Νίκος Γιαννίκας – Νίκος Ν. Μάλλιαρης, «Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά», εκδόσεις Μάγμα, 2025
Είναι δεδομένο ότι οι πόλεμοι και οι διαμάχες μεταξύ των μεμονωμένων κρατών, αλλά και των ευρύτερων γεωπολιτικών στρατοπέδων, δεν αποτελούν φαινόμενα μιας απλής ένδειξης δύναμης και σύγκρουσης συμφερόντων. Αντιθέτως, έχουμε να κάνουμε με φαινόμενα που εδράζονται και σε κάποιες πολύ βασικές ανθρωπολογικές λογικές, αυτές των ίδιων εμπλεκόμενων κοινωνιών, οι οποίες συντελούν, πολλές φορές, στη διαμόρφωση αυτών των συγκρούσεων και της αντίστοιχης συσπείρωσης των γεωπολιτικών στρατοπέδων. Ένα δεδομένο, που στον σύγχρονο πολυπολικό κόσμο, δεν πρέπει να περνάει ως αμελητέο στοιχείο.
Πάνω σε αυτή την ερμηνευτική βάση κινείται το βιβλίο, Ο πόλεμος από ανθρωπολογική σκοπιά, των Νίκου Γιαννίκα και Νίκου Ν. Μάλλιαρη. Το βιβλίο με έναν πρωτότυπο τρόπο ερμηνεύει ανθρωπολογικά το ζήτημα του πολέμου, μέσω της ανάλυσης των κοινωνικοπολιτικών και πολιτισμικών βάσεων των χωρών που εμπλέκονται σε αυτόν, με παράδειγμα τον Ρωσο-Ουκρανικό πόλεμο. Βγάζοντας ταυτόχρονα κάποια συμπεράσματα για τη Δύση, τη Ρωσία και την ανάγκη ύπαρξης ενός νέου πολιτικού προτάγματος, δομημένου πάνω στην επαναστατική δημοκρατική παράδοση, που έχουμε κληρονομήσει από τον Διαφωτισμό και τις μετέπειτα εξελίξεις. Οι συγγραφείς, βέβαια, δεν είναι αμέτοχοι αναλυτές αλλά παίρνουν ξεκάθαρη θέση, οπότε το βιβλίο εμπεριέχει μια δομημένη, και όχι γενικόλογη, ανάλυση των γεγονότων που πραγματεύεται.
Πιο συγκεκριμένα, οι συγγραφείς, ήδη από την αρχή του βιβλίου, ξεκινάνε την ανάλυσή τους με μια κριτική στη λογική τής «ρεαλιστικής» προσέγγισης του πολέμου, και δη του Ρωσο-Ουκρανικού, η οποία, κατά αυτούς, υπολείπεται στη βάση της. Το πραγματικό ζήτημα είναι, εξάλλου, η ρίζα του προβλήματος, δηλαδή η πραγματική κατανόηση των κοινωνικών και πολιτισμικών δομών των εμπλεκόμενων πλευρών. Έτσι, αναλύουν με λεπτομέρεια την πολιτισμική ταυτότητα της Ρωσίας και το κατά πόσο αυτή έρχεται σε σύγκρουση με τη Δύση, ως αντίπαλη πολιτισμική ολότητα, καθώς και με τα γειτνιάζοντα σε αυτή κράτη, που είτε έχουν επιλέξει είτε βρίσκονται σε ανοιχτές συνομιλίες με τη Δύση, υιοθετώντας μια πολιτισμική ευθυγράμμιση μαζί της.
Κι αυτό γιατί, κατά τους συγγραφείς, η Ρωσία έχει μια αυτοκρατορική λογική η οποία εκφράζεται και με τις σύγχρονες πολιτικές της, μια λογική που δεν είχε σταματήσει να υπάρχει τόσο στην τσαρική όσο και στη σοβιετική εποχή της. Αυτές οι παλιές και νέες πολιτικές είναι, εξάλλου, εκείνες που μέσα στα χρόνια είναι ενδεικτικές για τις τάσεις ισχυροποίησής της, απέναντι ειδικά στις δυτικές κοινωνίες, οι οποίες, κατ’ αυτούς, βρίσκονται σε μια φθίνουσα πορεία. Εκεί έγκειται, βέβαια, κατά τους συγγραφείς, και η ανάγκη για επιλογή ανάμεσα στο «δημοκρατικό πρόταγμα» και σε μια άλλη κατάσταση, που δημιουργεί ένα άλλο ανθρωπολογικό υπόδειγμα, πιο κοντά σε μια κατάσταση μεγαλύτερου «κρατικού ελέγχου». Καθώς η επιλογή είναι σημαντική, κατ’ αυτούς, όπως σημαντική είναι και η ύπαρξη μιας ενιαίας ευρωπαϊκής πολιτικής, η οποία όμως θα πρέπει να δημιουργεί τις βάσεις για μια πραγματική ευρωπαϊκή ένωση με γνώμονα τη λαϊκή βάση των κρατών της.
Κλείνοντας αυτό το σύντομο κείμενο για το βιβλίο των Γιαννίκα και Μάλλιαρη. είναι σημαντικό να ειπωθεί ότι οι συγγραφείς προσφέρουν μια άλλη προοπτική του πολέμου, και δη του συγκεκριμένου πολέμου. Λόγω αυτού, ασχέτως των επιμέρους διαφωνιών που πιθανόν υπάρχουν, τόσο στην ερμηνεία των γεγονότων όσο και των προσώπων, είναι καλό να διαβαστεί ως ένα δοκίμιο που οριοθετεί μια άλλη αντίληψη του πολέμου και ταυτόχρονα προτείνει ένα πρόταγμα για μια διαφορετική προσέγγιση των κρατικών συγκρούσεων, βάζοντάς τες στο επίκεντρο μιας ευρύτερης ανθρωπολογικής ερμηνείας και όχι μιας, κάπως, απρόσωπης γεωπολιτικής ανάλυσης. Ένα πρόταγμα για μια νέα ευρωπαϊκή λογική στις διεθνείς σχέσεις, μακριά από τους τεχνοκράτες των Βρυξελλών και πιο κοντά στους λαούς της Ευρώπης.
