Φρίντριχ Ντύρενματ «Η κοιλάδα της αταξίας», μετάφραση: Βασίλης Πατέρας, επίμετρο: Πελαγία Τσινάρη, εκδόσεις Ροές, 2025
«Παριστάνουμε ότι είμαστε μια ελεύθερη χώρα, αλλά δεν είμαστε καν σίγουροι αν ανήκουμε στον εαυτό μας» (σ. 88).
Το τελευταίο βιβλίο του γερμανόφωνου ελβετού συγγραφέα Friedrich Dűrrenmatt (1921-1990), Η κοιλάδα της αταξίας,εκδόθηκε έναν χρόνο πριν από τον θάνατό του (1989). Απέναντι σε αυτή τη σημαδιακή χρονιά-ορόσημο για τις πολιτικές και κοινωνικές αλλαγές που ακολούθησαν, οι συνέπειες των οποίων διεθνώς φτάνουν μέχρι τις μέρες μας, το μυθιστόρημα λειτουργεί «προφητικά», εγγράφοντας με γκροτέσκο, απόκοσμο και ειρωνικό τρόπο τα παράδοξα και τις αλληλεξαρτήσεις των θρησκευτικών, πολιτικών και κοινωνικών συστημάτων. Διαβάζοντάς το μέσα στις συσσωρευμένες δυστοπίες του παρόντος και λαμβάνοντας υπόψη τη σύγχρονη συνθήκη με την άνοδο της Ακροδεξιάς και την κατάρρευση της Αριστεράς σε Ευρώπη και Αμερική, φαίνεται πως το κείμενο διατηρεί ακέραια την επικαιρότητά του, προβλέποντας όσα ακολούθησαν μετά το 1989.
Στην Κοιλάδα της αταξίας φαίνεται πως αποκαθηλώνονται κάθε τύπου βεβαιότητες και ιδιαίτερα όσες αφορούν μια απλουστευτική κοσμοαντίληψη που προσδοκά «ανέφελες» αλλαγές και ένα αίσιο τέλος που θα επιτευχθεί νομοτελειακά και ανιστορικά. Ο Dűrrenmatt, διεξοδικά και αποκαλυπτικά, σε αντιστοιχία με το προηγούμενο έργο του, μικρο- και μακροσκοπικά εκτυλίσσει τη μεταφυσική της εξουσίας, αποδομώντας κάθε εξιδανικευμένη θεολογία που διαποτίζει –με πολλαπλές αντιστροφές– την πίστη σε μια γραμμική ακολουθία κοινωνικής και προοδευτικής εξέλιξης του κόσμου και των ανθρώπινων σχέσεων.
«Οι αφηρημένες έννοιες ήταν ενάντιες στην πίστη, την κατέστρεφαν» (σ. 8). Οι αφηρημένες έννοιες στις επανερχόμενες θεματικές του Dűrrenmatt, εδώ ισχυροποιούνται, κατασκευάζοντας μια οξύτατη κοινωνική κριτική χωρίς σοβαροφάνεια και πομπώδες ύφος, αλλά υποσκάπτοντας με μαύρο χιούμορ τις θεωρητικά «κούφιες» υποκριτικές διακηρύξεις. Η σταθερή αγάπη του για το παράδοξο συμβαδίζει με σταθερές θεματικές αναφορές που υπάρχουν στα θεατρικά και πεζά του έργα, αλλά και στα κριτικά του δοκίμια. Η δικαιοσύνη, η ηθική, η θρησκεία, η πολιτική, οι κοινωνικές δομές, οι ανθρώπινες σχέσεις και το οργανωμένο έγκλημα, θίγονται συμπυκνωμένα και με πολλαπλές τροπές ιστοριών και στο τελευταίο του βιβλίο – το οποίο δούλευε για χρόνια τροποποιώντας το. Λειτουργεί τοιουτοτρόπως σαν ένα δημιουργικό παζλ που εμπεριέχει αναγνωριστικά σημεία από όλη την εργογραφία του.
Απέναντι στις θεολογικές ρητορείες
Στις διάφορες ιστορίες που συμπλέκονται στο βιβλίο, κεντρική θέση κατέχει ένα ξενοδοχείο ιαματικών λουτρών, το οποίο κατά τους καλοκαιρινούς μήνες μετατρέπεται σε «Οίκο φτώχιας». Εκεί οι προνομιούχοι πληρώνουν αστρονομικά ποσά για να ζήσουν στην απόλυτη ένδεια για λίγους μήνες, αφοσιωμένοι στο θεολογικό παραλήρημα ενός γυναικοκτόνου θεολόγου που τους υπόσχεται τον αιώνιο παράδεισο με τη σύμπραξη του μαφιόζου «Μεγάλου Γέρου» που «έμοιαζε με τον Θεό της Παλαιάς Διαθήκης», ενώ «του έλειπε όμως η γενειάδα» (σ. 7). Με τον γνωστό οξυδερκή τρόπο του, ο Dűrrenmatt «παίζει» πολιτικά, με πυκνό ύφος και ποικιλοτρόπως, με τις θεολογικές χρήσεις και οικειοποιήσεις, οικοδομώντας λεπτομερώς το πώς η θεολογία ενσωματώνεται με τη χειραγώγηση, την εξουσία και τον αποπροσανατολισμό. Οι κλασικές εξανθρωπισμένες απεικονίσεις του καλού θεού με τη μακριά γενειάδα, τη σοφία και την αγάπη του για το ανθρώπινο είδος, μεταστρέφονται σε κλιμακούμενη παρωδία που θυμίζει τη σύγχρονη Αμερική και τις συνεργασίες του Τραμπ με την ελίτ και την ευαγγελική Δεξιά. Για άλλη μια φορά, ο Dűrrenmatt επιφέρει καθοριστικά πλήγματα στις θεολογικές ρητορείες και πράξεις χωρίς να καταφεύγει σε απλουστευτικές ηθικές καταγγελίες. Το έργο παρηχεί, κατά τη γνώμη μου, τη διαπίστωση του συγγραφέα, όπως αυτή αναφέρεται στο επίμετρο της Πελαγίας Τσινάρη, σε έναν από τους τόμους από τα «Υλικά»: «Ό,τι ονομάζεται χριστιανικό στις μέρες μας με εξόργιζε» (σ. 183). Η οργή αυτή εκφράζεται με αλλεπάλληλες επιστρώσεις ειρωνείας και γκροτέσκου σαρκασμού.
Στο παρακάτω απόσπασμα ο συγγραφέας καυτηριάζει τις κάθε είδους φιλανθρωπικές οργανώσεις, οι οποίες, προτάσσοντας αοριστολογικά την ηθική, υποστηρίζονται και δομούνται με βάση τα εκάστοτε πολιτικά συμφέροντα. Το κωμικό και το γραφικό γίνονται τραγικά δυσοίωνα σε συστήματα διακυβέρνησης τέτοιου τύπου, τα οποία επαναλαμβάνονται διαχρονικά: «Η Boston Society for Morality ήταν τόσο νεφελώδης, όσο και οι περισσότερες ενώσεις για αγαθοεργούς σκοπούς. […] Στη συνέχεια, ο πρώην ομοσπονδιακός βουλευτής υπέγραψε το ιδρυτικό έγγραφο, όπου αναφερόταν ο ίδιος ως πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου, και στην ομιλία του τόνισε ότι το κυριότερο ήταν η ίδρυση της Society for Morality και σε ευρωπαϊκό έδαφος, ο σκοπός για τον οποίο ιδρύθηκε θα βρισκόταν αργότερα, είπε» (σ. 33). Το απόσπασμα για την Boston Society for Morality λειτουργεί ως μικρογραφία των ψευδοφιλελεύθερων ηθικολογικών οργανισμών που εργάζονται με πολιτικά ανταλλάγματα. Ο σκοπός, που μπορεί να βρεθεί και αργότερα, συμπυκνώνει όλη την υποκρισία ενός τέτοιου τύπου εθελοντισμού.
Το ανοίκειο, το μακάβριο και το κωμικό
Όπως είναι γνωστό ο Dűrrenmatt είχε μελετήσει συστηματικά το έργο του Μπρεχτ, κατασκευάζοντας και ο ίδιος τη δική του «τραγικωμωδία» στη λογοτεχνία και το θέατρο. Διαφοροποιούμενος, όμως, από τον Μπρεχτ, στα κείμενά του η φιλοσοφία, οι πολιτικές του θέσεις και η ιδεολογία ενσωματώνονται στο έργο: στη μορφή, στο περιεχόμενο, στην αισθητική, ενώ την ίδια στιγμή το οικείο συνηχεί το ανοίκειο χωρίς κατευθυντήριες γραμμές και οριστικές εξηγήσεις. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον Μπρεχτ που επεδίωκε την κριτική ετοιμότητα του θεατή μέσα από την κινητοποίηση της ιδεολογίας, ο Dűrrenmatt επιλέγει την αβεβαιότητα, την ειρωνική αμφισημία και τη θραυσματικότητα των αφηγήσεων. Οι ασυνέχειες στο έργο του κινητοποιούν και εντείνουν τα στοιχεία του κωμικού, του τραγικού και του μακάβριου, με τις μεταξύ τους κινήσεις να αλληλοαναιρούνται, καθώς παράλληλα συνυπάρχουν.
Σε ένα παγκόσμιο σκηνικό όπου ο κόσμος προσομοιάζει με μια αχανή κοιλάδα αταξίας με ατέλειωτους παραλογισμούς και την ισχυροποίηση εξοντωτικών εξουσιαστικών δομών που οδηγούν τους ανθρώπους σε απόγνωση και εντεινόμενη αλλοτρίωση, το βιβλίο του Dűrrenmatt είναι παρακαταθήκη και ταυτόχρονη υπενθύμιση της ανάγκης να αναστραφούν οι προβλέψιμες τροπές της ιστορίας. Η μετάφραση του Βασίλη Πατέρα στο απαιτητικό αυτό κείμενο αποδίδει τις λεπτές και σύνθετες εναλλαγές ύφους, ρυθμού, ιστοριών και συναισθηματικών διακυμάνσεων στο προσεκτικά δομημένο «χάος» του βιβλίου. Η τυχαιότητα και το χάος που κυριαρχούν στις τελευταίες σελίδες, η αίσθηση του παραλογισμού και της ρευστότητας, διατηρούν μια εν εξελίξει εικόνα που παραμένει ανοιχτή. Η χαοτική αυτή τυχαιότητα, σχεδόν απόκοσμη, δρα και σαν ανατρεπτικός παράγοντας που παραμένει διαρκώς διαθέσιμος, απομακρύνοντας κάθε τύπου τελεολογία. Κι ας παραμένει το ανοίκειο παρόν σε κάθε όψη του πραγματικού και στις ιστορίες μυθοπλασίας και μη. «Η κοιλάδα της αταξίας» μετασχηματίζεται στο ίδιο το πολιτικό παρόν. Η αντίσταση, όμως, παραμένει ενεργή. Ωστόσο, δεν βρίσκεται πια στις κλειστές απαντήσεις, αλλά στα κενά του αφηγήματος. Εξάλλου «όσα αφηγούμαστε εδώ αποτελούν μια μπερδεμένη αλλά ταυτόχρονα και μια συνεχή ιστορία, όπου το καθετί εξελίσσεται από κάτι άλλο και μέσω του άλλου, και όχι ένα μάτσο από ιστορίες χωρίς συνάφεια […]» (σ. 23).
