Τιφέν Ριβιέρ «Η διάκριση. Εμπνευσμένο από το έργο του Πιερ Μπουρντιέ», μετάφραση: Ομάδα Όμικρον, lettering Γιώργος Γούσης, εκδόσεις Αντίποδες, 2024
Η Τιφέν Ριβιέρ (1982) είναι μία από τις νέες εκπροσώπους του γραφιστικού μυθιστορήματος στην πολύ ζωντανή γαλλική σκηνή του είδους, στο οποίο η ίδια οδηγήθηκε μέσα από τις σπουδές της στη φιλολογία και το σινεμά. Στο νέο της εικοναφήγημα, «Η Διάκριση», εμπνέεται από τη θεωρία του Μπουρντιέ για τη συμβολική αναπαραγωγή των κοινωνικών ιεραρχιών μέσα από την εσωτερίκευσή τους και την ενίσχυσή τους στην καθημερινή πρακτική, όπως εκτίθεται στο εμβληματικό, πολύκροτο στην εποχή του και διαχρονικά επιδραστικό έργο του «Η διάκριση. Κοινωνική κριτική της καλαισθητικής κρίσης» –μια θεωρία που ο Μπουρντιέ επανεπεξεργαζόταν συστηματικά σε όλη του τη ζωή. Και δημιουργεί μια μυθοπλασιακή, πολυσημειωτική ιστορία που τη μεταφέρει απλά στο μη ειδικό κοινό, στο οποίο συγκαταλέγεται και η ίδια.
Ξεκινώντας από τη θέση της επαρκούς αναγνώστριας, χρησιμοποιεί λοιπόν τους ιδιαίτερους κώδικες ενός είδους που παραμένει κυριαρχούμενο στην ιεραρχία της καλλιτεχνικής δημιουργίας, παρά τη δημιουργική άνθηση και εκδοτική επιτυχία του –και στα καθ’ ημάς–, σε ένα εγχείρημα με σαφή πολιτική στόχευση: αποκαλύπτοντας τους πολύπλοκους μηχανισμούς της κυριαρχίας στον κοινωνικό χώρο, η ιστορία της αποσκοπεί στην κατάκτηση της συνειδητής ελευθερίας με απώτερο στόχο την ανυπακοή, ως βασικό διακύβευμα της σκέψης του Μπουρντιέ και επιτακτικό σύγχρονο καθήκον.
Στο πρώτο έργο του Εντουάρ Λουί, τον συλλογικό τόμο που επιμελήθηκε το 2013 για να τιμήσει τον Μπουρντιέ, το έργο του οποίου τον είχε ήδη σημαδέψει και με το οποίο συνδιαλέγεται συστηματικά στα κατοπινά του κείμενα, η ανυπακοή έδινε το παρών ήδη στον τίτλο, «Η κληρονομιά της ανυπακοής». Σ’ αυτόν τον τόμο, η νομπελίστρια πλέον συγγραφέας Ανί Ερνό μιλούσε για το πώς η Διάκριση τη βοήθησε να δει καθαρά τις αθέατες πρακτικές κυριαρχίας στη λειτουργία του κοινωνικού κόσμου, να κατανοήσει και να ανατοποθετήσει τις εμπειρίες, τα αισθήματα, τις επιλογές της σε όλα τα επίπεδα. Μια ανάλογη εμπειρία με της Ερνό είχε και το κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας της Ριβιέρ, ο Μισέλ Κετκέρ, τον οποίο συναντούμε τη στιγμή που ξεκινά την καριέρα του ως καθηγητής κοινωνιολογίας στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Προερχόμενος από αγροτικό περιβάλλον, «ταξικός αποστάτης» που συγκατοικεί με έναν συνομήλικό του μεγαλοαστό, του οποίου το στιλ ενίοτε και παρά τη συνειδητοποίησή του μιμείται, ο Κετκέρ αποφασίζει να διδάξει στους μαθητές και τις μαθήτριές του στα παιδιά το βιβλίο που του άλλαξε τη ζωή, τη Διάκριση.
Η έννοια του habitus
Ο Κετκέρ, Κεκέτ κατά τους μαθητές του, παίρνει κάποιες συνεντεύξεις από άτομα προερχόμενα από διαφορετικές κοινωνικές τάξεις για να τις χρησιμοποιήσει, μαζί με τη θεωρία του Μπουρντιέ, στην τάξη – μια αχνή αλλά σημαίνουσα αναφορά στη μέθοδο του Μπουρντιέ. Και προσπαθεί να εξηγήσει στο μαθητικό του κοινό την έννοια του habitus, της έξης, του ασύνειδου δηλαδή μηχανισμού που δημιουργείται σε κάθε άνθρωπο πολύ νωρίς, στο πλαίσιο της οικογένειάς του, με βάση τη θέση που αυτή κατέχει στην κοινωνία, αναδιαμορφώνεται στη μετέπειτα ζωή του και γεννά το σύνολο των στάσεων και των συμπεριφορών του σε όλα τα πεδία της ζωής· την έννοια του κεφαλαίου, οικονομικού, πολιτισμικού, κοινωνικού και συμβολικού· την έννοια του «γούστου της ανάγκης» και του «ελεύθερου γούστου» που προϋποθέτει την απόσταση από την ανάγκη.
Προτρέπει τα παιδιά του να κάνουν δουλειά πεδίου στην οικογένειά τους. Κι εκείνα αρχίζουν να παρατηρούν το περιβάλλον, τους γονείς τους, τον ίδιο τους τον εαυτό στη σχέση τους με τους άλλους, πώς τρώνε, πώς μιλάνε, πώς ντύνονται, πώς ερωτεύονται, πώς προσβάλλονται. Εντοπίζουν την έξη των γονιών τους που είναι και δική τους, σε μια πρώτη φάση τουλάχιστον, και την περιγράφουν, προκαλώντας ποικίλες αντιδράσεις από μεριάς των γονιών τους. Ανάγοντας αρχικά τα πάντα στο καθαρό οικονομικό κεφάλαιο, σχηματίζουν σταδιακά μια εικόνα του πολυδύναμου πολιτισμικού κεφαλαίου, η απόκτηση του οποίου ξεκινάει από πολύ νωρίς στους «κληρονόμους» της κυρίαρχης τάξης, μέσα από κάθε είδους ερεθίσματα και εμπειρίες στο πλαίσιο της οικογένειας και ενισχύει εξ ορισμού τη θέση τους στο εκπαιδευτικό σύστημα, ως πεδίο απόκτησης πολιτισμικού κεφαλαίου και αναπαραγωγής του συστήματος· του κοινωνικού κεφαλαίου των δικτύων και των σχέσεων, που ορίζουν σχολεία, δουλειές, ευκαιρίες σε όλα τα επίπεδα· το συμβολικό κεφάλαιο, ως δευτερογενές κεφάλαιο προερχόμενο από τον (συγκαλυμμένο) συνδυασμό των άλλων τριών, της φήμης, της τιμής, του κύρους, της αξιοπιστίας. Αρχίζουν να ξεχωρίζουν την ανάγκη και την ελευθερία πίσω από το φαγητό που τρώνε ή δεν τρώνε, την τέχνη που τους αρέσει ή δεν τους αρέσει, τις γνώσεις που εκτιμούν ή υποτιμούν, τα ψώνια και τις διακοπές που κάνουν ή δεν κάνουν, τα όνειρα και τις φιλοδοξίες που έχουν ή δεν έχουν.
Η ελευθερία είναι δυνατή
Ο ίδιος ο Μισέλ, με τις μικρές υποτροπές του, είναι η ζωντανή απόδειξη της δυναμικής φύσης του habitus και το ενσαρκωμένο παράδειγμα του πώς η ελευθερία είναι δυνατή ακόμη και μέσα σε ένα πεδίο καταναγκασμών, όταν υπάρχει συνείδηση της συμβολικής κυριαρχίας. Μια παρέα παιδιών που δεν ανήκουν στην κυρίαρχη μεγαλοαστική τάξη πηγαίνουν, στο τέλος του μυθιστορήματος, σε ένα δωρεάν εργαστήριο σχεδίου, υπερνικώντας τις αναστολές που τους γεννά η (διαφορετική κατά την προέλευσή τους) έξη τους και το βλέμμα των άλλων. Κι αποφασίζουν ότι ακόμη κι αν είναι πατατάκια ανάμεσα σε σοκολατάκια, όπως αυτοχαρακτηρίζονται, δεν πρόκειται να κάνουν πίσω, θα παραμείνουν κολλημένα, πάση θυσία, στον πάτο του κουτιού.
Η διαδρομή τους προς τη συνειδητοποίηση ξεκινά και ολοκληρώνεται με μια σύνδεση της διατροφής και του γούστου, της καλαισθητικής και την κοινωνικής κρίσης. Η κριτική του Μπουρντιέ στον Καντ και στην Κριτική του της αισθητικής δύναμης, στην οποία σαφώς παραπέμπει ο υπότιτλος του έργου του, έχει ολοκληρωθεί: η ηδονή του ωραίου έχει τοποθετηθεί στο πλαίσιο του κοινωνικού συστήματος και της κοινωνικής διάκρισης.
Η ανυπακοή ως απόρροια της αυτοσυνείδησης
Παρά τις λιγότερο ή περισσότερο αναπόφευκτες σχηματοποιήσεις του εγχειρήματός της, η Ριβιέρ καταφέρνει να μετατρέψει επιτυχώς το εκτενέστατο και θεωρητικά και εκφραστικά πολυσύνθετο έργο του Μπουρντιέ σε λαϊκό, πολιτικό, ακτιβιστικό ανάγνωσμα. Η δυναμική της δουλειάς της προκύπτει από την επιτυχημένη συναίρεση του κειμενικού και του εικονικού κώδικα και των διαφορετικών ρυθμών τους στη μεταγραφή της κοινωνιολογικής θεωρίας, η οποία υπηρετεί αποτελεσματικά την πολιτική της στόχευση: να δείξει ότι σε έναν κόσμο όπου «το σύστημα […] απειλεί την ύπαρξη της ίδιας της ανθρωπότητας, όπου δεν υπάρχει πια κοινωνική δικαιοσύνη και στον ορίζοντα φαίνεται μόνο η άκρα δεξιά», η ανυπακοή, ως απόρροια της συνείδησης της λειτουργίας του κοινωνικού κόσμου και της αυτοσυνείδησης του υποκειμένου μέσα σ’ αυτόν, αποτελεί επιτακτικό καθήκον. Οι αναγνώστες της εικοναφήγησής της στην άρτια, μεταφραστικά και εκδοτικά, ελληνική της εκδοχή μπορεί να διαβάσουν στη συνέχεια το κείμενο του Μπουρντιέ, μπορεί και όχι. Το βέβαιο είναι ότι, πριν καλά-καλά κλείσουν το βιβλίο της, η ανατρεπτική σκέψη του θα έχει αρχίσει με κάποιο τρόπο να δουλεύει μέσα τους.
