Του Μικαέλ Λεβύ*
Ο Walter Benjamin αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του 20ου αιώνα στο χώρο της ριζοσπαστικής σκέψης. Ο διανοητικός πλούτος και η θεωρη-τική δύναμη που πηγάζει από το θραυσματικό τοπίο της συγγραφικής του συνεισ-φοράς αντανακλώνται τόσο στην πολλαπλότητα των θεμάτων με τα οποία καταπι-άστηκε, στη διάρκεια της ζωής του, όσο και στην ένταση που σημειώνεται (με μια ορισμένη χρονική καθυστέρηση) στο πεδίο της μελέτης και του σχολιασμού τού συγκεκριμένου έργου, από ένα πλήθος ετερόκλητων ερευνών και θεωρητικών προ-σεγγίσεων. Μολονότι οι κεντρικές περιοχές του εργογραφικού του χάρτη εντοπίζο-νται στη θεωρία της κουλτούρας, τη λογοτεχνική κριτική και την αισθητική θεω-ρία, η σύνολη εικόνα συνέχεται από ένα ισχυρό φιλοσοφικό νήμα που αφορά σε μια ριζοσπαστική σύλληψη της φύσης του ιστορικού χρόνου, η οποία με τη σειρά της παράγει ένα μεροληπτικό (υπέρ των από-κάτω τής ιστορικής κίνησης) πολιτικό-πρακτικό πρόταγμα. Οι κύριες πηγές τής συγκεκριμένης αντίληψης περί ιστορίας ανιχνεύονται στα πεδία του μαρξισμού, του γερμανικού ρομαντισμού και του ιου-δαϊκού μυστικισμού. Στο κείμενο που ακολουθεί, ο Μικαέλ Λεβύ επιχειρεί να ανα-δείξει ότι στοιχεία της εν λόγω σύλληψης, η οποία μας παραδόθηκε μέσω του κρυ-πτικού κειμένου των Θέσεων για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας, ενυπάρχουν ακέραια τόσο στα πρωιμότερα μπενγιαμινικά γραπτά, όσο και στο πεδίο των πολιτικών και αισθητικών προτιμήσεων του συγγραφέα.
Η συζήτηση γύρω από το έργο του Βάλτερ Μπένγιαμιν (Walter Benjamin) παραδοσι-ακά εστιασμένη στη συνεισφορά του στο πεδίο της πολιτισμικής θεωρίας, τείνει να παραβλέπει τις μαρξικές πολιτικές του προκείμενες. Εν τούτοις, τα τελευταία χρόνια ένα σημαντικό τμήμα του σώματος της μαρξιστικής συζήτησης προσανατολίζεται σταθερά στον ορίζοντα της προβληματικής των μπενγιαμινικών κειμένων, εστιάζο-ντας στις περισσότερο «υλιστικές» τους εκφάνσεις της δεκαετίας του ’30. Ωστόσο, τα πρωιμότερα μαρξιστικά γραπτά του – τα οποία αντιπροσωπεύουν μια αρκετά ετερό-δοξη, ασυνήθιστη και τοπική προσπάθεια συνάρθρωσης του αναρχικού και του κομ-μουνιστικού ιδεώδους – θα άξιζαν ίσως μια κάπως μεγαλύτερη προσοχή.
Πριν το 1924, ο αναρχισμός μοιάζει να αποτελεί την κύρια πηγή πολιτικής έμπνευσης για τον νεαρό Μπένγιαμιν. Στη διάλεξη του 1915 με τίτλο: Η ζωή των Σπουδαστών, αποτίει φόρο τιμής στο “Τολστοϊκό Πνεύμα” της προσφοράς στους φτωχούς, το οποί-ο απαντάται “τόσο στο πεδίο της σκέψης των βαθύτερων αναρχικών στοχαστών όσο και στο εσωτερικό των χριστιανικών μοναστικών κοινοτήτων”. Ακόμη εντονότερες επιρροές από το αναρχο-συνδικαλιστικό κίνημα, συνοδευόμενες από άμεσες αναφο-ρές στο έργο του Ζορζ Σορέλ (Georges Sorel), εντοπίζονται στο δοκίμιο του 1921, που φέρει τον τίτλο: Για την Κριτική της Βίας.
Ο Μπένγιαμιν δεν έκρυψε ποτέ την πλήρη αποστροφή του απέναντι σε κρατικούς θε-σμούς, όπως η αστυνομία (“η πιο εκφυλισμένη μορφή βίας που μπορεί κανείς να φα-νταστεί”), ή το κοινοβούλιο (“ένα αξιοθρήνητο θέαμα”). Επιδοκιμάζει δε, δίχως καμί-α επιφύλαξη, την αντικοινοβουλευτική κριτική τόσο των Μπολσεβίκων όσο και των αναρχο-συνδικαλιστών – δύο ρευμάτων που εδώ συλλαμβάνονται ως ανήκοντα στο ί-διο στρατόπεδο.
Παράλληλα δεξιώνεται την σολεριανή προτροπή της γενικής απεργίας ως μιας συλ-λογικής πράξης, η οποία “αναθέτει στον εαυτό της ως υπέρτατη αποστολή την κατα-στροφή του Καθεστώτος της κρατικής βίας”. Η στρατηγική του Σορέλ, την οποία ο Μπένγιαμιν προσδιορίζει με την ταμπέλα “αναρχική”, λόγω “της εμβρίθειας, του ηθι-κού της φορτίου και της γνήσιας επαναστατικότητά της”, εκλαμβάνεται από τον ίδιο ως η πολιτικά καταλληλότερη.
Σε ένα ντοκουμέντο της ίδιας περιόδου (το οποίο παρέμεινε αδημοσίευτο κατά τη δι-άρκεια της ζωής του), “Το δικαίωμα στη χρήση της βίας. Σελίδες για έναν θρησκευτι-κού τύπου σοσιαλισμό” (1920-1921), ο Μπένγιαμιν χαρακτηρίζει ρητά τον τρόπο του προσωπικού του σκέπτεσθαι ως αναρχικό: “Η παρουσίαση της συγκεκριμένης σκοπι-άς θέασης συνιστά έναν από τους στόχους της ηθικής μου φιλοσοφίας, για την οποία ο όρος Αναρχισμός μπορεί να χρησιμοποιηθεί με ασφάλεια. Πρόκειται για μια θεωρία που δεν απορρίπτει το ηθικό δικαίωμα στη βία ως τέτοια, αλλά μάλλον το αρνείται σε οποιονδήποτε θεσμό, κοινότητα ή άτομο διεκδικεί το μονοπώλιο της αποκλειστικά για τον εαυτό του”.
Καθίσταται συνεπώς προφανές, μέσω των πρώιμων αυτών ντοκουμέντων, το γεγονός ότι η πρώτη ηθικο-πολιτική επιλογή του Μπένγιαμιν ήταν ο αναρχισμός – η ριζική και κατηγορηματική απόρριψη όλων των καθιερωμένων θεσμίσεων και ειδικότερα ε-κείνων που συνδέονταν αμεσότερα με το κράτος. Ήταν μερικά χρόνια αργότερα – πα-ραδόξως, μετά το τέλος τής μεγαλειώδους Ευρωπαϊκής επαναστατικής έκρηξης της περιόδου 1917-1923 – που ο Μπένγιαμιν μοιάζει να ανακαλύπτει τον Μαρξισμό.
Το επαναστατικό κύμα της περιόδου πιθανότατα τον έκανε πιο δεκτικό προς τις κομ-μουνιστικές ιδέες, αλλά μόνο αρκετά αργότερα, το 1924, διαβάζοντας το Ιστορία και Ταξική Συνείδηση του Γκέοργκ Λούκατς (Georg Lukac) και γνωρίζοντας την Μπολ-σεβίκα δασκάλα και ακτιβίστρια Άσια Λάτσις (Asja Lacis) – την οποία και ερωτεύε-ται – είναι που εισέρχεται πραγματικά εντός της σφαίρας του Μαρξισμού, δηλαδή ε-νός τρόπου τού σκέπτεσθαι που πολύ σύντομα θα αναδειχθεί σε κεντρικό στοιχείο των πολιτικών και θεωρητικών του αναζητήσεων.
Σε ένα γράμμα στον Γκέρσομ Σόλεμ (Gershom Scholem) τον Σεπτέμβρη του 1924, ο Μπένγιαμιν επισημαίνει την ένταση ανάμεσα σ’ εκείνο που ονομάζει “τα θεμέλια του μηδενισμού μου” και στην διαλεκτική του Λούκατς. Το στοιχείο που θαυμάζει περισ-σότερο στο Ιστορία και Ταξική Συνείδηση είναι η συνάρθρωση ανάμεσα σε θεωρία και πράξη, η οποία συνιστά “τον σκληρό φιλοσοφικό πυρήνα” του έργου, προσδίδο-ντας στον Λούκατς τέτοια υπεροχή που “κάνει κάθε άλλη προσέγγιση να μοιάζει με αστική και δημαγωγική ρητορεία”.
Δύο χρόνια αργότερα, σε ένα ακόμη γράμμα στον Σόλεμ, ο Μπένγιαμιν γράφει ότι σκέφτεται να γίνει μέλος του Γερμανικού Κομμουνιστικού Κόμματος, φροντίζοντας όμως να σημειώσει ότι αυτό δεν σημαίνει πως σκοπεύει να “αποκηρύξει” (abzusch–wören) τον “αρχέγονο Αναρχισμό” του.
Τελικά, μετά από πολύ δισταγμό, ο Μπένγιαμιν αποφάσισε την μη προσχώρησή του στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Παρέμεινε στον κύκλο των στενών συμπαθούντων του, δίχως όμως να απολέσει την κριτική του διάσταση. Ένα παράδειγμα αυτού του είδους κριτικής υποστήριξης απαντάται στα Ημερολόγια της Μόσχας (1926-1927), όπου εκ-θέτει την αρνητική του γνώμη αναφορικά με τις απόπειρες της Σοβιετικής κυβέρνη-σης να “καταστείλει μέσω των συλλήψεων και των φυλακίσεων το πρωτοπόρο δυνα-μικό της επαναστατικής διαδικασίας” – πρόκειται για μια τοποθέτηση με ολοφάνερες συνάφειες προς τις κριτικές απόψεις που αναπτύσσονταν την ίδια εκείνη περίοδο από την αριστερή αντιπολίτευση του Σοβιετικού Κομμουνιστικού Κόμματος (Τρότσκι, Ζινόβιεφ, Κάμενεφ).
Εάν λοιπόν ο Μπένγιαμιν δεν παραιτήθηκε ποτέ από τον “αρχέγονο αναρχισμό” του, όπως εξομολογείται στον Σόλεμ, τίθεται το ερώτημα του πως κατόρθωσε να προχω-ρήσει στη συνάρθρωσή του με το κομμουνιστικό σχέδιο. Το σημαντικότερο αναρχο-Μαρξιστικό του ντοκουμέντο είναι, δίχως αμφιβολία, το δοκίμιο του 1929, το οποίο έχει τίτλο: “Σουρεαλισμός, το τελευταίο στιγμιότυπο της Ευρωπαϊκής διανόησης”.
Από τις πρώτες παραγράφους του άρθρου, ο Μπένγιαμιν περιγράφει τον εαυτό του σαν έναν “Γερμανό παρατηρητή” τοποθετημένο σε ένα “αρκετά εκτεθειμένο σημείο μεταξύ της Αναρχικής Εξέγερσης και της επαναστατικής πειθαρχίας”. Είναι αυτά τα δύο συμβατά; Στα 1927, στους δρόμους του Παρισιού, κομμουνιστές και αναρχικοί βρέθηκαν μαζί στις διαδηλώσεις και τις συνακόλουθες ταραχές, ενάντια στην καταδί-κη των αμερικανών αναρχικών Σάκο και Βαντσέτι. Οι σουρεαλιστές ήταν εκεί, κι ο Μπένγιαμιν δεν χάνει την ευκαιρία να επευφημήσει το “εξαιρετικό απόσπασμα” από την νουβέλα Nadja του Αντρέ Μπρετόν (André Breton), το οποίο αναφέρεται στις “γοητευτικές ημέρες που περάσαμε λεηλατώντας το Παρίσι κάτω από τον ίσκιο των Σάκο και Βαντσέτι”.
Από την σκοπιά του Μπένγιαμιν, ο σουρεαλισμός δεν αφορά σε καμία περίπτωση το έργο “μιας ακόμα λογοτεχνικής κλίκας” – μια άποψη που ο ίδιος αποδίδει στους με-τρίους και τους μικροαστούς που φέρουν την ταμπέλα του “ειδικού”. Ο Σουρεαλισ-μός είναι πολλά περισσότερα από ένα “καλλιτεχνικό κίνημα”: πρόκειται μάλλον για μια εκ των έσω απόπειρα υπονόμευσης της ίδιας της ποιητικής σφαίρας, χάρη σε μια σειρά μαγικά πειράματα με έντονες επαναστατικές συνδηλώσεις. Ένα “οραματικό” κίνημα, από τη μία μεριά βαθιά ελευθεριακό (αντι-εξουσιαστικό) κι από την άλλη σε διαρκή αναζήτηση της δυνατότητας σύγκλισης με το κίνημα των κομμουνιστών.
Πως όμως ο Μπένγιαμιν ορίζει την αναρχική διάσταση του σουρεαλισμού; Επιχειρώ-ντας να συλλάβει το τοπολογικό κέντρο του σουρεαλιστικού πεδίου, γράφει: “Από τον Μπακούνιν κι έπειτα, η Ευρώπη μοιάζει να στερείται κάποιου είδους ουσιαστική έννοια ελευθερίας. Οι σουρεαλιστές έχουν να μας προσφέρουν μία”. Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μία καλύτερη σκιαγράφηση – με λίγες απλές και συνάμα αιχμη-ρές λέξεις – του σκοτεινού και αδιαπέραστου πυρήνα του κινήματος που εγκαινίασε ο Αντρέ Μπρετόν.
Όσον αφορά δε τον πολιτικό προσανατολισμό του, επισημαίνεται ότι, ήταν “η εχθρό-τητα των αστών απέναντι σε κάθε ριζοσπαστική εκδήλωση διανοητικής ελευθεριακό-τητας που ώθησε τον σουρεαλισμό αριστερά, προς τον ορίζοντα της επανάστασης, και μετά τον Β΄ Μαροκινό Πόλεμο (Rif War), προς τον Κομμουνισμό”. Πράγματι, στα 1927, αμέσως μετά τον αποικιοκρατικό πόλεμο της Γαλλίας στη Βόρεια Αφρική, ο Μπρετόν μαζί με άλλους σουρεαλιστές θα ενταχθεί στις γραμμές του ΚΚΓ.
Για τον Μπένγιαμιν, ο άνθρωπος που προετοίμασε και παρότρυνε τους σουρεαλιστές “να κινηθούν αριστερά” ήταν Πιέρ Ναβίλ (Pierre Naville), πρώην εκδότης της επιθε-ώρησης La Revoloution Surrealiste και συγγραφέας του The Revoloution and the In–tellectuals (1926) – ένα κείμενο στο οποίο ο Ναβίλ προτείνει ανοιχτά στους σουρεα-λιστές φίλους του να συμμετάσχουν στο Κομμουνιστικού Κίνημα. Μάλιστα, από τον Ναβίλ ο Μπένγιαμιν θα δανειστεί τον ορισμό της γνησίας επαναστατικής στάσης, ως “οργάνωση της απαισιοδοξίας”.
Από τη σκοπιά του Μπένγιαμιν, η συγκεκριμένη τάση αυξανόμενης πολιτικοποίησης του όλου κινήματος δεν σημαίνει ότι ο σουρεαλισμός θα έπρεπε να απολέσει τα υπερ-βατικά (- ενορατικά) και ελευθεριακά χαρακτηριστικά του. Αντιθέτως, είναι ακριβώς αυτά τα χαρακτηριστικά που θα μπορούσαν να του επιτρέψουν να παίξει έναν μονα-δικό και αναντικατάστατο ρόλο στο ευρύτερο επαναστατικό κίνημα: “παρέχοντας στην επαναστατική διαδικασία το απαραίτητο απόθεμα εξεγερσιακής μέθης (intoxica-tion) – πράγμα εντελώς σύστοιχο με το σχέδιο που οι σουρεαλιστές σκιαγραφούν το-σο στα βιβλία τους όσο και στη σφαίρα των πρακτικών τους. Θα μπορούσε κανείς να αναγνωρίσει σε αυτό την κύρια αποστολή του Σουρεαλισμού, την οποία για να φέρει όμως εις πέρας θα έπρεπε να εγκαταλείψει τη μοναχική πορεία του και να προχωρή-σει σε μια ουσιαστική συμμαχία με τον Κομμουνισμό”.
Όμως ποια απόχρωση της κομμουνιστικής παλέτας ταιριάζει περισσότερο στο μπεν-γιαμινικό γούστο; Σίγουρα όχι η επίσημη: στο δοκίμιό του περί σουρεαλισμού, οι α-πόψεις του Μπουχάριν – ο οποίος την εποχή που γράφεται το εν λόγω άρθρο είναι ο, μετά τον Στάλιν, κύριος εκπρόσωπος του Σοβιετικού Μαρξισμού – απορρίπτονται (ταυτόχρονα με εκείνες του χυδαίου υλιστή του δέκατου ένατου αιώνα Carl Vogt) ως “μεταφυσικά υλιστικές”, ενώ ευνοϊκότερης μεταχείρισης μοιάζουν να χαίρουν εκείνες του Τρότσκι, μολονότι ο ίδιος έχει ήδη εκδιωχθεί από το Κόμμα και εξοριστεί.
Σε ένα γράμμα του 1973 στην Σόμα Μόργκενστερν (Soma Morgenstern), o Γκέρσομ Σόλεμ σχολιάζοντας τις πολιτικές προτιμήσεις του Μπένγιαμιν γράφει: παρά την από-φασή του να μην γίνει μέλος του κόμματος το 1926, “δεν υπάρχει αμφιβολία ότι πα-ρέμεινε φιλικά προσκείμενος στο κομμουνιστικό πρόταγμα… Ήταν, εάν κάτι τέτοιο μπορεί να ειπωθεί, αυτό που σήμερα αποκαλούμε Τροτσκιστής”.
Μια τέτοια διατύπωση μοιάζει κάπως υπερβολική. Βέβαια, είναι αλήθεια ότι ο βασι-κός εκπρόσωπος, στο άρθρο του Μπένγιαμιν, του αιτήματος της συνάντησης Σουρεα-λισμού – Κομμουνισμού, ο Πιέρ Ναβίλ, είχε μόλις εκδιωχθεί από το Γαλλικό Κόμ-μουνιστικό Κόμμα, τον Φεβρουάριου του 1928, λόγω της υποστήριξής του στην Τρο-τσκιστική αντιπολίτευση. Όμως σε αντίθεση με τον Ναβίλ, ο Μπένγιαμιν δεν πιστεύει ότι οι σουρεαλιστές πρέπει να εγκαταλείψουν τους αναρχικούς τους ορίζοντες, εμμέ-νοντας ρητά στην αναγκαιότητα ανάμειξης της αναρχικής μέθης με την οργάνωση και την πειθαρχία. Χαρακτηριστικό ως προς αυτό είναι το παρακάτω απόσπασμα:
Για εκείνους δεν είναι αρκετή η διαπίστωση ότι, όπως όλοι γνωρί-ζουμε, ένα κάποιο εκστατικό στοιχείο ενυπάρχει σε κάθε επανα-στατική πράξη. Η ταυτότητα του εν λόγω στοιχείου είναι αδιαμφι-σβήτητα αναρχικής υφής. Όμως το να μετατοπίσουμε όλη μας την έμφαση αποκλειστικά σε τούτο, θα σήμαινε την καθυπόταξη της μεθοδικής και πειθαρχημένης προετοιμασίας της επανάστασης σε μια πρακτική ταλάντευσης μεταξύ ασκήσεων ετοιμότητας και ανε-δαφικού (- πρώιμου) ενθουσιασμού.
Τι είναι όμως αυτή η “μέθη” (“intoxication”), αυτή η Rausch, στην οποία αναφέρεται ο Μπένγιαμιν, αγωνιώντας να εξασφαλίσει το απόθεμά της για χάρη της επανάστα-σης; Στον Μονόδρομο, ο Μπένγιαμιν αναφέρεται στη “μέθη” του ως μια έκφραση της μαγικής (- μυστικής: στμ.) σχέσης μεταξύ των αρχαίων και του κόσμου, επισημαίνο-ντας ότι η εμπειρία (Erfahrung) και η Rausch (μέθη – μέθεξη: στμ.) που χαρακτήριζε κάποτε το τελετουργικό αυτής της σχέσης, στη σύγχρονη κοινωνία έχουν εξαφανι-στεί. Στο άρθρο του στο Literarische Welt (Λογοτεχνικός Κόσμος), μοιάζει να επανα-νακαλύπτει, σε μια νέα μορφή, την εν λόγω σχέση, στον σουρεαλισμό.
Παρά την κριτική που ο Μπένγιαμιν ασκεί στους σουρεαλιστές στο συγκεκριμένο άρ-θρο, το συμπέρασμα αφορά στην ανεπιφύλακτη δεξίωση του Μπρετόν και των συντ-ρόφων του: “Για την ώρα, μόνο οι σουρεαλιστές μοιάζουν να έχουν κατανοήσει το περιεχόμενο της ενεστωτικής προσταγής [του Κομμουνιστικού Μανιφέστου]. Αυτοί εί-ναι που δεν διστάζουν να ανταλλάξουν τα ανθρώπινα χαρακτηριστικά του προσώπου, ενός άνδρα, με ένα ρολόι, το οποίο χτυπά εξήντα δευτερόλεπτα κάθε λεπτό”.
Ποιο είναι άραγε το νόημα αυτής της αινιγματικής αλληγορίας; Παραφράζοντας μια άλλη αλληγορική εικόνα, την οποία ο Μπένγιαμιν θα χρησιμοποιήσει πολύ αργότερα (στην τελευταία των Θέσεων για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας), θα μπορούσαμε να ισχυ-ριστούμε ότι: Ίσως φιλοδοξεί να υποδηλώσει πως η πραγματική αξία του σουρεα-λισμού ενυπάρχει στην ικανότητά του να αντικρίζει το κάθε μοναδικό δευτερόλεπτο σαν εκείνη την στενή πόρτα (- ιστορική δυνατότητα: στμ.), η οποία επιτρέπει στην ε-πανάσταση να εισβάλλει.
Οι αναφορές στον αναρχισμό μοιάζουν να απουσιάζουν πλήρως από τα ύστερα γρα-πτά του Μπένγιαμιν. Ωστόσο, για έναν οξύ ερευνητή όπως Ράλφ Τίντμαν (Rolf Tie-demann) – εκδότη της πρώτης Γερμανικής έκδοσης των μπενγιαμινικών απάντων – οι μπενγιαμινικές Θέσεις για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας (1940) “θα μπορούσαν να δια-βαστούν ως παλίμψηστο, όπου: κάτω από το ρητό μαρξιστικό κείμενο διακρίνεται το αρχέγονο νιχιλιστικό συγκείμενο, το οποίο φέρει το ρίσκο της μετάβασης στο έδαφος της αφαίρεσης κάποιου είδους αναρχικής πρακτικής”.
Μολονότι πρόκειται για ένα αρκετά ενδιαφέρον σχόλιο, ο όρος “παλίμψηστο” δεν είναι ο πλέον κατάλληλος για να αποδώσει το ζητούμενο: η μπενγιαμινική σύλληψη της σχέσης ανάμεσα στα δύο επίδικα στοιχεία, δεν έγκειται στη μηχανιστική υπέρθε-ση του ενός επί του άλλου. Πρόκειται μάλλον για την αλχημιστική συγχώνευση δύο προϋπαρχόντων διακριτών ουσιών.
Αναπτύσσοντας περεταίρω το επιχείρημά του, ο Τίντμαν, με αναφορά και πάλι στις Θέσεις του 1940, υποστηρίζει ότι: “η μπενγιαμινική αναπαράσταση της πολιτικής πράξης διαπνέεται περισσότερο από το θερμό-ενθουσιώδες στοιχείο του Αναρχισμού παρά από την ψυχρή-νηφάλια αναλυτική διάσταση του Μαρξισμού”. Το πρόβλημα με τη συγκεκριμένη άποψη είναι πως αντιπαραθέτει ως αμοιβαίως αποκλειόμενε εκείνες ακριβώς τις κατηγορίες που ο Μπένγιαμιν επιχειρεί να συνθέσει, θεωρώντας τις συ-μπληρωματικές και εξίσου απαραίτητες για την επαναστατική πρακτική: ελευθερια-κός “ενθουσιασμός” και μαρξιστική “νηφαλιότητα”.
Με έναν κάπως συστηματικότερο τρόπο από αυτόν του Τίντμαν, ο Γιούγκεν Χάμπερ-μας (Jürgen Habermas) αναλύει την αναρχική διάσταση των ύστερων μπενγιαμινικών απόψεων, με σκοπό να τις υποβάλλει σε ριζική κριτική εκ μέρους της δικής του εξελι-κτικιστικής και υποτιθέμενα μοντερνιστικής ιστορικής σκοπιάς. Σε ένα διάσημο άρθ-ρο, του 1970, ο Χάμπερμας απορρίπτει την μπενγιαμινική προσπάθεια ριζικής ανανέ-ωσης του ιστορικού υλισμού με χρήση μεσσιανικών και ελευθεριακών κατηγοριών:
Η συγκεκριμένη θεωρητική απόπειρα είναι καταδικασμένη να από-τύχει, κι αυτό λόγω της απόλυτης ασυμβατότητας της υλιστικής θεωρίας της κοινωνικής προόδου με την αναρχικής υφής έννοια τής Jetztzeiten (η έννοια του μεσσιανικού παρόντος-χρόνου: στμ.), η διακόπτουσα λειτουργία τής οποίας (επί της προοδευτικής ροής του ιστορικού συνεχούς: στμ.) μοιάζει να επιβάλλεται εκ των έξω-θεν. Μια αντι-εξελικτικιστική κατηγορία σαν κι αυτή δεν μπορεί να επιβληθεί στον ιστορικό υλισμό, κατά τον τρόπο που η χριστια-νική παράδοση επιβάλλει το ράσο στον παππά – στον ιστορικό υλι-σμό, ο οποίος συνιστά μια θεωρία προόδου όχι μόνο από τη σκοπιά των παραγωγικών δυνάμεων, αλλά κι από εκείνη που αφορά στο πρόβλημα της πολιτικής κυριαρχίας.
Εκείνο που ο Χάμπερμας συλλαμβάνει ως λάθος είναι ό,τι, από τη δική μας σκοπιά, αποτελεί εξέχων στοιχείο του μπενγιαμινικού μαρξισμού, το οποίο είναι ταυτόχρονα σημείο υπεροχής του έναντι κάθε μορφής “προοδευτικού εξελικτικισμού”: πρόκειται για την ικανότητά του να συλλαμβάνει κάθε ιστορική εποχή μέσω της ευθεία διασύν-δεσης μεταξύ πολιτισμού και βαρβαρότητας – μιας διασύνδεσης, που ελάχιστα μόλις χρόνια μετά το θάνατό του, θα λάμβανε την πλέον φρικαλέα της μορφή στο Άουσβιτς και τη Χιροσίμα.
Μια εξελικτικιστική σύλληψη της ιστορίας, η οποία εμμένει στην πίστη της αναγκαίας προόδου των μορφών κυριαρχίας, δύσκολα θα μπορούσε να παράξει κάποιο είδος συ-νεκτικής ερμηνείας του φασιστικού φαινόμενου, πέρα από την απόδοσή του ως ανερ-μήνευτη ιστορική παρένθεση – ένα ακατανόητο πισωγύρισμα “στην καρδιά του 20ου αιώνα”. Για εμάς, ακολουθώντας και πάλι τα όσα ο Μπένγιαμιν αναφέρει στις Θέσεις του, είναι αδύνατο κάποιος να συλλάβει το πραγματικό νόημα του φασισμού αντικρύ-ζοντας τον απλώς ως την εξαίρεση στον ιστορικό κανόνα της προόδου.
Λίγα χρόνια αργότερα, στα 1985, ο Χάμπερμας θα ανανεώσει την πολεμική του απέ-ναντι στον Μπένγιαμιν στο βιβλίο του The Philosophical Discourse of Modernity. Σε αυτό θα αντιπαραβάλλει τη στάση εκείνων που ενστερνίζονται τη μη σωρευτική (non-continuist) αντίληψη για την ιστορία, όπως Καρλ Κορς (Karl Korsch), ο Μπένγιαμιν, “και οι ακραίοι αριστεριστές”, με εκείνη στοχαστών όπως ο Karl Kautsky και οι πρω-ταγωνιστές της Δεύτερης Διεθνούς, “οι οποίοι βλέπουν στο ιστορικό ξεδίπλωμα των παραγωγικών δυνάμεων την εγγύηση για την εξελικτική μετάβαση από την αστική κοινωνία στον σοσιαλισμό”.
Σύμφωνα με τον Χάμπερμας, o Μπένγιαμιν και “οι ακραίοι αριστεριστές”, “συλλαμ-βάνουν την επανάσταση ως άλμα έξω από το πεδίο τής αιωνίως επαναλαμβανόμενης βαρβαρότητας της προϊστορίας, δηλαδή ως μια στιγμιαία έκρηξη της ιστορικής συνέ-χειας”. Η στάση αυτή, κατά τον Χάμπερμας, “εμπνέεται από την σουρεαλιστική σύλ-ληψη της φύσης τού χρόνου, έχει κάτι κοινό με τον Αναρχισμό των οπαδών του Νίτσε, και αντιτίθεται στο καθολικό πλέγμα της εξουσίας και της ιδεολογικής αυταπάτης δια της προσφυγής σε ένα κάποιο είδος εκστατικής αντι-κυριαρχίας…Τοπική αντίσταση και αυθόρμητες εξεγέρσεις μιας πολιτικά αποστερημένης υποκειμενικής φύσης”.
Η ερμηνεία του Χάμπερμας βρίθει προβλημάτων. Πρώτα απ’ όλα, το περιεχόμενο του όρου “προϊστορική βαρβαρότητα” είναι εντελώς ανακριβές: η σύνολη προσπάθεια του Μπένγιαμιν στοχεύει ακριβώς να δείξει ότι η σύγχρονη βαρβαρότητα δεν αφορά σε μια “αναδρομική επανάληψη” της “προϊστορικής” αγριότητας, αλλά σε ένα γνήσιο φαινόμενο της ίδιας τής νεωτερικότητας – φυσικά πρόκειται για μια θέση που δύσκο-λα θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή από έναν ένθερμο υποστηρικτή του νεωτερικού κανόνα, όπως ο Χάμπερμας.
Παρόλα αυτά, πρόκειται για μια ερμηνεία που συλλαμβάνει με παροιμιώδη οξύνοια τις οφειλές των ύστερων μπενγιαμινικών στοχασμών για την ιστορία στον αναρχισμό και στον σουρεαλισμό: Η επανάσταση δεν είναι το επιστέγασμα της ιστορικής εξέλι-ξης – “προόδου” – αλλά η ριζική διακοπή της ιστορικής συνέχειας της κυριαρχίας.
Μετάφραση: Γιάννης Μανώλης
* O Μικαέλ Λεβύ (Michael Löwy) είναι ομότιμος διευθυντής έρευνας στο Γαλλικό Κέντρο Έρευνας & Επιστήμης και ένας από τους πλέον διακεκριμένους μελετητές του έργου του Walter Benjamin. Είναι επίσης συγγραφέας του βιβλίου: Fire Alarm. Reading Walter Benjamin’s “On the Concept of History”, το οποίο κυκλοφορεί στα ελληνικά, φέροντας τον τίτλο: Προμήνυμα κινδύνου. Μια ανάγνωση των Θέσεων “Για τη Φιλοσοφία της Ιστορίας” (Πλέθρον, 2004). Το πρωτότυπο του παρόντος κειμένου δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική σελίδα του αμερικάνικου μαρξιστικού περιοδικού Jaco–bin
Μετάφραση: Γιάννης Μανώλης
O Μικαέλ Λεβύ είναι ομότιμος διευθυντής έρευνας στο Γαλλικό Κέντρο Έρευνας & Επιστήμης και ένας από τους πλέον διακεκριμένους μελετητές του έργου του Βάλτερ Μπένγιαμιν.
