Ύστερα από πολύχρονη μάχη, που την έδωσε με μεγάλη γενναιότητα, έφυγε στις 30 Ιανουαρίου από τη ζωή ο αγαπημένος φίλος Γιάννης Η. Χάρης, βραβευμένος μεταφραστής, επιμελητής εκδόσεων, αρθρογράφος και δημόσιος διανοούμενος με σπάνια επιδραστικότητα.
Ο Γιάννης Χάρης ήταν ο κορυφαίος μάχιμος γραφιάς της εποχής μας (τον όρο τον χρησιμοποιώ θετικά, όπως κι εκείνος): τη γλωσσική του κατάρτιση και τις περγαμηνές του δεν τις απέκτησε στα πανεπιστημιακά αμφιθέατρα, αλλά στα μεγάλα σχολεία των εγκυκλοπαιδειών και των εκδοτικών οίκων, στην καθημερινή τριβή με τα δακτυλόγραφα, στην αναζήτηση της σωστής λέξης, στην προσπάθεια να αποκρυπτογραφήσει τα χειρόγραφα Οράματα και θάματα του Μακρυγιάννη, στη συμβολή του ώστε το τότε ΕΙΡ να περάσει από την καθαρεύουσα στη δημοτική μετά τη μεταπολίτευση. Δίκαια το Πανεπιστήμιο Πατρών τον ανακήρυξε πέρυσι επίτιμο διδάκτορα.
Είχε την τύχη να επιμεληθεί, σε συνεργασία με τον ποιητή, τα τελευταία γραφτά του Οδυσσέα Ελύτη, όπως και τη συγκεντρωτική έκδοση των ποιημάτων του, αλλά και να μεταφράσει τα έργα του Μίλαν Κούντερα, πάλι σε στενή επαφή μαζί του – μια μετάφρασή του βραβεύτηκε από το ΕΚΕΜΕΛ. Δίδαξε ελληνικά σε ξένα κολεγιακά προγράμματα, ενώ επί πολλά χρόνια ασχολήθηκε και με τη βυζαντινή μουσική.
Από τη δεκαετία του 1980 αρθρογραφούσε για θέματα γλώσσας και μετάφρασης, πρώτα στο Αντί, στη συνέχεια στα Νέα και, στο τέλος, στην Εφημερίδα των Συντακτών, από την οποία αποχαιρέτησε την ενεργό αρθρογραφία το 2022, αν και συνέχισε να παρεμβαίνει στη δημόσια συζήτηση με αναρτήσεις του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Στη δημόσια συζήτηση για τη γλώσσα συνδύαζε την επιστημονική επάρκεια με την πρακτική εμπειρία. Αγωνίστηκε για να ανασκευάσει τους εθνικιστικούς μύθους για τη γλώσσα, να εξετάσει ψύχραιμα τις ιερεμιάδες και την κινδυνολογία για την «αιωνίως θνήσκουσα γλώσσα» και για τη δήθεν λεξιπενία των νέων, να σατιρίσει τον γλωσσικό ευπρεπισμό, την τάση για νεοκαθαρεύουσα και τη φετιχοποίηση της αρχαίας ελληνικής, να αμφισβητήσει την κυρίαρχη ιδεολογία της συνέχειας της γλώσσας και της «μίας και ενιαίας» ελληνικής. Απενοχοποίησε τη γλώσσα που μιλιέται σήμερα, δείχνοντας τα κενά και τις αντιφάσεις στην επιχειρηματολογία των ρυθμιστών και των γλωσσαμυντόρων. Ταυτόχρονα, στάθηκε δεινός ανατόμος των νέων γλωσσικών φαινομένων και είχε την οξυδέρκεια να διακρίνει την αλλαγή που έρχεται, αλλά και την επιστημονική εντιμότητα να αναγνωρίζει γλωσσικές αλλαγές που δεν κινούνταν στην κατεύθυνση που θα ήθελε.
Η γλωσσική και πολιτική του παρέμβαση αποκρυσταλλώθηκε στο δίτομο «Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη», το τετράτομο «Στοιχήματα και ασκήσεις μνήμης» και στο στερνοπαίδι του, «Παιχνίδια και ακροβασίες της γλώσσας».
Ο Γιάννης ήταν δοτικός και ανυστερόβουλος· το 2007, όταν του έστειλα το δακτυλόγραφο του πρώτου γλωσσικού μου βιβλίου, μου το επέστρεψε με πολλές δεκάδες λεπτομερείς παρατηρήσεις και προτάσεις· το ίδιο έκανε με πολλούς άλλους φίλους και συμπολεμιστές. Ήταν αυτό που λένε οι Γάλλοι πολεμίστ, του άρεσε ο διαξιφισμός και η ανταλλαγή επιχειρημάτων και αρνιόταν να κάνει τα στραβά μάτια για λόγους δημοσίων σχέσεων· συχνά επέκρινε τις αντιδραστικές τοποθετήσεις διάφορων λογίων και καλλιτεχνών που φλερτάριζαν την Αριστερά, στην οποία ανήκε κι ο ίδιος, συνειδητά και αταλάντευτα αλλά χωρίς βεβαιότητες, από τα εφηβικά του χρόνια.
Ελαφρύ να είναι το χώμα, φίλε Γιάννη…
