Ολέμπ ντε Γκουζ «Η σκλαβιά των νέγρων ή το ευτυχές ναυάγιο», μετάφραση: Νεκτάριος-Γεώργιος Κωνσταντινίδης, πρόλογος: Άννα Ταμπάκη, εκδόσεις Ηριδανός, 2025
Γύρω στο Πάσχα έπεσε στα χέρια μου ένα γαλλικό θεατρικό κείμενο του τέλους του 18ου αιώνα, γραμμένο από την πολυγραφότατη Γαλλίδα συγγραφέα και ακτιβίστρια Ολέμπ ντε Γκουζ (Olympe de Gouges), που μόλις είχε κυκλοφορήσει στα ελληνικά, σε μετάφραση του Νεκτάριου-Γεώργιου Κωνσταντινίδη. Το βιβλίο προλογίζει με ένα πολύ κατατοπιστικό κείμενο η Άννα Ταμπάκη, ομότιμη καθηγήτρια του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ. Και η ημερομηνία συγγραφής του έργου (παραμονές της Γαλλικής Επανάστασης) και το προκλητικό/καταγγελτικό για την εποχή θέμα του (Η σκλαβιά των νέγρων) μου κίνησαν την περιέργεια. Το διάβασα απνευστί με πολύ ενδιαφέρον και για την ιδιότυπη θεατρική αισθητική της γραφής του και λόγω της δυναμικής ιδεολογικής του τοποθέτησης κατά της δουλείας και του ρατσισμού. Πρόκειται για το πρώτο γαλλικό θεατρικό έργο που τοποθετεί στο κέντρο της σκηνής και δίνει φωνή και προσωπικότητα σε μαύρους δούλους. Εκείνο όμως που έδωσε στην ανάγνωσή μου ιδιαίτερη ευχαρίστηση ήταν η εξαιρετική μετάφραση του Νεκτάριου-Γεώργιου Κωνσταντινίδη, σε ρέουσα, πλούσια και εκφραστικότατη ελληνική γλώσσα, ενώ συγχρόνως συντηρούσε τα κύρια στοιχεία ποιητικότητας, ρητορικής και συναισθηματικής έκφρασης της κλασικής γαλλικής παράδοσης του 17ου αιώνα, χωρίς να γίνεται πομπώδης ή εκτός εποχής.
Η ανάσυρση του έργου της σημαντικής Γαλλίδας συγγραφέα-δραματουργού, φεμινίστριας και διανοούμενης του ύστερου Διαφωτισμού για τους Έλληνες αναγνώστες και μελετητές από τον Κωνσταντινίδη είναι ένα πολύ χρήσιμο εγχείρημα, που βρίσκεται εν εξελίξει, δεδομένου ότι ήδη ο μεταφραστής είναι στο στάδιο περάτωσης της μετάφρασης του τρίτου θεατρικού έργου της ντε Γκουζ. Για το συγκεκριμένο έργο στο οποίο αναφερόμαστε στο σημείωμα αυτό, τη Σκλαβιά των νέγρων,πέρα από την καθαρά θεατρική πρόκληση που προβάλλει για ένα σύγχρονο σκηνικό ανέβασμα ενός κειμένου μιας μάλλον παρωχημένης θεατρικής φόρμας, η ίδια η θεματολογία του είναι άκρως επίκαιρη. Διαπνεόμενη σταθερά από την ιδεολογία της ισότητας των φύλων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η οπτική της γραφής του προάγει την ισότιμη θέση των γυναικών και τίθεται κατά των φυλετικών διακρίσεων και –ευχολογικά– υπέρ της απελευθέρωσης των σκλάβων, καταγγέλλοντας ευθέως τη βάρβαρη σωματική εκμετάλλευση των εισαγόμενων δια της βίας στην Αμερική Αφρικανών δούλων από τους Ευρωπαίους αποικιοκράτες και στηλιτεύοντας τον αθέμιτο πλουτισμό τους εις βάρος άλλων αδύναμων ανθρώπινων όντων.
Το κείμενο επομένως της ντε Γκουζ αποτελεί γνήσια μαρτυρία για την πολιτικο-οικονομική κατάσταση και τη διανόηση στα τέλη του 18ου αιώνα, κριτικάρει τα συστήματα εξουσίας και δίνει μια εικόνα της διαστρεβλωμένης πολιτισμικής αντίληψης των λευκών Ευρωπαίων για τις άλλες φυλές, χώρες και εθνότητες, με τις οποίες ήρθαν βαθμιαία σε επαφή μετά την περίοδο των μεγάλων γεωγραφικών ανακαλύψεων. Το έργο της ντε Γκουζ αντικατοπτρίζει όλες τις αντιφάσεις του ευρωπαϊκού φαντασιακού όταν αναπλάθει για τη δυτική κοινωνία και τέχνη της εποχής του το μυστήριο «άλλο» του εκτός Ευρώπης κόσμου, συγχέοντας την Ινδία της ασιατικής ηπείρου με τις Δυτικές Ινδίες της Κεντρικής Αμερικής και καταγράφοντας αυθαίρετες και αφελείς αποικιοκρατικές κοινωνικές ιεραρχήσεις, με τους νέγρους Αφρικανούς στην κατώτατη βαθμίδα, τους αυτόχθονες Ινδιάνους ένα σκαλί παραπάνω και τους «καλούς» Γάλλους με τον «αγαθό» βασιλιά τους στην κορυφή της πολιτ(ισμ)ικής πυραμίδας. Η ένταξη του συγκεκριμένου θεατρικού κειμένου της ντε Γκουζ στην ελληνική βιβλιογραφία (μαζί και με τα άλλα έργα της που άοκνα μεταφράζει ο Κωνσταντινίδης) αποτελεί μια πολύτιμη πηγή γνώσης, μελέτης και περαιτέρω έρευνας που μπορεί να ενταχθεί κάλλιστα σε προγράμματα θεατρικών, ιστορικοκοινωνικών, ανθρωπολογικών και πολιτισμικών σπουδών (φεμινιστικών, φύλου και μετααποικιακών) των ελληνικών πανεπιστημίων.
Όμως η επιπλέον βασική αρετή της σημαντικής αυτής έκδοσης, η οποία επαυξάνει την απόλαυση της ανάγνωσης αλλά και την κάνει προσιτή για τους νέους σκηνοθέτες, λειτουργική για τους σύγχρονους ηθοποιούς και φιλική προς το σημερινό θεατρικό κοινό, είναι η ποιότητα και οι ρυθμοί της μετάφρασης. Η έμπειρη και ευαίσθητη γλωσσική επεξεργασία του Κωνσταντινίδη αφενός αποδίδει τη ζωντάνια και φυσικότητα των θεατρικών διαλόγων, αφετέρου χειρίζεται την εθιμική ταξική τυπολογία στην απεύθυνση των διαφόρων προσώπων καθώς και τις συναισθηματικές και διανοητικές διατυπώσεις της εποχής του κειμένου με ευφυή κριτική λεπτότητα ώστε να μην ακούγονται παρωχημένες αλλά –μάλλον θα έλεγα– αναχρονιστικά γοητευτικές. Πιστεύω πως η επίκαιρη αυτή έκδοση θα έχει μέλλον και στην ελληνική σκηνή και στη σύγχρονη έρευνα.
