Όπως η νότια, έτσι και η ανατολική Ευρώπη πέφτει θύμα εκμετάλλευσης εντός της ΕΕ. Τα οικονομικά ελλείμματα, όμως, μπορούν εν μέρει να αντιμετωπιστούν μέσω της δημοκρατικής χειραφέτησης και της απονομής δικαιωμάτων στους μετανάστες.
Της Μάρτα Τίκνερ*
Γνωρίζουμε, ήδη, οτι το οικονομικό ενδιαφέρον για το Νότο δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί χωρίς ριζοσπαστικές αλλαγές στο πεδίο εφαρμογής της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Το ίδιο ισχύει και για την Ανατολή. Εκεί, όμως, το έλλειμμα δημοκρατίας τοποθετείτε σε μια διαφορετική σφαίρα. Εκεί τα πολιτικά δικαιώματα των μεταναστών παίζουν ρόλο – κλειδί.
Όταν εμείς, οι αριστεροί, μιλάμε για την ΕΕ, συνήθως ξέρουμε τι να πούμε: στη σημερινή της μορφή δεν είναι αυτή που θέλουμε. Η πλούσια κεντρική Ευρώπη εκμεταλλεύεται το φτωχό Νότο. Υπάρχει μια κρίση χρέους, που προκλήθηκε από ένα ελαττωματικό κοινό νόμισμα. Οι νεοφιλελεύθεροι θεσμοί της ΕΕ διαιωνίζουν αυτή την κρίση χρέους, υποστηρίζοντας τις τράπεζες και το μεγάλο κεφάλαιο αντί των λαών και τις πλούσιες κοινωνίες αντί των λιγότερο ανεπτυγμένων. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η Ελλάδα: οι διαπραγματεύσεις με την τρόικα, το δημοψήφισμα του ΟΧΙ, ο εξευτελισμός της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ, ο Γιάνης Βαρουφάκης και η -δυστυχώς αργοπορημένη- σταυροφορία του για εκδημοκρατισμό της Ευρώπης. Αυτή η αναδρομή μάς βοηθάει. Μάς δείχνει το αληθινό πρόβλημα: το κέντρο, καταφανώς, είναι ένα οικονομικός βρυκόλακας, που αφαιμάσσει το Νότο. Υπογραμμίζει οτι οι οικονομικές εξαρτήσεις μέσα στην ΕΕ, για τις οποίες αδιαφορούσαμε επί μακρόν, μπορούν, μέσα σε λίγα χρόνια, να οδηγήσουν ολόκληρες κοινωνίες στη φτώχεια. Τέλος, αντιτίθεται στη ρηχή, άδικη και επικίνδυνη απόδοση της κρίσης σε εθνικές προκαταλήψεις: ο Νότος είναι χρεωμένος όχι επειδή οι νότιοι είναι τεμπέληδες και διεφθαρμένοι, αλλά επειδή ανήκουν στην ευρωπαϊκή περιφέρεια, αβοήθητοι απέναντί στους ισχυρούς οικονομικούς μηχανισμούς που τη στοχεύουν.
Ίδια εκμετάλλευση, διαφορετικοί μηχανισμοί
Η αφήγηση αυτή για την κρίση της ΕΕ, όμως, όσο αληθινή κι αν είναι, έχει ένα τελικό όριο: τα σύνορα της ανατολικής Γερμανίας. Αγνοεί παντελώς το γεγονός ότι η ΕΕ δεν έχει μία, αλλά δύο περιφέρειες: το Νότο και την Ανατολή. Έντεκα πρώην κομουνιστικές χώρες, κατά κύριο λόγο εκτός ευρωζώνης, με πληθυσμό που αντιστοιχεί στο 1/5 του συνολικού πληθυσμού της ΕΕ.
Όπως το πλούσιο κέντρο ξεζουμίζει οικονομικά το Νότο, έτσι κάνει και με την Ανατολή, χρησιμοποιώντας διαφορετικούς μηχανισμούς. Αυτή η διαδικασία περνά, προς το παρόν, σχεδόν απαρατήρητη, προς όφελος άλλων συζητήσεων σχετικά με την κεντρικοανατολική Ευρώπη: μια περιοχή που υιοθετεί ημιαπολυταρχικά καθεστώτα, διολισθαίνει στη θεσμοποίηση του ρατσισμού και διαμορφώνει μια αόριστη “πατρίδα”, στην οποία μερικοί δυτικοευρωπαίοι πολιτικοί θα ήθελαν να στείλουν τους μετανάστες των χωρών τους. Λίγοι κατανοούν ότι τα φαινόμενα αυτά οφείλονται σε μεγάλο βαθμό σε ένα βαθιά ριζωμένο κοινωνικοοικονομικό μηχανισμό, που αποδίδει στην Ανατολή το ρόλο της ευρωπαϊκής περιφέρειας.
Ο μηχανισμός αυτός δεν περιλαμβάνει το χρέος και το ευρώ, αλλά την ελεύθερη μετακίνηση ανθρώπων και κεφαλαίων στην ΕΕ και τις αποκλίσεις σε μισθούς και συστήματα κοινωνικής ασφάλισης μεταξύ ανατολής και δύσης. Οι εργαζόμενοι στην ανατολική Ευρώπη, εγκαταλελειμμένοι κατά τη διάρκεια του μετασχηματισμού της δεκαετίας του 1990, διαρκώς αγνοημένοι σαν πολιτικό υποκείμενο, σήμερα κερδίζουν πολύ λιγότερα από τους δυτικούς συναδέλφους τους, εργάζονται σε μια απολύτως επισφαλή και εξαιρετικά ασταθή αγορά εργασίας και, κυριολεκτικά, δεν οργανώνονται ποτέ σε συνδικάτα. Δεν προκαλεί έκπληξη ότι η κατάσταση αυτή ενθαρρύνει τόσο τους τοπικούς επιχειρηματίες, όσο και τους ξένους επενδυτές να μεταφέρουν την παραγωγή και την παροχή υπηρεσιών, ακριβώς λόγω της φθηνής εργασίας, στην περιοχή αυτή: τηλεφωνικά κέντρα, αποθήκες, εργοστάσια που παράγουν απλά, μικρά εξαρτήματα. Είναι περιττό να προσθέσουμε ότι τα κέρδη μεταφέρονται στη συνέχεια εκτός της περιοχής, στις έδρες των ξένων επενδυτών ή εξαφανίζονται, χωρίς να αφήσουν ίχνη, στους φορολογικούς παραδείσους.
Ο φαύλος κύκλος της ανταγωνιστικότητας
Για να παραμείνουν ανταγωνιστικές, οι μετακομμουνιστικές χώρες πρέπει να κρατήσουν τους μισθούς τους χαμηλά. Και οι κυβερνήσεις τους είναι πολύ πρόθυμες να τους ρίξουν, τυφλές καθώς στέκονται στις ανάγκες του πληθυσμού τους και υποστηρίζοντας άκριτα τα συμφέρονται της “εθνικής οικονομίας”, που ταυτίζονται με τα συμφέροντα των καπιταλιστών. Έτσι, η εκμετάλλευση και η υπενοικίαση των εργαζομένων δεν είναι, όπως στη δύση, πρόβλημα που αγγίζει μόνο τμήματα της κοινωνίας. Είναι η πεμπτουσία του τρόπου με τον οποίο οι ανατολικές οικονομίες είναι οργανωμένες και συνδέονται με τις περισσότερο ανεπτυγμένες οικονομίες της δυτικής Ευρώπης. Οι κυβερνήσεις της ανατολικής Ευρώπης όχι μόνο δεν αντιλαμβάνονται την ύπαρξη του μηχανισμού αυτού, αλλά στην προσπάθειά τους να προσελκύσουν επενδυτές ανταγωνίζονται η μία την άλλη στην προσφορά φθηνότερης εργασίας και μεγαλύτερων φοροαπαλλαγών, οξύνοντας ακόμα περισσότερο το πρόβλημα.
Δεν είναι να απορεί κανείς για το ότι οι ανατολικοευρωπαίοι, εκτεθειμένοι καθώς είναι σε μια απορυθμισμένη αγορά εργασίας, επιλέγουν να μεταναστεύσουν στο Η.Β ή τη Γερμανία, εκμεταλλευόμενοι την δυνατότητα της ελεύθερης μετακίνησης σε μια άλλη χώρα, αντί να αναζητήσουν δουλειά στην πατρίδα τους. Αυτό έχει συνέπειες τόσο για την ανατολική, όσο και για τη δυτική Ευρώπη. Η δυτική ευρωπαϊκή Αριστερά έρχεται, συνήθως, αντιμέτωπη με τη μια όψη του φαινομένου αυτού, όταν προσπαθεί να αντισταθεί στο αυξανόμενο κύμα της ξενοφοβίας στις χώρες τους. Ενώ, όμως, η μετανάστευση είναι ένα ανίσχυρο επιχείρημα για τους δεξιούς λαϊκιστές στην “γηραιά ΕΕ”, ο εκπατρισμός είναι για την κεντρικοανατολική Ευρώπη ένα αληθινό και καταστροφικό πρόβλημα. Μαζί με τους γείτονές τους ανατολικότερα, οι χώρες της “νέας ΕΕ” είναι η μόνη περιοχή στον κόσμο που αντιμετωπίζει πληθυσμιακή μείωση. Από την πτώση του κομμουνισμού, η Ρουμανία έχασε το 9% του πληθυσμού της και η Λετονία περίπου το 25%, λόγω της μετανάστευσης και μιας κατακλυσμιαίας πτώσης στο ρυθμό των γεννήσεων, που οφείλεται, επίσης, στην καταστροφική επισφάλεια της αγοράς εργασίας. Μετά το άνοιγμα των συνόρων στους εργαζόμενους από της χώρες της “νέας ΕΕ”, το Η.Β προσέλκυσε περίπου 1 εκατ. ανθρώπους μόνο από την Πολωνία.
Αντίο κοινωνική συνοχή
Δεν υπάρχει οικογένεια στην περιοχή, που να μην έχει επηρεαστεί με τον ένα ή τον άλλο τρόπο από την οικονομική μετανάστευση. Οι άνθρωποι φεύγουν κυρίως από τις μικρές πόλεις περιφερειών, που ακόμα και μετά από την ανάπλασή τους με λεφτά της ΕΕ, μοιάζουν με πόλεις φαντάσματα. Οι πόροι της ΕΕ κατευθύνθηκαν στις υποδομές, τον εκσυγχρονισμό και την επιφανειακή αναμόρφωση του δημόσιου χώρου, άλλα όχι και στην άνοδο του βιοτικού επιπέδου.
Με τη μισή νεολαία στο εξωτερικό και τους εργαζόμενους στη χώρα να πασχίζουν για την επιβίωση με λιγότερα από το βασικό μισθό και χωρίς ασφάλιση, η κοινωνική συνοχή στα μέρη αυτά έχει πεθάνει εδώ και πολύ καιρό. Αν συγκρίνουμε οικονομικούς και κοινωνικούς δείκτες χωρών της “γηραιάς” και “νέας” ΕΕ, θα γίνει αμέσως αντιληπτή η απόκλιση μεταξύ τους. Οι πιο ανησυχητικές αποκλίσεις αφορούν τους δείκτες ποιότητας ζωής (δημόσιες υπηρεσίες, κίνδυνος φτώχειας, προσδόκιμο ζωής κτλ) και πολιτικής εμπιστοσύνης (εμπιστοσύνη στο λαό, διαμαρτυρία, λογοδοσία, ικανοποίηση με την ποιότητα της δημοκρατίας, κτλ). Δεν προκαλεί έκπληξη το ότι η λαϊκιστική Δεξιά αφήνει το σημάδι της από χώρα σε χώρα.
Για να αντιμετωπίσουν τη μετανάστευση οι πολιτικοί τόσο της δυτικής όσο και της ανατολικής Ευρώπης λαμβάνουν άλλες φορές δραστικά, άλλες φορές γελοία, αλλά ποτέ αποτελεσματικά μέτρα. Η Μεγάλη Βρετανία αποχωρεί από την ΕΕ, η Γερμανία θέλει να κόψει τις κοινωνικές παροχές των μεταναστών, ενώ η Πολωνία χρηματοδοτούσε υποτροφίες για τους Πολωνούς που αποφασίζουν να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Υπάρχει περίπτωση οποιαδήποτε από αυτές τις κινήσεις να αποτρέψει εκατομμύρια ανθρώπων από τη μετανάστευση; Για να αντιμετωπιστεί μια τόσο δυναμική διαδικασία, θα πρέπει να αντιμετωπιστεί εκεί που ξεκινάει: σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Θετικό πολιτικό πρόγραμμα
Αυτό είναι το καθήκον της Αριστεράς, αν όντως θέλει να αναμορφώσει ριζικά την ΕΕ και να δημιουργήσει μια δημοκρατική και πραγματικά δίκαιη δομή. Είναι κρίσιμο να συνειδητοποιήσει ότι ένα, τρόπον τινά, περιφερειακό, κοινό συμφέρον μεταξύ των κεντρικοανατολικών ευρωπαϊκών χωρών όντως υπάρχει. Δεν είναι ένα συμφέρον εθνικό, όπως το αντιλαμβάνεται η Δεξιά της περιοχής, βασισμένο στην κοινή “παραδοσιακή κουλτούρα” και στην ιστορική εμπειρία, αλλά ένα κοινό συμφέρον μεταξύ των εργαζομένων των χωρών αυτών, που μοιράζονται κοινές εμπειρίες ζωής και μια κοινή μοίρα. Η Αριστερά στην περιοχή είναι πολύ αδύναμη, αλλά αν υπάρχει πιθανότητα να ανακάμψει κάποια στιγμή, πρέπει να εκφράσει τα συμφέροντα της ανατολικής ευρωπαϊκής περιφέρειας, όπως κάνει η Αριστερά του Νότου για τα συμφέροντα των εργατών στην Ισπανία, την Πορτογαλία ή την Ελλάδα.
Η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο βήμα, αλλά οφείλει να καταλήξει σε ένα θετικό πολιτικό πρόγραμμα. Ναι, η Αριστερά πρέπει να αντιτίθεται στα αρνητικά της ΕΕ, αλλά αν κάποια στιγμή πρόκειται να προσελκύσει τον κόσμο στην ιδέα της ανανέωσης της Ευρώπης, θα πρέπει να δώσει απτή και στέρεη ελπίδα ότι η αλλαγή είναι δυνατή. Σε έναν ιδανικό κόσμο, η Αριστερά των δύο περιφερειών θα μπορούσε να εργαστεί πάνω σε μερικά αιτήματα και μετά να συμφωνήσει στην υποστήριξη του προγράμματος της καθεμίας. Σ’ αυτόν τον ιδανικό κόσμο, θα έπρεπε να δημιουργηθεί ένα φόρουμ για αυτό το λόγο. Προς το παρόν, ίσως το DiEM θα μπορούσε να παίξει αυτό το ρόλο ή ίσως άλλα κινήματα που στοχεύουν στην ανανέωση της ΕΕ. Ίσως χρειαζόμαστε μια νέα Διεθνή.
Είναι ξεκάθαρο ότι η υπονόμευση αυτού του μηχανισμού αφαίμαξης της κεντρικοανατολικής Ευρώπης, περνά από την εξίσωση μισθών και συστημάτων κοινωνικής ασφάλισης σε όλη την ήπειρο. Χρειάζεται ένας ευρωπαϊκός βασικός μισθός, ίσως διαφορετικών επιπέδων σε διαφορετικές περιοχές, αλλά με έναν ενσωματωμένο μηχανισμό σύγκλισης, ένα ευρωπαϊκό βασικό εισόδημα χωρίς προϋποθέσεις, άμεσες ευρωπαϊκές επενδύσεις, που θα δίνουν ώθηση στην περιφερειακή ανάπτυξη, χωρίς να μεταφέρουν τα κέρδη σε τσέπες ιδιωτών, πανευρωπαϊκά συνδικάτα, μια σύνθετη και στιβαρή ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική, ενιαία πανευρωπαϊκά εργασιακά δικαιώματα με έναν επιβλέποντα θεσμό. Όλα αυτά υπολογισμένα όσο διεξοδικότερα γίνεται, με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη διαβούλευση και διατυπωμένα με απλά συνθήματα, όπως “8 ευρώ για κάθε ώρα εργασίας”.
Νέες πατρίδες, πλήρη πολιτικά δικαιώματα
Ξέρουμε ήδη ότι τα οικονομικά συμφέροντα του Νότου δεν μπορούν να διεκδικηθούν, χωρίς μια ριζοσπαστική μεταβολή στο πεδίο εφαρμογής της ευρωπαϊκής δημοκρατίας. Αυτό ισχύει και για την Ανατολή. Και πάλι, όμως, για τους ανατολικοευρωπαίους το οξύτερο δημοκρατικό έλλειμμα βρίσκεται σε μια διαφορετική σφαίρα. Τα πολιτικά δικαιώματα των μεταναστών είναι το κρίσιμο ζήτημα. Βλέπουμε οτι η μεταναστευτική κρίση, κυριολεκτικά σε όλες τις χώρες της δυτικής Ευρώπης, περιστρέφεται γύρω από τον αποκλεισμό των νεοεισερχόμενων μεταναστών από το συρρικνούμενο σύστημα κοινωνικών παροχών για τους εργαζόμενους. Και πάλι οι άνθρωπο τους οποίους αφορά αυτή η δημόσια συζήτηση δεν έχουν κανένα δικαίωμα λόγου. Πήγαν στις νέες χώρες τους, λόγω των οικονομικών μηχανισμών της ΕΕ, είναι πολίτες της ΕΕ με ισχυρή ευρωπαϊκή ταυτότητα και παρ’ ολ’ αυτά η μοίρα τους, τα εργασιακά τους δικαιώματα, η πρόσβαση στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης -και πρόσφατα με το δημοψήφισμα της Βρετανίας, ακόμα και αυτό, το δικαίωμα στην παραμονή- αποφασίζονται στο επίπεδο του εθνικού κράτους στο οποίο έφτασαν.
Μήπως ήρθε η ώρα να δώσουμε στους μετανάστες πλήρη πολιτικά δικαιώματα και στις νέες τους πατρίδες; Να κάνουμε τη διαμονή και όχι αποκλειστικά την υπηκοότητα τη νομική βάση για το δικαίωμα ψήφου, όχι μόνο στις τοπικές και τις ευρωεκλογές, αλλά και στις εθνικές εκλογές; Μόνο με αυτά τα δικαιώματα μπορούν οι μετανάστες να χειραφετηθούν και να γίνουν πολιτικά δρώντα υποκείμενα από ανθρώπινοι πόροι που είναι τώρα. Με τη διατύπωση ενός τέτοιο αιτήματος η Αριστερά της ανατολικής περιφέρειας δεν θα υποστήριζε απλώς τα πραγματικά συμφέροντα των ανθρώπων που θέλει να εκπροσωπεί, αλλά θα εφάρμοζε στην πράξη το διεθνισμό.
Ακόμα στην αρχή
Η Αριστερά της ανατολικής Ευρώπης έχει πολύ δρόμο μπροστά της. Στις περισσότερες χώρες υπάρχει μόνο υπό τη μορφή ομάδων θεωρητικού προβληματισμού, παρά ως πολιτική δύναμη και αν δρα πολιτικά, ο αντίκτυπός της είναι περιορισμένος. Υπάρχει, όμως. Οι άνθρωποί της, που αναζητούν έναν τρόπο να εμπλακούν στην πολιτική, παρατηρούν και προσπαθούν να μιμηθούν τα ήδη υπάρχοντα κινήματα σε άλλα μέρη του κόσμου. Και η άντληση έμπνευσης από την εσωτερική οργάνωση των Ποδέμος, τη ρητορική του Μπέρνι Σάντερς και το οικονομικό πρόγραμμα της σκανδιναβικής Αριστεράς είναι σίγουρα ο σωστός δρόμος για να προχωρήσει κανείς. Αυτό που πρέπει να αντιγράψουμε είναι ο τρόπος που η ευρωπαϊκή Αριστερά του Νότου συνειδητοποίησε οτι για πολλά κρίσιμα ζητήματα η παρέμβαση στο εθνικό επίπεδο δεν είναι αρκετή και οτι θα πρέπει να αμφισβητηθεί το ευρωπαϊκό κατεστημένο. Δεν έχει καταφέρει να αλλάξει πολλά ακόμα, αλλά προωθεί τα περιφερειακά της δικαιώματα, ως θέμα της δημόσιας συζήτησης για το μέλλον της Ευρώπης. Αν η αριστερά της ανατολικής ευρωπαϊκής περιφέρειας μπορέσει να κάνει το ίδιο και αν υποστηρίξουμε ο ένας τον αγώνα του άλλου, μια άλλη Ευρώπη μπορεί να έρθει λίγο πιο κοντά και να σημαίνει πολλά περισσότερα για όλους.
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στις 19/09/2016 στον ιστότοπο http://politicalcritique.org
Μετάφραση από τα Αγγλικά: Πέτρος Κοντές
*Η Μάρτα Τίκνερ είναι ιστορικός και μέλος του πολωνικού κόμματος Ράζεμ (Μαζί)
