αυτή την κοινωνική τοιχογραφία, ακόμα και στους χώρους της λιγοστής και κακοπληρωμένης εργασίας, «ανάμεσα στους εργαζόμενους, τρεις τάξεις ήταν διακριτές: η κατώτερη αποτελούνταν από τους μαύρους και τους Βορειοαφρικανούς. Στη μεσαία έβρισκες Πολωνούς, Γιουγκοσλάβους, Ιταλούς και τους λιγότερο καπάτσους Γάλλους. Για να έχεις πρόσβαση στις θέσεις που βρίσκονταν πιο πάνω, έπρεπε να είσαι γέννημα-θρέμμα Γάλλος». Στους χώρους δουλειάς υπήρχαν «συνδικάτα που πουλούσαν μούρη, ενώ ήταν πάντα έτοιμα να συνθηκολογήσουν» και πρώην συνδικαλιστές που ξαφνικά ανακάλυπταν πως «το κακό προερχόταν στην πραγματικότητα από τις μεταναστευτικές ροές» και πως «στο κάτω κάτω της γραφής, βρίσκονταν στη δική τους χώρα», ενώ «κάθε φορά που ένας κακομοίρης αξίωνε μια λιγότερο αξιοθρήνητη διαβίωση» κάποιος θα του εξηγούσε πως «θέλοντας να φάει και να περάσει καλά έβαζε σε κίνδυνο την πρόοδο».
Κοινωνικός ρεαλισμός, κοινωνική κριτική
Το μυθιστόρημα αφηγείται μια ιστορία που υπερβαίνει τα τοπικά και χρονικά σύνορα. Ο ίδιος ο συγγραφέας, σε συνέντευξή του στο περιοδικό El cultural, μιλάει για την οργή που γεννούν οι ταξικές διαφορές που βαθαίνουν διαρκώς λόγω της κρίσης, της παγκοσμιοποίησης και του τέλους «της σοσιαλδημοκρατικής στιγμής». Αν και αποστρέφεται τη μονολιθική «στρατευμένη λογοτεχνία», ωστόσο υποστηρίζει πως η λογοτεχνία είναι ένα «όπλο εκδίκησης, όχι όμως πολιτικής, αλλά υπαρξιακής», ή κοινωνικής, όπως λέει αλλού – «η συγγραφή μού επιτρέπει να ανταποδίδω τα χαστούκια».
Οι πρωταγωνιστές του Ματιέ έχουν περίπου την ηλικία που είχε και ο συγγραφέας εκείνα τα χρονια, ενώ και ο ίδιος παραδέχεται πως οι χαρακτήρες και οι καταστάσεις βασίζονται σε προσωπικά του βιώματα. Έγραψε έτσι ένα πολύ δυνατό μυθιστόρημα με μια κοφτερή ματιά κοινωνικής κριτικής, στη μεγάλη γαλλική παράδοση του κοινωνικού ρεαλισμού (ο ίδιος παραδέχεται την επιρροή του Μπαλζάκ και του Ζολά στη δουλειά του, αλλά και του Φλομπέρ, «για τον τρόπο που αντιλαμβάνεται τον ρεαλισμό», καθώς και την αγάπη του για συγγραφείς όπως ο Ζορζ Σιμενόν).
Αυτό είναι το δεύτερο μυθιστόρημα του συγγραφέα και, όπως λέει και ο ίδιος, το έγραφε ξημερώματα, προτού φύγει για τις διάφορες κακοπληρωμένες και επισφαλείς δουλειές από τις οποίες ζούσε επί χρόνια.
Το βιβλίο κέρδισε το Βραβείο Γκονκούρ για το έτος 2018.
Κώστας Αθανασίου
