Δανάη Σιώζιου «Επιστολές», εκδόσεις Αντίποδες, 2024
«Με τι ασχολείστε τώρα;» ρώτησαν τον κύριο Κόινερ. Ο κύριος Κόινερ αποκρίθηκε:
«Κοπιάζω πάρα πολύ, ετοιμάζω το επόμενο λάθος μου». Αυτά έγραφε ο Μπρεχτ στις Ιστορίες του κυρίου Κόινερ και για χάρη του συνειρμού ανοίγω μ’ αυτό το δάνειο κάποιες σκέψεις για το τρίτο βιβλίο ποίησης της Δανάης Σιώζιου «Επιστολές».
Στις Επιστολές συναντάμε δεκαπέντε ζεύγη ποιημάτων, δεμένα αισθητικά με σχέδια του εικαστικού Στέφανου Ρόκου. Δεκαπέντε ζεύγη αλληλογράφων, όπου ενώ ο/η αποστολέας της επιστολής στην αριστερή σελίδα διαφέρει, ο παραλήπτης στη δεξιά σελίδα παραμένει ίδιος. Ο παραλήπτης των επιστολικών ποιημάτων της Δανάης είναι σταθερά ο αινιγματικός –και με κάποια καφκική αύρα– κύριος Κ.
Στον κύριο Κ. γράφουν φιλικά μεταξύ άλλων η αράχνη, η κλαίουσα ιτιά, η ομίχλη, η βροχή, το φωτεινό σημείο, ο παγετώνας, το τραπέζι της κουζίνας, τα άλογα, το δάσος, για να κατονομάσω ενδεικτικά κάποιους από τους επιστολογράφους του. Αυτοί οι φίλοι δια αλληλογραφίας, έχουν την πρωτοβουλία της επικοινωνίας. Τον αναζητούν και του απευθύνονται πρώτοι με διάθεση που γνωρίζει αναβαθμούς και συχνά τον κολακεύει, δηλώνοντας προτίμηση ή ανακαλώντας εικόνες από την κοινή τους ζωή.
Παραθέτω κάποιους στίχους:
Η βροχή
[…] «Μου αρέσει όταν αντηχούμε/ ο ένας μέσα στον άλλο/ Κάνω τα μάτια των άγριων ζώων να κολυμπάνε σαν χρυσόψαρα μέσα στο δάσος»
Το τραπέζι της κουζίνας
«Μου αρέσει ιδιαιτέρως όταν τρίβετε με τα δάχτυλά σας το αλάτι και όταν χρησιμοποιείτε το γουδί. Θυμάμαι με πόσο κόπο με δημιουργήσατε».
Ενώ κάποιοι από τους συνομιλητές του κυρίου Κ. έχουν κίνητρα μάλλον ιδιοτελή (όπως η αράχνη η οποία ζητά από τον κύριο Κ. να την ταΐσει), σταδιακά από ποίημα σε ποίημα αναπτύσσεται μια τρυφερότητα ανάμεσα στους αλληλογράφους. Μάλιστα, στα ποιήματα – γράμματα της Κλαίουσας ιτιάς, της Βροχής, της Θαλασσινής σπηλιάς και της Κοτσίδας εμφανίζεται ένας ερωτισμός που πυκνώνει. Ο κύριος Κ. δεν είναι τόσο θερμός σε όλα του τα γράμματα. Σε πολύ διαφορετικό τόνο θα απαντήσει στον Παγετώνα, χαρακτηριστικός εκεί ο στίχος «ωστόσο ο κόσμος με καλεί», αλλά και στον Ύπνο όπου πολύ κοφτά ρωτάει «πείτε μου που είναι ο τάφος μου;».
Καθώς διαβάζουμε την αλληλογραφία, η επιθυμία να γνωρίσουμε τον κύριο Κ. μεγαλώνει. Μάλιστα, διάφοροι άλλοι κύριοι και κυρίες της ελληνικής ποίησης περνούν από το μυαλό μας. Για παράδειγμα, ο κύριος Φογκ του Βαρβέρη, η κυρία Ροδαλίνα της Βακαλό, αναγνωστικά μου ζητούσαν σκιαγράφηση. Ή ακόμη περνώντας σε νεότερες ποιητικές φωνές ο κύριος Κρακ του Θωμά Τσαλαπάτη ή ο κύριος Ταυ της Κατερίνας Ηλιοπούλου.
Οι Επιστολές μπορούν να παρασύρουν σ’ ένα κυνηγητό ταυτότητας για το ποιος είναι ο κύριος Κ. Ο σκοπός του βιβλίου, όμως, μοιάζει να είναι το ακριβώς αντίθετο. Η ανωνυμία του κυρίου Κ. διατηρείται γιατί αυτή ακριβώς είναι η πιο καθοριστική του ιδιότητα. Ο κύριος Κ. –συλλέγοντας όσα στοιχεία μας δίνονται– πέρασε τα παιδικά του χρόνια στο χωριό, πήγε στρατιώτης και όπως λέει «ξέρει καλά τι βάρος είναι τα ποιήματα». Ο κύριος Κ. των Επιστολών είναι ένας άνθρωπος μόνος, που παρά τα όσα του έχουν συμβεί –ίσως τίποτα δραματικότερο από την ίδια τη ζωή– επιλέγει στο τέλος να πιάσει το καταγωγικό του νήμα από την αρχή.
Ανοίγω παρένθεση, για να πω ότι μπορούμε να υποθέσουμε πως στην ποίηση χρησιμοποιούνται επιστολικές τεχνικές και το είδος του επιστολικού ποιήματος για να κατασκευαστεί ένα πληρέστερο αφήγημα, μια εστιασμένη απεύθυνση, με στοιχεία εξομολογητικά. Ακόμη, τα επιστολικά ποιήματα υποδεικνύουν το συχνά αγνοημένο, αλλά ωστόσο προφανές γεγονός, πως η ποίηση οφείλει να είναι μια μορφή επικοινωνίας, ένα πλησίασμα, με κάποιες βεβαίως απαιτήσεις. Με τον τρόπο που ένα γράμμα προσπαθεί να προεξοφλήσει την απαντητική του επιστολή. Με τον ίδιο ευθύ τρόπο που μια δύσκολη ερώτηση γυρεύει απάντηση.
Τα επιστολικά ποιήματα διαθέτουν μακρά γενεαλογία και έχουν προτιμηθεί από πλήθος συγγραφέων. Από το ψηλότερο ράφι να αναφέρω ατάκτως τη γραμμή που ξεκινά από τον Οράτιο και τον Οβίδιο, έως τον Πόουπ, τον Λόρδο Βύρωνα, τον Μπράουνινγκ, τον Γεσένιν, την Ντίκινσον, την Μπίσοπ, τον Ρίλκε μέχρι και σύγχρονους μας δημιουργούς. Οι λόγοι πιθανώς πολλοί. Πέρα από τον εντυπωσιακό μορφικό εγκιβωτισμό του επιστολικού ποιήματος, το ότι δηλαδή ένα τέτοιο ποίημα είναι μορφή μέσα στη μορφή, καθώς είναι ένα στιχηρό γράμμα, ένα γράμμα-ποίημα, ένα ακόμη ενδιαφέρον στοιχείο στο επιστολικό ποίημα είναι το ότι η επιστολική μορφή χαρακτηρίζεται από ένα παράδοξο.
Τα επιστολικά ποιήματα προσδίδουν μια αίσθηση ιδιωτικής επικοινωνίας μεταξύ δύο μερών, αν και τελικά προορίζονται για ένα μεγαλύτερο κοινό, φέρνοντας έτσι την οικειότητα ή έστω την προσπάθεια για οικειότητα στη δημόσια σφαίρα. Στην περίπτωση του κυρίου Κ., όπου οι περισσότερες συμβάσεις των γραμμάτων, όπως η απόσταση, η ευγένεια, η προσφώνηση και ο χαιρετισμός, διατηρούνται, με την καταγραφή τόπου και ημερομηνίας να απουσιάζουν, επιλογή που θα συζητήσουμε στη συνέχεια, μοιάζει τα ανθρώπινα να έχουν εγκαταλείψει την προσπάθεια επαναφοράς του κυρίου Κ.
Οι παλαιοί κανόνες της επιστολογραφίας διακρίνουν πέντε κύρια μέρη στο σώμα του επιστολικού κειμένου: α. το χαιρετισμό, β. την επιδίωξη της εύνοιας από τον επιστολογράφο, γ. την αφήγηση, δ. τη ζήτηση πληροφορίας ή χάρης και ε. το συμπέρασμα. Στις Επιστολές προς τον κύριο Κ. όλα τα παραπάνω επιστρατεύονται, ζητώντας ανταπόκριση. Κι ο κύριος Κ. ανταποκρίνεται.
Η απουσία της ανθρώπινης επικοινωνίας έχει αφήσει ένα κενό στη ζωή του, κενό που έρχεται να καλύψει η επαφή του με τα μη-ανθρώπινα. Μία ακόμη παραδοξότητα προκύπτει μέσα από τις συνομιλίες με τα μη ανθρώπινα. Θα δούμε πώς ο κύριος Κ., παρακινημένος από τους αποστολείς των γραμμάτων φτάνει να μιλήσει -σαφώς κρυπτικά- για οικεία, αγαπημένα του πρόσωπα, όπως ο καλός του φίλος, ο αδερφός του ή η μητέρα του στην οποία επιλέγει να αναφερθεί στο καταληκτικό ποίημα της συλλογής «Το δάσος».
Τα ποιήματα έχουν την αίσθηση μιας μη στατικής γραπτής ομιλίας. Ο κύριος Κ. μοιάζει να περπατά, να βγαίνει από το δωμάτιο και περιπλανώμενος να λαμβάνει στον δρόμο του αυτές τις επιστολές, να τις δέχεται ως ερεθίσματα και να οδηγείται σ’ έναν τόπο ψυχικής διερεύνησης. Αυτός ο περίπατος, λοιπόν, του κυρίου Κ. παίζει ένα αξιοπρόσεκτο παιχνίδι με τον χώρο και τον χρόνο.
Το τυπικό χωροχρονικό πλαίσιο αναφοράς (τόπος, ημερομηνία) των επιστολών αποσιωπάται.
Οι ημερομηνίες λείπουν από όλα τα επιστολικά ποιήματα της συλλογής και ο τόπος ορίζεται από τα συμφραζόμενα. Απομακρυσμένη περιοχή, με φυσική ομορφιά, μακριά από τον αστικό ιστό. Ενώ μαντεύουμε, λοιπόν, το παρελθόν του κυρίου Κ. μέσα από τα ενεστωτικά αυτά γράμματα, ο κύριος Κ. βρίσκεται ήδη στον μέλλοντα. Κι αυτό, νομίζω, είναι ένα τρίτο παράδοξο στοιχείο, καλά κρυμμένο στην καρδιά κάθε επιστολικού ποιητικού εγχειρήματος που δεν είναι παρά απόσταση και χρόνος. Στο γράμμα που στέλνει «Το φωτεινό σημείο» στον κύριο Κ. διαβάζουμε: «Ο ορίζοντας μου επιτρέπει να σας πλησιάσω σιγά σιγά. Θα βρίσκατε ίσως λίγο χρόνο για ρεμβασμό;».
