Oι σημερινές «Ιδέες» είναι αφιερωμένες στη συντρόφισσα Ροσάνα Ροσάντα, εμβληματική φυσιογνωμία του ιταλικού κομμουνιστικού κινήματος, που πέθανε την Κυριακή 20 Σεπτεμβρίου σε ηλικία 96 ετών. Εμείς στην «Εποχή» θαυμάζαμε και σεβόμασταν από μικροί την Ροσάντα. Για το παρτιζάνικο παρελθόν της, για το θάρρος της να εκφράζει πάντα με σαφήνεια τη θέση της μέσα στο Ιταλικό Κομμουνιστικό Κόμμα για διάφορα κρίσιμα θέματα, αδιαφορώντας για το προσωπικό κόστος (για τη φύση των καθεστώτων του υπαρκτού σοσιαλισμού, για την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία, για την αλλαγή του ονόματος του PCI). Παρακολουθούσαμε πάντα με ενδιαφέρον και αγωνία το πείραμα του Μανιφέστο, του οποίου ήταν ιδρυτικό μέλος, τις παρεμβάσεις της σε θέματα πολιτισμού, αλλά και τις θέσεις της για τα κινήματα, ιδιαίτερα το φεμινιστικό, στο οποίο αφιέρωσε τα τελευταία χρόνια της ζωής της. Η Ροσάντα δεν ήταν μόνο μια αγωνίστρια, μια κομμουνίστρια φεμινίστρια, αλλά και μια σημαντική οργανική διανοούμενη της κομμουνιστικής Αριστεράς, που συνομίλησε στο παρελθόν με προσωπικότητες όπως ο Σαρτρ, ο Αλτουσέρ, ο Μπαλιμπάρ και άλλοι πολλοί. Ενδεικτικό της αναλυτικής της ικανότητας είναι το κείμενο για την παρακμή του κομματικού φαινομένου που υπάρχει στο σημερινό μας αφιέρωμα, το οποίο αν και γράφτηκε το 1981, διατηρεί την επικαιρότητά του ακόμα και σήμερα.
Το παρόν αφιέρωμα δεν θα μπορούσε να γίνει χωρίς τη συμμετοχή της Τόνιας Τσίτσοβιτς, η οποία ως γνωστόν είναι η μεταφράστρια στα ελληνικά του συγκλονιστικού βιβλίου της Ροσάνα Ροσάντα «Το κορίτσι του περασμένου αιώνα».
Τέλος, αισθανόμαστε την υποχρέωση να ευχαριστήσουμε θερμά τη Λουτσιάνα Καστελίνα, συντρόφισσα και φίλη της Ροσάνα για πάνω από μισό αιώνα, η οποία μας τίμησε με το συγκινητικό άρθρο της που έγραψε αποκλειστικά για την «Εποχή». Συμμετέχοντας στη λύπη της, της εκφράζουμε τις μεγάλες ευχαριστίες μας.
Χάρης Γολέμης
***
Σε αποχαιρετώ με τα δικά σου λόγια
Της Λέα Μελάντρι*
Αγαπημένη μου Ροσάνα, δεν θα γράψω για σένα. Μόνο μια γυναίκα που ανήκει στην ιστορία, όπως ήσουν εσύ, μπορούσε να γράφει εκπληκτικές νεκρολογίες για γνωστά και λιγότερο γνωστά πρόσωπα, που θα έπρεπε κάποιος να τα συγκεντρώσει και να τα εκδώσει. Εγώ θα μπορούσα να αφηγηθώ μόνο αποσπάσματα, που έγιναν κομμάτι της σκέψης και των αισθημάτων μου, από τη μακρά και υπέροχη φιλία μας, από τους τρυφερούς τσακωμούς μας, από την άπειρη ευγνωμοσύνη για το δώρο που μου έκανες με το να με δεχτείς στο σπίτι σου, στη ζωή σου, με το να μοιραστείς μαζί μου σκέψεις και γραπτά.
Σήμερα νιώθω πόνο που δεν θα σε ξαναδώ, που δεν μπορώ να αντιστοιχίσω ένα πρόσωπο, μια φωνή, στις πολλές αναμνήσεις από σένα και από τις συναντήσεις μας που φυλάω ζηλότυπα μέσα μου. Γι’ αυτό θα σε αποχαιρετήσω όπως έκανα πάντα, με τα λόγια σου, που παρέδωσες σε αυτά που εσύ ονόμαζες «βιβλιαράκια», τα οποία όμως εγώ θεωρώ, όπως σου είπα πολλές φορές, ότι αποτελούν τη διαυγέστερη, βαθύτερη και λιγότερο γνωστή μαρτυρία του μοναδικού ατόμου που εσύ υπήρξες, ως γυναίκα και κομμουνίστρια. Ξέρω πόσο αγαπούσες, όπως εγώ, τη θάλασσα, και σήμερα με παρηγορεί η σκέψη ότι δεν πέρασαν πολλές μέρες από την τελευταία φορά που κατόρθωσες να βάλεις τα πόδια σου στο νερό.
Δεν σου άρεσε να σε αναφέρουν στο fb, αλλά σήμερα πρέπει να συγχωρήσεις πολλούς που θα το κάνουν, γιατί ζεις και θα ζεις πάντα χάρη στην πολύτιμη κληρονομιά που μας άφησες από μια ζωή που αφιέρωσες για ένα δικαιότερο κόσμο, αλλά και γιατί αντιμετώπισες με τόση δύναμη τα γηρατειά, την αρρώστια, το θάνατο. «Εωσφορική» πάντα, όπως σου άρεσε να αποκαλείς τον εαυτό σου. «Εωσφορικότατη», όπως μετέφραζα εγώ, αστειευόμενη.
«Έτρεχα πάντα, εξακολουθώ να τρέχω για να καταλάβω ένα σωρό πράγματα (…) Αυτοί που, όπως εγώ, έζησαν σαν μια ψηφίδα του ψηφιδωτού του κόσμου, ίσως λόγω του παγκόσμιου πολέμου ή του κομμουνισμού, έζησαν πάντως μια ωραία ζωή. Εγώ δεν βαρέθηκα ποτέ».
«Θέλω να ξέρω όσο πιο πολλά γίνεται, ακόμα και την ημερομηνία του θανάτου μου – σ’ αυτήν την περίπτωση η ζωή μου θα ήταν πιο επώδυνη, αλλά πλουσιότερη. Ας αφήσουμε όμως τις εωσφορικές αναφορές και ας έρθουμε στη “γυναικεία υπόσταση”. Η μέρα που το σώμα μου θα μου στείλει το μήνυμα: “Άκου, βαρέθηκα, φτάνει πια”, ελπίζω ότι θα μου αφήσει το χρόνο να του πω: “Εντάξει. Ευχαριστώ, διασκέδασα πολύ”».
Από το βιβλίο της Ροσάνα Ροσάντα, «Quel corpo che mi abita» (Αυτό το σώμα που με κατοικεί), Bollati Boringhieri 2018
«Μετά δεν θέλω να με κοιτάξει κανείς, δεν θέλω να με εκθέσουν, δεν θέλω κηδείες. Όχι από λύπη για τους άλλους, αλλά επειδή εγώ δεν υπάρχω πια. (…) Δεν θέλω να εμποδίσω κάποιους να με συνοδεύσουν, να συνοδεύσουν τους αγαπημένους μου, αλλά δεν θέλω να δουν να με περιφέρουν μέσα σε ένα κουτί, σε ένα φέρετρο, θέλω να με κάψουν και τέρμα. Αυτό δεν είναι, νομίζω, ο φόβος του τέλους, αλλά αντίθετα μια αρχέγονη φρίκη του να είσαι μισοζώντανη, να βρεθείς μέσα σε ένα κουτί, ανήμπορη και χωρίς γαλήνη. Είναι το αρχαίο φάντασμα που φοβάται τους νεκρούς γιατί υποφέρουν, είναι φθονεροί, πρέπει να γαληνέψουν. Ίσως να εκφράζει μια αδιαμόρφωτη, πρωτογενή προσκόλληση στην ύπαρξη το γεγονός ότι σκεφτόμαστε τους νεκρούς σαν εξόριστους και πολύ δυστυχισμένους. Ένας φίλος μοναχός μού είπε μια μέρα: “Ξέρεις, φοβάμαι να πεθάνω”. Ακόμα και γι’ αυτόν, που πίστευε στ’ αλήθεια, ο θάνατος ήταν μια τρομακτική μετάβαση. Νομίζω, λοιπόν, ότι δεν έχω πια όρεξη να ζήσω και γι’ αυτό δεν θέλω να γιορτάσω τα γενέθλιά μου».
«Σκληρή, αλλά ενήλικη πράξη θα ήταν να αναγνωρίσει κανείς ότι η κατάσταση του ανθρώπου, που είναι μετέωρος μεταξύ ζωής και θανάτου, αυτό το βιολογικό, μη ιστορικό στοιχείο του, το άφθαρτο κατάλοιπο της ατομικότητας της οδύνης του, είναι το σκοτεινό όριο που συναντά, στο όριο της πορείας του, την πολιτική χειραφέτηση: η μορφή της και η αποστολή της δεν είναι να ξαναδώσει στον άνθρωπο την ευτυχία, αλλά μόνο (μόνο!) να τον απελευθερώσει από το απαράδεκτο της αδικίας».
Από το βιβλίο της Ροσάνα Ροσάντα, «Anche per me» (Και για μένα), Feltrinelli 1987
* Η Λέα Μελάντρι είναι δημοσιογράφος και ακτιβίστρια του ιταλικού φεμινιστικού κινήματος.
Μετάφραση: Τόνια Τσίτσοβιτς
***
Τo όνομά σου είναι Ροσάνα
Μια φωτογραφία σου
ξέφυγε από το δίχτυ του χρόνου
και διασχίζει τον κόσμο
αντίθετα στο μέλλον.
Τα χρυσά μαλλιά
το συλλογισμένο βλέμμα
στο διάφανο πρόσωπο.
Όνομα κι αυτό το δικό σου
Ροσάνα
λουσμένο στο θάμπος της Αναγέννησης
φέγγει στην πλατεία του Μιλάνου
μέσα στο πλήθος
που υποδέχεται τους παρτιζάνους.
Κάποια μέρα, ίσως αύριο,
δεν θα ζεις πιά.
Τότε ο εικοστός αιώνας
θα κατρακυλήσει στο έρεβος της Ιστορίας
κι η μνήμη του κόσμου που αγαπήσαμε
θα χαθεί μαζί με το πρόσωπό σου.
Ήδη το μέλλον είναι ξένο.
Κανείς δεν κατοικεί στις αμμουδιές
που ανθίζουν κάτω απ’ το παρισινό λιθόστρωτο.
Το θολό αποτύπωμα που αφήνουμε
δεν είναι ούτε τραγικό ούτε ένδοξο
κι ο χρόνος δεν θα μετρήσει
τις σκόρπιες ιστορίες μας.
Ζεσταίνοντας τις λέξεις που σωθήκαν
από τη γενική παράδοση
των ζωτικών ήχων
νοιώθουμε την αόρατη σκιά να πλησιάζει
κι απορούμε πως ξέφυγε η ζωή.
Η ομορφιά του κόσμου λιγοστεύει
και το κορίτσι του εικοστού αιώνα
κλείνει πίσω του την αυλαία.
Ελένη Πορτάλιου
από την ποιητική συλλογή «Η μνήμη επιστρέφει στα χαλάσματα της Ιστορίας»
(εκδόσεις Μικρή Άρκτος, 2019)
