Συνέντευξη με τον φωτογράφο Θάνο Τσάκαλο, με αφορμή την έκδοση που αποτυπώνει τον καμένο Ελαιώνα από το 2022
«Μία εικόνα χίλιες λέξεις», λένε, μα όταν η εικόνα δείχνει ένα ζοφερό τοπίο στάχτης, σιωπής και απώλειας τότε οι λέξεις είναι θρήνος, κραυγή απελπισίας και καταγγελίας.
Στο δυστοπικό τοπίο του Ιστορικού Ελαιώνα της Άμφισσας μετά τη δεύτερη μεγάλη πυρκαγιά βρέθηκε ο φωτογράφος Θάνος Τσάκαλος. Πάτησε με σεβασμό το τραυματισμένο τοπίο. Οι σκελετοί των καμμένων δέντρων, μοναδικοί μάρτυρες μιας βιβλικής καταστροφής, κραυγάζουν με κινήσεις ενός χορού απελπισίας και θανάτου. Μοιάζουν με ανθρώπινα κορμιά σε αβάσταχτο πόνο. Αφουγκράζεται το κλάμα από τα λιόδεντρα και ακούει την πανάρχαια Ελιά με κορμό καμένο σε στάση επίκλησης να μιλά για τον μόχθο τόσων γενεών που μεγάλωσαν με τον καρπό και το ευλογημένο λάδι της. «Όλα αυτά πρέπει να ακουστούν», στοχάστηκε ο φωτογράφος. Οι εικόνες πρέπει να μιλήσουν με δυνατή φωνή και να καταγραφούν στη συλλογική μνήμη και κει, στην ξερή γη, ανάμεσα στα αποκαΐδια. Υποσχέθηκε να δώσει φωνή σε αυτή τη σιωπή.
Και κάπως έτσι, ο Θάνος Τσάκαλος μάς έδωσε το βάλσαμο της ψυχής που είναι η αληθινή τέχνη. Μας μαλάκωσε τον πόνο της απώλειας με μια ποιητική διάσταση όπως αυτή σε κάθε αρχαίο δράμα. Μία εικαστική καταγραφή που μας θέτει και το μεγάλο ερώτημα της σχέσης του ανθρώπου με το περιβάλλον. Έχοντας στη φαρέτρα του σπουδαία εικαστικά εφόδια γνώσης και τεχνικής σημάδεψε καίρια τη λήθη.
Η έντυπη έκδοση «Η Φωνή της Σιωπής» που ξεκίνησε το ταξίδι της το Σάββατο 23 Μαΐου, στον ιδιαίτερο και καλαίσθητο χώρο των εκδόσεων iFocus, με τη φιλοξενία και την υποστήριξη της Δώρας Λαζάρου είναι πλέον μία συλλεκτική συλλογή πολύτιμο καλλιτεχνικό ντοκουμέντο για τον ιστορικό Ελαιώνα σύμβολο ζωής και ιστορίας. Με αφορμή αυτή, ο Θάνος Τσάκαλος μας μιλάει για το έργο αλλά και τα συναισθήματά του.
Να σας γυρίσω πίσω, στην επώδυνη μνήμη και να μου μιλήσετε για τα αισθήματά σας όταν φωτογραφίζατε τον καμένο Ελαιώνα της Άμφισσας.
Αντίκρισα ένα τοπίο θανάτου και έπρεπε να διαχειριστώ μια σειρά από ανάμεικτα συναισθήματα όπως θλίψη, πένθος, οργή, αγανάκτηση και απελπισία. Με το πέρασμα των ημερών ένιωσα να γίνομαι μέρος αυτού του απανθρακωμένου τοπίου, μέρος μιας βουβής «κοινωνίας» σε θρήνο και εγώ ως ο μόνος επιζών, έπρεπε να δώσω φωνή σε αυτή τη μαρτυρική σιωπή, αποδίδοντας τον ανάλογο σεβασμό όχι μόνο στα δένδρα που χάθηκαν άλλα και στους ανθρώπους που για γενιές τα φρόντιζαν αλλά και φροντίζονταν από αυτά με τον καρπό τους.
Ως έναυσμα αυτής της πράξης ήταν και η βιωματική σχέση σας με τον τόπο;
Πιστεύω πως αντικρίζοντας φιγούρες καμένων δέντρων σε όποιον τόπο το ίδιο θα έκανα, αλλά σίγουρα στον Ελαιώνα της Άμφισσας είχε μεγαλύτερη βαρύτητα.
Έχετε εικόνες του παρελθόντας από τον Ελαιώνα;
Γεννήθηκα στους Δελφούς, και η οικογένειά μου φρόντιζε ελαιόδεντρα για το λαδί της χρονιάς. Έτσι, η εικόνα του δελφικού τοπίου και της ευρύτερης πεδιάδας του Πλείστου πλημμυρισμένη από ασημένια ελαιόδεντρα καθώς και η αγωνία και ο μόχθος των ανθρώπων για την ευδοκιμία των δέντρων, έχουν χαραχθεί βαθιά μέσα μου.
Αναμφίβολα και δώσατε φωνή στη σιωπή όμως όχι μέσα από ένα φωτογραφικό ντοκουμέντο, αλλά μέσα από ποιητικές εικόνες υψηλής ποιοτικής απόδοσης . Στην παρούσα περίπτωση με ποια πρόθεση λειτουργήσατε;
Δεν ήθελα μόνο να καταγράψω την καταστροφή, αλλά να δώσω μια συναισθηματική και οπτική μορφή στην απώλεια ώστε να ενεργοποιήσω την ενσυναίσθηση του θεατή να δει τα καμένα ελαιόδεντρα όχι μόνο ως νεκρή φύση αλλά ως πληγωμένα σύμβολα ζωής, μνήμης και ιστορίας. Έπρεπε να ισορροπήσω ανάμεσα στην καλλιτεχνική φωτογραφία και στο φωτογραφικό ντοκουμέντο.
Πιστεύετε πως η τέχνη στην συγκεκριμένη περίπτωση μπορεί να αφυπνίσει;
Το πιστεύω και το υποστηρίζω ακράδαντα. Η φωτογραφία ντοκουμέντο λειτουργεί σαν μια ισχυρή οπτική κραυγή αγωνίας και αφύπνισης για το περιβάλλον. Μέσα από τη δυναμική των εικόνων θέλουμε να ενεργοποιήσουμε την κοινωνία ενάντια στην απάθεια, υπενθυμίζοντας πως η προστασία του περιβάλλοντος είναι θέμα επιβίωσης και πολιτισμού.
Σήμερα, στην εικονική πραγματικότητα που μας κατακλύζει και στην πλούσια πληροφόρηση μέσω του ίντερνετ, η εικόνα έχει δύναμη;
«Μία εικόνα, χίλιες λέξεις» είναι μια φράση που χρεώνεται στον Φρεντ Μπάρναρντ. Επιστημονικά είναι επιβεβαιωμένο ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος επεξεργάζεται τις εικόνες αρκετές χιλιάδες φορές γρηγορότερα από το κείμενο. Αυτό σήμερα το εκμεταλλεύονται όλοι, κάθε ένας από την σκοπιά του, όμως η εικόνα της φωτογραφίας ντοκουμέντο, έχει αντικειμενικό ρεαλισμό, χωρίς φτιασίδια και εικονική πραγματικότητα. Προκαλεί άμεση ενσυναίσθηση, αποτρέπει τη λήθη και επιδρά δυναμικά στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
Πόσο είναι το υλικό που καταγράψατε και πόσα είναι τα έργα που τελικά επιλέξατε για την έκθεση;
Είναι αρκετό, φωτογράφιζα για 3 μήνες, και σε διαφορετικές καιρικές συνθήκες. Από όλο αυτό το υλικό, αρχικά επιλεχτήκαν 52 φωτογραφίες για την έκθεση. Αυτές οι φωτογραφίες της έκθεσης μαζί με 30 ακόμη, περιλαμβάνονται στο ομότιτλο φωτογραφικό λεύκωμα «Η Φωνή της Σιωπής» από τις εκδόσεις iFocus Editions.
Η πρώτη σας έκθεση πραγματοποιήθηκε στο Πνευματικό Κέντρο της Άμφισσας με την υποστήριξη του Συλλόγου «Τα Σάλωνα». Πώς αντέδρασε ο κόσμος;
Η στιγμή που άναψαν τα φώτα στα εγκαίνια της έκθεσης σημαδεύτηκε από βαθιά συγκίνηση. Η εικόνα των κατεστραμμένων αιωνόβιων δέντρων –μιας ζωντανής κληρονομιάς που φρόντισαν γενιές και γενιές– προκάλεσε δάκρυα και ένα αίσθημα αβεβαιότητας για το μέλλον. Η προσέλευση του κοινού ήταν εντυπωσιακή για τα τοπικά δεδομένα, με όλους να ζητούν τη μόνιμη στέγαση της έκθεσης. Αυτή η θερμή αγκαλιά του κόσμου αποτέλεσε την κύρια ώθηση για τη δημιουργία του ομότιτλου λευκώματος.
Ήταν 8 Ιουλίου του 2022 όταν ξέσπασε η δεύτερη μεγάλη πυρκαγιά στον Ελαιώνα. Είναι μία θλιβερή επέτειος. Αν επισκεφθεί σήμερα κάποιος τον τόπο τι θα αντικρίσει; Εύχομαι η απάντησή σας να μου δώσει κάποια ελπίδα.
Ο Ελαιώνας της Άμφισσας ως αναπόσπαστο μέρος του δελφικού τοπίου, είναι ο μεγαλύτερος συνεχόμενος ελαιώνας όχι μόνο της χώρας, αλλά ολόκληρης τη βαλκανικής χερσονήσου και από τους αρχαιότερους ελαιώνες στον κόσμο. Δεν είναι απλά ένα αγροτικό κομμάτι γης, αλλά ένα ζωντανό μνημείο της φύσης. Φοβάμαι ότι το «ασημένιο ποτάμι» των ελαιόδεντρων που έρεε από την Άμφισσα και τους Δελφούς προς τον Κρισαίο κόλπο δεν θα αποκτήσει πλέον ποτέ ξανά τη συνεχόμενη ροή του. Σε πολλές θέσεις δεν έχουν φυτευτεί νέα δενδρύλλια. Η φύση μπορεί να διαθέτει μια μοναδική ικανότητα να αναγεννάται, έχουν όμως αντοχές πλέον οι άνθρωποι να «αναστήσουν» νέα ελαιόδεντρα; Η αποκατάσταση θέλει χρόνο, κόπο και οικονομικούς πόρους, και τώρα υφίσταται και ο φόβος των δυο προηγούμενων πυρκαγιών. Παρ’ όλο που θεσμικά ο Ελαιώνας έχει τριπλή προστασία (UNESCO/1997, παραδοσιακός και προστατευόμενος/1981, Natura 2000), έως και σήμερα δεν υπάρχει σύστημα άρδευσης και το σύστημα πυρόσβεσης παραμένει επικίνδυνα ελλιπές.
Δώσατε φωνή και μνήμη στον Ελαιώνα, το επόμενο φωτογραφικό σας εγχείρημα θα είναι πάλι θεματικό; Τι να περιμένουμε;
Ναι, θα είναι πάλι από τον ίδιο τόπο και έχει σχέση με μια τοπική δοξασία. Αν και ήταν έτοιμο λίγο πριν από την πανδημία, λόγω κάποιων συγκυριών, δεν παρουσιάστηκε. Τώρα, νομίζω πως ήρθε το πλήρωμα του χρόνου.
