Εξάρτηση ή ρήξη ΙΙ

φωτογραφία: eurokinissi

δείτε το πρώτο μέρος εδώ:

Για περισσότερο από μισό αιώνα, η Ελλάδα πορεύτηκε με ένα παραγωγικό μοντέλο που δεν στόχευε ούτε στη βιωσιμότητα ούτε στην αύξηση της εγχώριας προστιθέμενης αξίας. Αντίθετα, διαμόρφωσε μια οικονομία εξαρτημένη, εύθραυστη και πολιτικά ελέγξιμη. Η οικονομική μεγέθυνση συγκροτήθηκε γύρω από την οικοδομή, τον τουρισμό και τις υπηρεσίες χαμηλής τεχνολογικής έντασης, ενώ η κατανάλωση βασίστηκε συστηματικά σε εισαγόμενα προϊόντα. Το αποτέλεσμα ήταν ένα μοντέλο που ευνόησε την κυκλοφορία χρήματος, χωρίς να δημιουργεί βιώσιμη παραγωγική βάση.

Η ελληνική οικονομία δεν καθηλώθηκε απλώς λόγω «λαθών». Καθηλώθηκε επειδή το παραγωγικό μοντέλο που διαμορφώθηκε από τη δεκαετία του ’60 και μετά δεν είχε ποτέ ως στόχο την παραγωγική συγκρότηση. Λειτούργησε χωρίς στρατηγική, χωρίς βιομηχανική πολιτική και χωρίς μακροπρόθεσμο ορίζοντα. Το μοντέλο αυτό δεν κατέρρευσε τυχαία. Και σήμερα, η κρίση του δεν προκαλεί μόνο οικονομικές επιπτώσεις, αλλά κρίση κυριαρχίας και δημοκρατίας. Γι’ αυτό το δίλημμα που τίθεται δεν είναι τεχνοκρατικό αλλά βαθιά πολιτικό: Εξάρτηση ή Ρήξη.

Η αποβιομηχάνιση ως πολιτική επιλογή

Η αποβιομηχάνιση δεν ήταν ατύχημα αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών που ευνόησαν την κατανάλωση εισαγόμενων προϊόντων εις βάρος της εγχώριας παραγωγής. Η εξέλιξη αυτή αποτυπώνεται καθαρά στη διάρθρωση του ΑΕΠ, όπου η παραγωγική βάση συρρικνώθηκε και η οικονομία μετατοπίστηκε προς δραστηριότητες χαμηλής παραγωγικότητας.

ΠίνακαςΔομήςΑΕΠΕλλάδας

Πηγή βάσης: Eurostat, nama_10_a10 (Gross value added and income by main industry, NACE Rev.2). [statistics.gr], [ec.europa.eu]

Η εικόνα αυτή αποτυπώνει μια οικονομία αποσυνδεδεμένη από την παραγωγή και εξαρτημένη όλο και περισσότερο από εισαγωγές. Η εξάρτηση αυτή αποτυπώνεται και στα ελλείμματα τρεχουσών συναλλαγών, τα οποία παρέμειναν διαχρονικά υψηλά: περίπου –7,5% του ΑΕΠ το 2005, –9,9% το 2010 και γύρω στο –7% το 2024, ([data.worldbank.org]) . Μια οικονομία που εισάγει συστηματικά περισσότερα από όσα παράγει δεν είναι απλώς ευάλωτη. Είναι δομικά εξαρτημένη.

Φορολογία και ανισότητα: η κοινωνική διάσταση της εξάρτησης

Το φορολογικό σύστημα συνιστά βασικό πυλώνα οποιουδήποτε παραγωγικού προτύπου· δεν είναι ουδέτερος μηχανισμός αλλά κρίσιμο εργαλείο σταθεροποίησής του. Η κατανομή των φορολογικών βαρών στην Ελλάδα γίνεται σε βάρος της εργασίας, λειτουργώντας ως επιταχυντής της αύξησης των ανισοτήτων. Προστατεύοντας τη συγκέντρωση πλούτου, περιορίζονται δραστικά οι δυνατότητες της κοινωνίας να χρηματοδοτήσει τη δημιουργία νέων παραγωγικών και οικονομικών υποκειμένων. Με αυτόν τον τρόπο, το φορολογικό σύστημα μετατρέπεται σε βασικό μηχανισμό αναπαραγωγής του ίδιου αποτυχημένου παραγωγικού μοντέλου.

ΠίνακαςΦορολογίαςκαιΑνισότητας

Πηγές αναφοράς: OECD Revenue Statistics, DG TAXUD – Data on Taxation Trends, Eurostat ilc_di11, Eurostat social protection statistics, ELSTAT. [tradingeconomics.com], [eureporter.co], [greekcitytimes.com], [data-explo…r.oecd.org], [bankingnews.gr]

Από την παραγωγική αποδιάρθρωση στην αναπόφευκτη κρίση

Η παγκόσμια κρίση του 2008 και η επακόλουθη πτώχευση της χώρας το 2010, δεν αποτέλεσε μια απότομη μεταβολή, αλλά την αναπόφευκτη κατάληξη μιας μακράς διαδικασίας αποδιάρθρωσης της παραγωγικής βάσης. Για δεκαετίες, η ανάπτυξη στηριζόταν στον δανεισμό και την κατανάλωση χωρίς αντίστοιχη παραγωγική υποστήριξη. Η ένταξη στην ΟΝΕ δεν ανέτρεψε αυτή τη δυναμική· την ενίσχυσε, επιτρέποντας την παράταση ενός ήδη μη βιώσιμου μοντέλου. Όταν οι εξωτερικές συνθήκες μεταβλήθηκαν, κατέρρευσε το ίδιο το υπόδειγμα «ανάπτυξης» πάνω στο οποίο είχε στηριχθεί η χώρα.

Τα Μνημόνια και η θεσμοποίηση της εξάρτησης

Η κατάρρευση του 2010 δεν αποτέλεσε απλώς άλλη μια κρίση προς διαχείριση, αλλά το σημείο επιτάχυνσης μιας πορείας μετατροπής της ελληνικής οικονομίας σε πεδίο ελεγχόμενης αναδιάρθρωσης υπό καθεστώς εξάρτησης. Σε ένα ήδη αποδυναμωμένο παραγωγικό υπόβαθρο, η απάντηση του πολιτικού συστήματος δεν ήταν η ανασυγκρότηση, αλλά η εκχώρηση κρίσιμων πεδίων οικονομικής και πολιτικής κυριαρχίας σε εξωτερικά και εγχώρια κέντρα ισχύος.

Το πρώτο και το δεύτερο Μνημόνιο λειτούργησαν ως μηχανισμοί βίαιης αναδιάταξης ιδιοκτησίας, εισοδήματος και θεσμών: εγκαθίδρυσαν καθεστώς εσωτερικής υποτίμησης και προώθησαν τη μεταβίβαση στρατηγικών τομέων της οικονομίας —υποδομών, ενέργειας, μεταφορών και δημόσιας περιουσίας— στο διεθνές και εγχώριο κεφάλαιο σε τιμές κρίσης. Η συμπίεση της εργασίας και η αποδυνάμωση του κοινωνικού κράτους δεν αποτέλεσαν παρεπόμενα, αλλά όρους συγκρότησης ενός νέου, πιο εξαρτημένου πλαισίου συσσώρευσης. Η διαδικασία αυτή δεν παρήγαγε μόνο πολιτικές, αλλά ένα θεσμικά «κλειδωμένο» πλαίσιο, όπου η ιδιοκτησία στρατηγικών τομέων, το καθεστώς εργασίας και οι κατευθύνσεις της οικονομικής πολιτικής απέκτησαν μόνιμα χαρακτηριστικά, περιορίζοντας δραστικά τα περιθώρια αυτόνομης επιλογής.

Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το τρίτο Μνημόνιο προέκυψε τόσο από την αποτυχία των δημοσιονομικών στόχων των δύο προηγούμενων όσο και από την ένταση της κοινωνικής πίεσης. Ωστόσο, λόγω του ήδη διαμορφωμένου συνολικού πολιτικού συσχετισμού δύναμης —εγχώριου και διεθνούς— δεν θα μπορούσε να ανατρέψει τις μεταβολές που είχαν επιβληθεί από τα δύο προηγούμενα. Σε αντίθεση με τα δύο πρώτα, που αποτέλεσαν φάση βίαιης αναδιάταξης μέσα στην κρίση, το τρίτο δεν συνιστά φάση περαιτέρω ανατροπών, αλλά φάση περιορισμένης ανάκτησης βαθμών ελευθερίας στην άσκηση πολιτικής και επιλεκτικής διεύρυνσης των ορίων της. Το τρίτο μνημόνιο λειτούργησε ως όχημα εξισορρόπησης και μερικής αναπροσαρμογής του νέου καθεστώτος εξάρτησης. Συνέβαλε στην ανάκτηση ενός βαθμού κοινωνικής συνοχής, στη διασφάλιση της βιωσιμότητας του χρέους και —καθοριστικά— στην παροχή του απαραίτητου χρόνου για τη σταδιακή ανασύνταξη των δυνάμεων της εργασίας και την επανά-διατύπωση συλλογικών μορφών διεκδίκησης, χωρίς να υπερβαίνει τα δομικά όρια της εξάρτησης.

Έτσι, η μνημονιακή περίοδος συγκροτείται ως μια ενιαία εξέλιξη με διακριτές φάσεις: βίαιη αναδιάταξη και, στη συνέχεια, περιορισμένη αναπροσαρμογή εντός ενός ήδη «κλειδωμένου» πλαισίου.

Στον πίνακα που ακολουθεί αποτυπώνονται οι πιο αντιπροσωπευτικές πράξεις της περιόδου:

Πίνακας Ιδιωτικοποιήσεων Μνημονίων (2010–2024)

Πηγές βάσης: HRADF / Growthfund transaction press releases και συμπληρωματικές ανακοινώσεις συναλλαγών. [growthfund.gr], [hradf.com], [growthfund.gr], [emmacapital.cz], [hradf.com]

Το τίμημα αυτών των εκποιήσεων δεν ήταν μόνο οικονομικό. Ήταν βαθιά πολιτικό: η Ελλάδα απώλεσε τον έλεγχο στρατηγικών της υποδομών και συμπίεσε το πεδίο ενός αυτόνομου σχεδιασμού ανάπτυξης.

Το μοντέλο και τα συμφέροντα που το στηρίζουν

Το παραγωγικό μοντέλο της Ελλάδας δεν παραμένει σταθερό από αδράνεια. Παραμένει επειδή εξυπηρετεί συγκεκριμένα, ισχυρά και διαχρονικά συμφέροντα. Σε μια οικονομία που βασίζεται στις εισαγωγές και στην κατανάλωση, οι μεγάλοι εισαγωγείς και οι εμπορικοί όμιλοι διατηρούν προνομιακή θέση, αποκομίζοντας κέρδη από τη δομική αδυναμία της χώρας να παράγει. Παράλληλα, οι κατασκευαστικοί όμιλοι και οι επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται σε υποδομές και ενέργεια αναπτύσσονται σε ένα περιβάλλον όπου η κυρίαρχη πολιτική λειτουργεί ως μηχανισμός προώθησης της μεταβίβασης στρατηγικών τομέων σε ιδιωτικά συμφέροντα. Οι τράπεζες επωφελούνται από μια οικονομία που λειτουργεί με διαρκή ανάγκη δανεισμού, ενώ οι πολυεθνικές αξιοποιούν την απουσία ισχυρής εγχώριας παραγωγικής βάσης που θα μπορούσε να λειτουργήσει ανταγωνιστικά. Τμήματα του τουριστικού κεφαλαίου, τέλος, στηρίζονται σε ένα υπόδειγμα χαμηλού κόστους εργασίας και υψηλής εξάρτησης από εξωτερικές κεφαλαιακές ροές. Πάνω από όλα, ωφελείται ένα τμήμα της οικονομικής ελίτ που δεν περιορίζεται στο να απολαμβάνει τα αποτελέσματα αυτού του μοντέλου, αλλά συμμετέχει ενεργά στη διατήρησή και επέκτασή του. Μέσα από θεσμικές παρεμβάσεις, φορολογικές επιλογές και πολιτικές αποφάσεις, διαμορφώνεται ένα πλαίσιο που προστατεύει τα συμφέροντά της και αναπαράγει την ίδια παραγωγική δομή. Έτσι, το ζήτημα δεν είναι μόνο ποιοι κερδίζουν, αλλά ποιοι έχουν τη δύναμη να εμποδίζουν την αλλαγή. Το παραγωγικό μοντέλο δεν είναι απλώς οικονομική επιλογή· είναι πεδίο κοινωνικής και πολιτικής σύγκρουσης. Και όσο η δομή του δεν αμφισβητείται, η χώρα παραμένει εγκλωβισμένη σε μια οικονομία που ευνοεί τους λίγους και περιορίζει τις δυνατότητες των πολλών.

Το πραγματικό δίλημμα

Όλα τα παραπάνω οδηγούν σε ένα συμπέρασμα που δεν μπορεί πια να συγκαλυφθεί: η Ελλάδα δεν μπορεί να συνεχίσει ως οικονομία εισαγωγών, φθηνής εργασίας και εξαρτημένων υπηρεσιών, ούτε ως χώρα περιορισμένης κυριαρχίας, με παραγωγική βάση ασθενή και κοινωνική πλειοψηφία διαρκώς συμπιεζόμενη. Το πολιτικό διακύβευμα πλέον δεν αφορά διορθώσεις, αλλά κατεύθυνση: παραμονή σε ένα μοντέλο που υπηρετεί τους λίγους ή ρήξη υπέρ της κοινωνικής πλειοψηφίας. Η ρήξη δεν είναι ρητορική επιλογή. Είναι όρος κοινωνικής επιβίωσης, δημοκρατικής ανασυγκρότησης και παραγωγικής αναγέννησης. Είναι η μετάβαση από την εκποίηση στη δημιουργία, από την εξάρτηση στη δυνατότητα, από την προσαρμογή στη συλλογική αυτοπεποίθηση.

Ο ρόλος της Αριστεράς

Σε αυτή τη σύγκρουση, η Αριστερά έχει ρόλο ιστορικό. Όχι ως διαχειριστής των ορίων του υπάρχοντος μοντέλου, αλλά ως δύναμη που μπορεί να συνδέσει την παραγωγή με τη δημοκρατία, την κοινωνική δικαιοσύνη με την κυριαρχία και τις ανάγκες της κοινωνικής πλειοψηφίας με ένα συνεκτικό σχέδιο μετασχηματισμού. Αν η εξάρτηση είναι το όνομα ενός συστήματος που αναπαράγει και διευρύνει συστηματικά ανισότητες αποκλείοντας κάθε ουσιαστικό θεσμικό έλεγχο, τότε η ρήξη είναι το όνομα μιας άλλης προοπτικής: μιας προοπτικής που οργανώνει κοινωνικές δυνάμεις, αμφισβητεί κατεστημένα συμφέροντα και συγκροτεί ένα παραγωγικό μοντέλο με δημοκρατικό έλεγχο, στην υπηρεσία των πολλών. Εκεί κρίνεται και η ουσία της πολιτικής αντιπαράθεσης της εποχής μας.