φωτογραφία: (ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΟΝΤΑΡΙΝΗΣ/EUROKINISSI)
Σήµερα η (Νέα) Αριστερά βρίσκεται µπροστά σε µία µεγάλη κρίση και σε µία εποχή σηµαντικών αποφάσεων. Ένα κόµµα το οποίο συγκροτήθηκε από τα πάνω, χωρίς ξεκάθαρο στρατηγικό στόχο και χωρίς µία ενιαία πολιτική τακτική, βασισµένο κυρίως στην αντίθεση των µελών της στο προηγούµενό τους κόµµα (ΣΥΡΙΖΑ), σήµερα φαίνεται να βρίσκεται µπροστά σε µία στιγµή µεγάλων αποφάσεων. Η πολιτική κρίση της ΝΕΑΡ δεν αφορά µόνο την ίδια, αλλά γενικότερα την Αριστερά όλων των αποχρώσεων στην Ελλάδα, και δεν προκύπτει από την κακή εκλογική καταγραφή, αλλά µάλλον είναι το αίτιο αυτής.
Παράλληλα οι αιτίες της κρίσης αυτής είναι κυρίως κληρονοµηµένες από τον ΣΥΡΙΖΑ, καθώς η ΝΕΑΡ λόγω του νεαρού της ηλικίας της και του τρόπου συγκρότησής της δεν κατάφερε ακόµη να αποβάλλει τα αρνητικά στοιχεία του ΣΥΡΙΖΑ, γι’ αυτό και στο άρθρο γίνεται εκτενής αναφορά στον ΣΥΡΙΖΑ ως το κόµµα της Αριστεράς που πρωταγωνίστησε τις τελευταίες δύο δεκαετίες στην πολιτική ζωή της χώρας και από το οποίο έχουν προκύψει ως διασπάσεις τα περισσότερα πολιτικά κόµµατα στο χώρο αριστερά του Κέντρου.
Η κρίση αυτή έχει να κάνει µε τρεις βασικούς πυλώνες τους οποίους το συγκεκριµένο άρθρο επιδιώκει να καταγράψει και να αναλύσει.
Α. Στρατηγικό κενό
Χωρίς να µπούµε σε παιχνίδια ετυµολογίας ή σωστής χρήσης των λέξεων, η έκφραση «στρατηγικό κενό», ή αλλιώς έλλειψη στρατηγικού σχεδίου, µπορεί να συµπυκνωθεί στην αποµάκρυνση ή εγκατάλειψη της Αριστεράς από το σχέδιο του σοσιαλισµού, του κοµµουνισµού και του οικολογικού µετασχηµατισµού (που προστέθηκε τα τελευταία χρόνια). Για χρόνια, µέχρι και την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, η Αριστερά µπορούσε να επικαλείται τις διαφορετικές περιόδους και φάσεις της Σοβιετικής Ένωσης ως το σηµείο αναφοράς ή κριτικής για τον σοσιαλισµό που το κάθε πολιτικό κόµµα οραµατιζόταν. Παρ’ όλα αυτά η πτώση της Σοβιετικής Ένωσης γκρέµισε εν µία νυκτί κάθε δεδοµένο που υπήρχε στην Αριστερά. Ήταν το «τέλος» της Ιστορίας.
Ευτυχώς η Αριστερά εκείνης της εποχής, ή µάλλον ένα πιο ριζοσπαστικό κοµµάτι της, ύστερα από κάποια περίοδο αµηχανίας, δεν αποδέχτηκε το γεγονός αυτό. Η δύναµη των παγκόσµιων κινηµάτων (Γένοβα, Alter Globalization, Παγκόσµιο Κοινωνικό Φόρουµ, Zapatistas, άρθρο 16 στην Ελλάδα), καθώς και των κοµµάτων της εναλλακτικής Αριστεράς, αντλήθηκε από το σύνθηµα «ένας άλλος κόσµος είναι εφικτός», ξαναδίνοντας νόηµα και ορµή στο όραµα για ένα σοσιαλιστικό και κοµµουνιστικό µέλλον, µακριά ίσως από τα λάθη του παρελθόντος.
Μέσα από αυτή την κινηµατική και πολιτική παράδοση γεννήθηκε και ο ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος όντας παιδί των κινηµάτων των αρχών του 2000, και έχοντας ανδρωθεί µέσα στην οικονοµική κρίση του 2008-2009, κατάφερε να σκιαγραφήσει µία πολιτική τακτική για την επαναφορά της σοσιαλιστικής προοπτικής στο σήµερα, βάζοντας µπροστά το ζήτηµα της πολιτικής εξουσίας µέσα από ένα σχέδιο που επιθυµούσε όχι απλά να αλλάξει την κυβέρνηση, αλλά να ξαναθέσει το ζήτηµα του τι κοινωνία και τι κόσµο θέλουµε. Χαρακτηριστικό της αντίθεσης µεταξύ κυβερνώσας και Ριζοσπαστικής Αριστεράς είναι ότι το 2012 εµφανίστηκε η Δηµοκρατική Αριστερά, ως διάσπαση του ΣΥΡΙΖΑ, δίνοντας τη στήριξή της στην τρικοµµατική κυβέρνηση ΝΔ-ΠΑΣΟΚ-ΔΗΜΑΡ, κάτι που φυσικά οδήγησε σταδιακά στη ρευστοποίησή της.
Το 2015 υπήρξε τοµή στην πορεία της Αριστεράς στην Ελλάδα. Η υπογραφή του τρίτου µνηµονίου και η ήττα του 2015 κατάφεραν να εµπεδώσουν το δόγµα ότι δεν µπορεί να υπάρξει διαφορετική εναλλακτική πρόταση στην Ευρώπη του σήµερα. Όχι απλά εναλλακτική στη διακυβέρνηση, αλλά εναλλακτική στην πολιτική του νεοφιλελεύθερου καπιταλισµού. Η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ του 2015-2019, ακόµη και αν είχε θετικές µεταρρυθµιστικές πλευρές και ακόµη και αν συγκρινόµενη µε τη σηµερινή κυβέρνηση φαντάζει ένας δηµοκρατικός παράδεισος, ήταν µία κυβέρνηση η οποία κατέληξε στην ενσωµάτωση του ΣΥΡΙΖΑ και στην προσπάθειά του να εδραιωθεί όχι πλέον ως µία ρηξιακή δύναµη, αλλά ως µία δύναµη συστηµικής εναλλαγής. Ο ΣΥΡΙΖΑ, έχοντας χάσει πλέον το στρατηγικό του προσανατολισµό, µετατοπίστηκε σε µία θολή πολιτική «προοδευτισµού», και ουσιαστικά ενσωµάτωσης στα συστηµικά κόµµατα. Παράλληλα φάνηκε ότι, ακόµη και µετά την «έξοδο» από την περίοδο επιτροπείας, ο ΣΥΡΙΖΑ, και ιδίως ένα πλειοψηφικό κοµµάτι του, είχε µετατοπιστεί πλήρως ως προς την πρακτική του και τη στρατηγική του. Πλέον στόχος δεν ήταν η δηµιουργία ρήξεων και τοµών εντός και εκτός του κράτους και του καπιταλιστικού σχηµατισµού, αλλά η διαχείρισή τους.
Η Νέα Αριστερά, δεν κατάφερε να αποσαφηνίσει την ακριβή τοποθέτησή της ως προς την στρατηγική και την τακτική της. Ενώ στα ιδρυτικά της κείµενα κάνει αναφορά στον σοσιαλισµό του 21ου αιώνα µε δηµοκρατία και ελευθερία, δεν έχει καταφέρει να πείσει για το πώς αυτό το στρατηγικό σχέδιο µεταφράζεται σε µία πολιτική τακτική στο σήµερα.
Β. Ανάλυση
Το ρεύµα της κοµµουνιστικής ανανέωσης και ιδίως το πολιτικό εγχείρηµα του ΣΥΡΙΖΑ, κυρίως πριν το 2015, είχε τη δυνατότητα να έχει πρόσβαση σε µία πληθώρα αναλυτικών εργαλείων τα οποία εκκινούσαν από τον µαρξισµό αλλά συνοµιλούσαν µε διάφορες πολιτικές παραδόσεις του εναλλακτικού και επαναστατικού κινήµατος. Η ιδιοµορφία του ΣΥΡΙΖΑ ως ένα κόµµα «συνιστωσών», αποτελούµενο από διάφορα ρεύµατα της Αριστεράς, έδινε τη δυνατότητα να υπάρχει µία πανσπερµία αναλύσεων και απόψεων σχετικά µε τα ζητήµατα της κρίσης, της συγκρότησης του καπιταλισµού, των ταξικών συσχετισµών, της πολιτικής εξουσίας κλπ.
Καθώς η συζήτηση άρχισε να περιστρέφεται πιο έντονα γύρω από το ζήτηµα της κυβέρνησης και της «κατάληψης» της εξουσίας, καθώς και της προγραµµατικής συγκρότησης µίας πιθανής κυβέρνησης, µεγάλο µέρος αυτής της κουβέντας εγκαταλείφθηκε ή θεωρήθηκε δεδοµένο. Η συνθηκολόγηση του 2015 και η εφαρµογή ενός νεοφιλελεύθερου προγράµµατος από ένα κόµµα της Ριζοσπαστικής Αριστεράς είχανε προφανώς ως αποτέλεσµα και την εγκατάλειψη των θεωρητικών επεξεργασιών. Η µαρξιστική θεωρία µε όλα τα ρεύµατά της, καθώς και ο προβληµατισµός πάνω σε συγκροτητικά ζητήµατα του κοµµουνιστικού και ανταγωνιστικού κινήµατος, έχουν πάψει εδώ και καιρό να είναι στόχος του κόµµατος της Νέας Αριστεράς, κάτι που έχει ως αποτέλεσµα τα αναλυτικά εργαλεία τα οποία χρησιµοποιούνται να µην αρκούν για να δώσουν απαντήσεις σε µία σειρά ζητηµάτων, όπως για παράδειγµα το ζήτηµα των ιµπεριαλιστικών ανταγωνισµών, της φύσης της ΕΕ και της θέσης της Ελλάδας µέσα σε αυτή, την κοινωνική και ταξική διαστρωµάτωση στον ελληνικό κοινωνικό µετασχηµατισµό κλπ.
Η µεγάλη αδυναµία της Νέας Αριστεράς δεν βρίσκεται στο επίπεδο των επεξεργασιών, αλλά στην ένταξη των θέσεών της σε ένα πολιτικό σχέδιο. Για παράδειγµα, το έλλειµµα της Νέας Αριστεράς αυτή τη στιγµή δεν είναι οι θέσεις για το ζήτηµα των ενοικίων, κάτι το οποίο µπορούµε να ισχυριστούµε για όλα τα κόµµατα του «προοδευτικού» χώρου, από το ΠΑΣΟΚ και την ΕΛΑΣ µέχρι το ΜέΡΑ25. Το ζήτηµα των θέσεων είναι ότι πρέπει αρχικά να τις αντιληφθούµε ώς ένα µέσο παρέµβασης στην κοινωνία για τη στράτευση πίσω από ένα πολιτικό σχέδιο που θέλει να εµπλέξει και τα ίδια τα καταπιεζόµενα υποκείµενα ως κοµµάτι του. Παράλληλα, πρέπει να διαχωρίσουµε τις θέσεις µας από το όραµά µας για την κοινωνία, και να τις εντάξουµε σε ένα πλάνο µεταβατικού προγράµµατος το οποίο απαιτεί ρήξεις και συγκρούσεις σε µία συγκεκριµένη κατεύθυνση
Γ. Πρακτική
Η πρακτική είναι το πιο σηµαντικό κοµµάτι της λειτουργίας οποιουδήποτε κόµµατος και οργάνωσης που θέλει να επιφέρει υλικές αλλαγές στην κοινωνία. Ενώ η ιδεολογική µάχη είναι ένα µεγάλο µέρος της µάχης για στράτευση των ανθρώπων σε ένα εναλλακτικό σχέδιο, αυτή η µάχη τελικά πρέπει να πάρει υλική µορφή. Αυτό πρακτικά σηµαίνει ότι κάθε πολιτικός οργανισµός πρέπει να µπορεί να µεταφράσει την τακτική και στρατηγική του σε καθηµερινότητα και δράσεις που θα παράγουν αποτελέσµατα. Συγκεκριµένα, για την Αριστερά αυτό το σχέδιο πρέπει αφενός να µπορεί να παράγει άµεσα υλικά αποτελέσµατα που βελτιώνουν τις ζωές των ανθρώπων, ενώ παράλληλα τους ριζοσπαστικοποιούν και τους φέρνουν πιο κοντά σε ένα σχέδιο κοινωνικής χειραφέτησης.
Για ένα µεγάλο διάστηµα, ο ΣΥΡΙΖΑ είχε καταφέρει, παράλληλα µε κινήµατα που ξεπηδούσαν στα χρόνια των µνηµονίων (2009-2015), να υιοθετεί πρακτικές οι οποίες κατάφερναν ακριβώς αυτόν το στόχο. Για παράδειγµα, το κίνηµα «Δεν πληρώνω» από τη µία αποσκοπούσε στην άµεση βελτίωση της ζωής των ανθρώπων ελαφρύνοντάς τους από το βάρος της πληρωµής των δυσβάσταχτων λογαριασµών, ενώ ταυτόχρονα τους ενέτασε σε µία πρακτική ευθείας αµφισβήτησης του οικονοµικού συστήµατος και του συστήματος διακυβέρνησης.
Ωστόσο, παρατηρούµε ότι τέτοια παραδείγµατα πρακτικών µέσα στη διακυβέρνηση εγκαταλείφθηκαν και δεν µπόρεσαν να επιβιώσουν, καθώς η επιτροπεία και το νεοφιλελεύθερο πρόγραµµα του τρίτου µνηµονίου άφηναν µικρά περιθώρια για κοινωνική και κινηµατική δράση, µετατοπίζοντας το κόµµα του ΣΥΡΙΖΑ (και γενικότερα τις οργανώσεις της Αριστεράς) σε πιο ακίνδυνες πρακτικές. Ειδικότερα, µετά το 2019 και την εκλογή της κυβέρνησης της ΝΔ, είναι χαρακτηριστικό ότι ο ΣΥΡΙΖΑ του 32%, φορώντας πλέον το κοστούµι του κυβερνητισµού, δεν επανέφερε ποτέ στο προσκήνιο αυτές τις ριζοσπαστικές πρακτικές και εγκατέλειψε ένα µεγάλο πεδίο δράσης, το οποίο κατάφερε να κατακτήσει η Ακροδεξιά βρίσκοντας πάτηµα στο αντιεµβολιαστικό κίνηµα που αναπτύχθηκε.
Η Νέα Αριστερά, ως κόµµα-διάσπαση του ΣΥΡΙΖΑ, ενώ σε επίπεδο καθηµερινής πρακτικής έχει κάνει µεγάλα άλµατα προς τα εµπρός, δεν έχει καταφέρει ακόµη να ξαναβρεί τον απαραίτητο κοινωνικά και πολιτικά βηµατισµό ώστε να µπορεί να απαντάει στις καθηµερινές υλικές ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας ενώ ταυτόχρονα ανοίγει δρόµους για ένα άλλο µέλλον.
Βλέποντας µπροστά
Η κυρίαρχη ιδεολογία έχει καταφέρει µία τεράστια νίκη απέναντι στις δυνάµεις της Αριστεράς και του κοµµουνιστικού κινήµατος, καθώς έχει καταφέρει να αντιστρέψει τη ρήση του Μαρξ ότι «ένα φάντασµα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη, το φάντασµα του κοµµουνισµού». Το φάντασµα του κοµµουνισµού πλέον δεν πλανιέται πάνω από την Ευρώπη, αλλά µάλλον πάνω από την Αριστερά, η οποία αδυνατεί η ίδια να πιστέψει και να µιλήσει γι’ αυτό. Φαίνεται ότι πλέον είναι µάλλον πιο εύκολο να φανταστούµε το τέλος του κόσµου παρά το τέλος του καπιταλισµού. Παρ’ όλα αυτά σήµερα που το τέλος του κόσµου πλησιάζει –ή τουλάχιστον το τέλος του κόσμου όπως τον γνωρίζουµε– είναι πιο αναγκαίο να σκεφτούµε το τέλος και του καπιταλισµού. Η εποχή µας χαρακτηρίζεται από τρεις παράλληλες και αλληλοτροφοδοτούµενος κρίσεις: την οικολογική, την κρίση του πολέµου και την οικονοµική. Το θεµέλιο όλων αυτών των κρίσεων βρίσκεται στην τάση του κεφαλαίου για επέκταση και στην ανάγκη των οικονοµιών να µεγεθύνονται και να αποκτούν πρόσβαση σε νέες αγορές για να πραγµατώσουν το σκοπό τους. Όσο το πρόβληµα παραµένει δοµικό, η απάντηση που θα δώσει η Αριστερά πρέπει να είναι και αυτή δοµική.
Η Αριστερά έχει την ανάγκη να ξαναµιλήσει σήµερα για τον κόσµο που ονειρεύεται µε συγκεκριµένους όρους, έναν κόσµο χωρίς ιδιωτική ιδιοκτησία στα µέσα παραγωγής, χωρίς εκµεταλλευτές και εκµεταλλευόµενους, µε µία πραγµατική δηµοκρατία της κοινωνικής πλειοψηφίας, και κυρίως δίνοντας πειστικές απαντήσεις στο πρόβληµα της οικολογικής κρίσης.
