Εξάρτηση ή Ρήξη ΙΙΙ

Photo by Mario Dobelmann on Unsplash

Η Αρχιτεκτονική της Ρήξης

1. Η Ρήξη ως Επανα-διεκδίκηση της Πολιτικής από την Κοινωνία

Η ρήξη δεν είναι τεχνική διόρθωση ούτε αλλαγή προσώπων. Είναι αλλαγή του υποκειμένου της πολιτικής. Για δεκαετίες, η ελληνική πολιτική εξουσία μετατοπίστηκε από τον πολίτη και την εργασία προς το κεφάλαιο και τις αγορές. Η πολιτική δεν αναφέρεται πλέον σε όσους ζουν, εργάζονται και παράγουν σε αυτή τη χώρα, αλλά σε όσους διαθέτουν πρόσβαση σε πολιτικά και επιχειρηματικά δίκτυα, σε κεφάλαια και μέσα επιρροής.

Οι Harvey, Polanyi και Πουλαντζάς δεν θα μπορούσαν να βρουν καλύτερη τεκμηρίωση των θέσεων τους από ό,τι στην ελληνική πραγματικότητα των τελευταίων δεκαετιών. Η Ελλάδα υπήρξε το εργαστήριο όπου εφαρμόστηκαν —και εφαρμόζονται— όλες οι βασικές αρχές της νεοφιλελεύθερης αναδιάρθρωσης: απορρύθμιση, ιδιωτικοποίηση, αποδυνάμωση της εργασίας, μεταφορά ισχύος στις αγορές, συρρίκνωση του δημόσιου χώρου.

Η ρήξη, επομένως, δεν είναι «εναλλακτική διαχείριση». Είναι η επιστροφή της πολιτικής στον φυσικό της φορέα: την κοινωνία και την εργασία. Αυτή η μετατόπιση είναι η προϋπόθεση για κάθε επόμενη θεσμική, παραγωγική και δημοκρατική αλλαγή.

2. Θεσμική Ρήξη — Το Κράτος ως Δημοκρατικό Υποκείμενο

Η θεσμική ρήξη ξεκινά από μια κρίσιμη διαπίστωση: το κράτος, όπως λειτουργεί σήμερα, δεν είναι ουδέτερος μηχανισμός∙ είναι συμπύκνωση ισχύος, όπως αποτύπωσε θεωρητικά ο Νίκος Πουλαντζάς. Οι θεσμοί του δεν εκφράζουν την κοινωνία, αλλά τις δομές που έχουν τη δύναμη να επηρεάζουν αποφάσεις, να καθορίζουν προτεραιότητες και να διαμορφώνουν το πλαίσιο της οικονομίας.

Αυτό αποτυπώνεται στην απροκάλυπτη παραβίαση βασικών άρθρων του Συντάγματος: — του άρθρου 106 για τον δημόσιο σχεδιασμό της οικονομίας, — του άρθρου 24 για την προστασία του περιβάλλοντος, — του άρθρου 25 για την εγγύηση των δικαιωμάτων.

Η παραβίαση αυτών των αρχών επέτρεψε την ιδιωτικοποίηση στρατηγικών υποδομών, την αποδυνάμωση δημόσιων οργανισμών, την εργαλειοποίηση της ρύθμισης των αγορών από τις ίδιες τις αγορές, την εκχώρηση του μακροπρόθεσμου σχεδιασμού της χώρας σε ιδιωτικά κέντρα ισχύος.

Το κράτος δεν έχασε απλώς λειτουργίες∙ έχασε τον ρόλο του ως δημοκρατικό υποκείμενο. Αντί να σχεδιάζει, προσαρμόζεται. Αντί να προστατεύει, διαμεσολαβεί. Αντί να καθορίζει, ακολουθεί.

Πίνακας 2.1 — Η Μετατόπιση του Κράτους (1990–2025)

Η θεσμική ρήξη αποκαθιστά τη δημοκρατική νομιμοποίηση του κράτους και δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ένα κράτος που σχεδιάζει με βάση το δημόσιο συμφέρον, προστατεύει την εργασία και το περιβάλλον, ρυθμίζει τις αγορές αντί να ρυθμίζεται από αυτές, ανακτά τον έλεγχο των στρατηγικών υποδομών και λειτουργεί ως εργαλείο παραγωγικής και κοινωνικής ισχύος.

3. Παραγωγική Ρήξη — Η Οικονομία ως Πεδίο Ισχύος

Η θεσμική ρήξη αποκαθιστά τον ρόλο του κράτους ως δημοκρατικού υποκειμένου. Αλλά χωρίς παραγωγική βάση που να στηρίζεται σε πολλούς, η θεσμική μετατόπιση μένει μετέωρη. Εκεί ακριβώς αρχίζει η παραγωγική ρήξη.

Η ελληνική οικονομία δεν είναι πεδίο ανταγωνισμού∙ είναι πεδίο συγκέντρωσης ισχύος. Οι μεγάλοι όμιλοι λειτουργούν ως δομές εξουσίας που καθορίζουν τιμές, πρόσβαση, επενδύσεις, δημόσιες πολιτικές και το αφήγημα περί «ανάπτυξης».

3.1. Νέα παραγωγικά υποκείμενα — η μετάβαση από την εξάρτηση στη δημοκρατική παραγωγή

Η παραγωγική ρήξη δεν αφορά κλάδους αλλά υποκείμενα: ποιοι παράγουν, με ποιους όρους και με ποια ισχύ. Για δεκαετίες, η ελληνική οικονομία οργανώθηκε γύρω από ένα μοντέλο χαμηλού κόστους, γρήγορης κερδοφορίας και εξάρτησης από λίγους μεγάλους ομίλους. Δραστηριότητες που απαιτούν μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, κοινωνική συμμετοχή, τεχνολογική ενσωμάτωση και περιβαλλοντική βιωσιμότητα έμειναν στο περιθώριο.

Η παραγωγική ρήξη απαιτεί την ανάδυση νέων παραγωγικών υποκειμένων που στηρίζονται σε:

— επένδυση στο περιβάλλον ως στρατηγικό πόρο, — κυκλική οικονομία, — συνεργατικές επιχειρήσεις, — συνεταιρισμούς, — ενεργειακές κοινότητες, — κοινωνικές και δημοτικές παραγωγικές δομές.

Αυτές οι μορφές παραγωγής μειώνουν την εξάρτηση από ολιγοπώλια, ενισχύουν την τοπική οικονομία, δημιουργούν σταθερές θέσεις εργασίας, αξιοποιούν την ελληνική επιστημονική γνώση και μετατρέπουν το περιβάλλον και την ενέργεια σε στρατηγικό πλεονέκτημα.

3.4. Ποιος αποφασίζει για το δημόσιο χρήμα — ο πυρήνας της εξάρτησης

Η χρηματοδότηση δεν είναι ουδέτερη∙ είναι ο μηχανισμός που καθορίζει ποιος έχει ισχύ στην οικονομία. Στο ελληνικό παραγωγικό μοντέλο, η πρόσβαση στο δημόσιο χρήμα καθορίζει ποιος θα παράγει, ποιος θα επεκταθεί και ποιος θα αποκλειστεί.

Πίνακας 3.2 — Ποιος αποφασίζει για το δημόσιο χρήμα

Η παραγωγική ρήξη απαιτεί δημόσιο πυλώνα χρηματοδότησης που υπηρετεί εθνικό σχεδιασμό, όχι ιδιωτικά συμφέροντα.

4. Κοινωνική Ρήξη — Η Ανισότητα ως Αρχιτεκτονική Εξάρτησης

Η ανισότητα δεν είναι κοινωνική παθογένεια∙ είναι μηχανισμός πολιτικής υποταγής. Το κοινωνικό κράτος δεν είναι δαπάνη∙ είναι ο βασικός μηχανισμός αναδιανομής ισχύος.

Η Ελλάδα δαπανά 23–24% του ΑΕΠ για το κοινωνικό κράτος (ΕΕ: 27,3%). Και αυτές οι δαπάνες δεν μπορούν να αυξηθούν όσο ο προϋπολογισμός άμυνας διογκώνεται πέρα από το 2% του ΑΕΠ. Η διατήρηση των αμυντικών δαπανών στο 2% —όπως προβλέπεται από το πλαίσιο του ΝΑΤΟ— δεν είναι μόνο δημοσιονομική επιλογή∙ είναι επιλογή κυριαρχίας. Η πίεση για αύξηση στο 3–4% δεν προκύπτει από τις πραγματικές αμυντικές ανάγκες της χώρας, αλλά από εξωτερικά κέντρα ισχύος που επιδιώκουν να μεταφέρουν πόρους από το κοινωνικό κράτος προς συγκεκριμένα γεωπολιτικά και βιομηχανικά συμφέροντα.

Η Ελλάδα δεν υστερεί σε κοινωνικές δαπάνες επειδή «δεν υπάρχουν πόροι»∙ υστερεί επειδή οι πόροι κατευθύνονται συστηματικά αλλού. Οι προτεινόμενες ρήξεις στο φορολογικό σύστημα δημιουργούν δημοσιονομικό χώρο 6–8 δισ. ευρώ ετησίως.

Πίνακας 4.1 — Το Ελληνικό Φορολογικό Σύστημα: Σήμερα & Στόχος

5. Δημοκρατική Ρήξη — Η Δημοκρατία ως Κατανομή Ισχύος

Η δημοκρατία δεν είναι διαδικασία∙ είναι κατανομή δύναμης ανάμεσα στην εργασία και το κεφάλαιο. Όταν η εργασία αποδυναμώνεται, όταν η παραγωγή συγκεντρώνεται σε λίγους, όταν το κοινωνικό κράτος συρρικνώνεται και όταν η τεχνολογία ελέγχεται από ολιγοπώλια, η δημοκρατία περιορίζεται σε τυπικές διαδικασίες.

Η δημοκρατική ρήξη απαιτεί ισχυρή εργασία, ισχυρούς δημόσιους θεσμούς, ισχυρό κοινωνικό κράτος, ισχυρή παραγωγική βάση και ισχυρή συμμετοχή.

6. Η Ρήξη ως Συλλογικό Σχέδιο για μια Κυρίαρχη, Παραγωγική και Δημοκρατική Ελλάδα

Οι κυρίαρχες πολιτικές δυνάμεις των τελευταίων δεκαετιών συγκροτούνται γύρω από μια σταθερή παραδοχή: ότι η κοινωνία πρέπει να προσαρμόζεται στις ανάγκες της αγοράς, ότι η οικονομία πρέπει να λειτουργεί με όρους κερδοφορίας των ισχυρών, και ότι το κράτος πρέπει να περιορίζεται σε ρόλο διαχειριστή.

Απέναντι σε αυτό το πρότυπο, η Αριστερά από το 1990 άρχισε να μεταβάλλει τον πολιτικό της λόγο, απομακρυνόμενη από τις ιστορικές της αρχές.

Πίνακας 6.1 — Μεταβολή πολιτικού λόγου της Αριστεράς (1980–2025)

Το μεγαλύτερο μέρος της Αριστεράς δεν έχασε μόνο τον στρατηγικό της ορίζοντα∙ έχασε την ικανότητα να μιλήσει για παραγωγή, εργασία και ισχύ.

Τι χρειαζόμαστε απέναντι στη λογική της διαχείρισης

Η Ελλάδα δεν μπορεί να πορευτεί άλλο με μια πολιτική που απλώς διαχειρίζεται την κρίση. Χρειαζόμαστε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση: παραγωγική βάση που στηρίζεται σε πολλούς, κράτος που σχεδιάζει για τους πολίτες, εργασία με ισχύ, φορολογία και κοινωνικό κράτος που αναδιανέμουν, τεχνολογία που αναπτύσσεται και στην Ελλάδα, νέα παραγωγικά υποκείμενα που αξιοποιούν την επιστημονική γνώση.

Η διαχείριση προσφέρει σταθερότητα για τους λίγους, αντιμετωπίζει τα συμπτώματα και συντηρεί το υπάρχον. Η ρήξη ανοίγει χώρο για το νέο.

Αυτή την πολιτική ρήξης, μπορεί να την βάλει στον δημόσιο διάλογο μια Αριστερά που θα ξαναβρεί τον ιστορικό της ρόλο. Μια Αριστερά που δεν διαχειρίζεται τα προβλήματα του συστήματος, αλλά συγκρούεται με τις αιτίες τους. Μια Αριστερά που δεν περιορίζεται σε τεχνοκρατικές μεταρρυθμίσεις, αλλά θέτει πολιτικό στόχο: την ανατροπή των δομών που παράγουν ανισότητα, εξάρτηση και συγκέντρωση ισχύος.

Το δίλημμα είναι καθαρό: εξάρτηση ή ρήξη. Και η επιλογή δεν είναι τεχνική∙ είναι πολιτική και κοινωνική απόφαση για το ποιος θα έχει ισχύ στη χώρα.

Η ρήξη δεν είναι σύνθημα. Είναι στρατηγική για μια Ελλάδα κυρίαρχη, παραγωγική, δημοκρατική και κοινωνικά δίκαιη.