Φωτογραφία: REUTERS/Thilo Schmuelgen
Το αποτέλεσμα της Κυριακής στη Σαξονία – Άνχαλτ δημιούργησε πολλαπλά συναισθήματα τόσο σε όσους γνωρίζουν σε βάθος την γερμανική πραγματικότητα, όσο και σε αυτούς που βρίσκονται έξω απο αυτήν. Κοινός παρανομαστής και των δύο είναι το σοκ που προκάλεσε το ποσοστό του AfD (43,8%), συνοδευόμενο απο αγωνία και φόβο για την περίπτωση, όπου το κόμμα θα κληθεί να σχηματίσει κυβέρνηση, καθώς θα είναι η πρώτη φορά που μια ακροδεξιά δύναμη θα αναλάβει κυβερνητικά καθήκοντα μετά απο τη πτώση του ναζισμού. Ωστόσο, κανένα απο τα παραπάνω συναισθήματα δεν είναι ο κατάλληλος σύμβουλος για να αποτιμήσουμε το αποτέλεσμα και τον αντίκτυπο των εκλογικών αποτελεσμάτων. Ας δούμε μερικά σημεία που θα μας κάνουν να κατανοήσουμε λίγο καλύτερα τα γεγονότα της Κυριακής:
- Για όσους παρακολουθούν τη γερμανική πολιτική σκηνή, το χθεσινό αποτέλεσμα δεν πρέπει να προκαλεί καμιά έκπληξη. Το AfD βρίσκεται σε μια ανοδική εκλογική επιρροή και σε μια διαρκώς διευρυμένη κοινωνική απήχηση τα τελευταία χρόνια, καθιστώντας το αποτέλεσμα των εκλογών στη Σαξονία θέμα χρόνου, αλλά όχι μη-αναστρέψιμο ή μη-αποτρέψιμο. Υπάρχουν και ευθύνες και εξηγήσεις για τον διπλασιασμό των ποσοστών του AfD στη Σαξονία – Άνχαλτ απο την τελευταία εκλογική αναμέτρηση. Παρόλα αυτά, οποισδήποτε πανικός που προκαλείται απο αυτο το αποτέλεσμα είναι κακός σύμβουλος για την αντιμετώπιση της ακροδεξίας και κινδυνεύει να μας θορυβήσει προσωρινά λόγω του εκλογικού σοκ, οδηγώντας μας σε μια ακούσια κανονικοποίηση των νέων συνθηκών με το πέρας αυτού. Χρειάζεται προσοχή και ψυχραιμία προκειμένου να κατανοήσουμε σε πλήρη βαθμό τις αλλαγές εν τη εξελίξει τους.
- Το εκλογικό ποσοστό του AfD είναι το αποτέλεσμα ευρύτερων διεργασιών τα τελευταία χρόνια και σίγουρα όχι αποτέλεσμα που μπορεί να ερμηνευτεί μόνο μέσα απο το πεδίο του εκλογικού ανταγωνισμού. Το κόμμα έχει καταφέρει να επεκτείνει την κοινωνική του απήχηση αργά αλλά σταδιακά τα τελευταία δεκατρία χρόνια κυρίως στα κρατίδια της πρώην Ανατολικής Γερμανίας, με τα κρατίδια της δυτικής να ακολουθούν σε μικρότερο βαθμό, όπως έδειξαν και οι τελευταίες ομοσπονδιακές εκλογές. Εκεί όμως που το AfD κινείται σχεδόν με ηγεμονικούς όρους είναι η σφαίρα των ΜΚΔ. Τόσο το ίδιο το κόμμα όσο και βασικά στελέχη του επεκτείνουν και ενισχύουν την ακροδεξιά ψηφιακή σφαίρα με διακίνηση ιδέων, σλόγκαν, βίντεο, ξεπερνώντας κατα πολύ την δραστηριότητα των υπόλοιπων κομμάτων. Στο σύγχρονο πλαίσιο δημιουργίας και άσκησης της πολιτικής, η ψηφιακή επικράτηση του AfD μετατρέπεται σε εκλογικό αποτέλεσμα.
- Το εκλογικό αποτέλεσμα δίνει ένα μήνυμα: το AfD μπορεί να αναλάβει κυβερνητικά καθήκοντα σε επίπεδο κρατιδίου. Αυτό το μήνυμα το λαμβάνει τόσο το υπόλοιπο κομματικό και πολιτικό σύστημα, όσο και οι υποστηρικτές του AfD στις επερχόμενες εκλογές των κρατιδίων του Βερολίνου όσο και του Μεκλεμβούργου-Δυτικής Πομερανίας στις 20 Σεπτεμβρίου. Η Σαξονία – Άνχαλτ δίνει ένα momentum το οποίο το κόμμα θα εκμεταλλευτεί στο έπακρο ακόμη και αν δεν καταφέρει να κυβερνήσει.
- Σε κάθε ενδεχόμενο, το AfD φαίνεται να καθορίζει την δημόσια ατζέντα όλο και περισσότερο. Αρχικά, έχει αναγκάσει την δεξιά μετατόπιση όλων των κομμάτων που έχουν κυβερνήσει τα τελευταία χρόνια, απο τους Χριστιανοδημοκράτες μέχρι τους Πράσινους, σε λιγότερο η σε μεγαλύτερο βαθμό, με την υιοθέτηση του προγράμματος του AfD σε μια προσπάθεια να ανακόψουν την πορεία του. Όπως μας έχουν δείξει αντίστοιχες περιπτώσεις ακροδεξιών κομμάτων σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οποιαδήποτε παρόμοια απόπειρα όχι μόνο έχει δείξει πως η ακροδεξιά ατζέντα αποκτά ηγεμονικές τάσεις, αλλά και πως η δημόσια συζήτηση μετατοπίζεται όλο και δεξιότερα. Στο τέλος της ημέρας, όταν οι ψηφοφόροι κληθούν στις κάλπες, θα ψηφίσουν το κόμμα που είχε την αρχική ατζέντα και όχι αυτούς που προσπαθούν να τους μιμηθούν.
- Αυτό ισχύει διπλά με την παρούσα κυβέρνηση του Merz, ο οποίος μαζί με το κόμμα του είναι οι μεγάλοι χαμένοι των εκλογών της Κυριακής. Ο Merz έχει δείξει πως επιλέγει τη συνειδητή ριζοσπαστικοποίηση του CDU προς τα δεξιά προκειμένου να επιχειρήσει την υπερφαλλάγιση του AfD και να επικρατήσει στον δεξιό πολιτικό χώρο. Η κυβερνητική του θητεία μέχρι στιγμής έχει χαρακτηριστεί αρνητικά απο τη γερμανική κοινωνία, καθώς ο Merz αδυνατεί να προσφέρει επαρκείς λύσεις για τα πολλα προβλήματα της Γερμανίας, με κύριο το θέμα του πληθωρισμού και της ακρίβειας. Αν λάβουμε υπόψη τον ευρωπαϊκό και διεθνή ρόλο της χώρας μαζί με τη προσήλωση του Merz προς την αύξηση των στρατιωτικών δαπανών, τότε η κυβέρνηση όχι μόνο θολώνει τα όρια μεταξύ ακροδεξιάς και κεντροδεξιάς (τουλάχιστον στο επίπεδο προγραμμάτων και εφαρμοσμένων πολιτικών), αλλά φαίνεται να αφήνει πρόσφορο έδαφος στο AfD να ηγεμονεύσει αντιπολιτευτικά και να επικυριαρχήσει στον δεξιό πολιτικό χώρο.
- Το AfD διαθέτει όραμα, δυστοπικό μεν, αλλά όραμα. Ένα απο τα συνθήματα που υπήρχαν στη προεκλογική καμπάνια του κόμματος ήταν το «Alles ist möglich», «όλα είναι δυνατά». Αυτό υποδηλώνει ένα σημαντικό παράγοντα που δεν πρέπει να υποτιμούμε στις αναλύσεις μας για την ακροδεξιά και δη για τη γερμανική περίπτωση. Το AfD παρουσιάζεται ως ένα φυσιολογικό κόμμα (έχει παίξει το χαρτί το «φυσιολογικού» σε παλαιότερες προεκλογικές εκστρατείες) που φέρνει την ελπίδα, ένα φαινομενικά θετικό δηλαδή πρόσημο για την κοινωνία. Εν μέσω της απογοήτευσης μεγάλου μέρους της γερμανικής κοινωνίας με την ικανότητα των υπόλοιπων κομμάτων να φέρουν ένα νέο πρόταγμα για το μέλλον της χώρας, το AfD αυτοπαρουσιάζεται ως κατ’ουσίαν εναλλακτική πρόταση παρόλο που στηρίζει το δικό της όραμα πάνω στον ρατσισμό, τον εθνικισμό, και τα λοιπά ακροδεξιά ιδεολογικά στοιχεία του.
- Το εκλογικό αποτέλεσμα δείχνει πως τα θεσμικά εργαλεία της Γερμανίας απέναντι στην ακροδεξιά εξασθενούν. Τόσο η παράδοση της γερμανικής πολιτικής εκπαίδευσης (Politische Bildung) που στοχεύει στην ενίσχυση της δημοκρατικής συνείδησης, όσο και το θεσμικό «τείχος προστασίας» απέναντι στην ακροδεξιά (Brandmauer) φαίνεται να μην επαρκούν για να αναχαιτίσουν το AfD, ούτε να ανακόψουν την διάχυση ακροδεξιών ιδεών στην γερμανική κοινωνία. Οι χαρακτηρισμοί του κόμματος ως «ακροδεξιό και εξτρεμιστικό» απο το Ομοσπονδιακό Γραφείο Προστασίας του Συντάγματος (Bundesamt für Verfassungsschutz – BfV, και σημαντικός θεσμικός φορέας κατά της ακροδεξιάς), δεν έχουν επιφέρει κανένα αποτέλεσμα, οδηγώντας στην επιβεβαίωση μελετών που εκθέτουν τα σημάδια κόπωσης των θεσμικών αναχωμάτων απέναντι στην ακροδεξιά.
- Οι εκλογές ανέδειξαν το διευρυμένο χάσμα μεταξύ πολιτικών θεσμών και δημοκρατίας. Το ποσοστό συμμετοχής στις εκλογές της Σαξονίας άγγιξε το 76%, δεν μεταφράστηκε όμως σε μια ευρεία κινητοποίηση κατά του AfD. Το αντίθετο, το αποτέλεσμα έδειξε πως το κόμμα έχει καταφέρει σε επαρκή βαθμό να αποσυσχετίσει την έννοια της δημοκρατίας απο το πολιτικό σύστημα, και να την ανασημασιοδοτήσει μέσα στο δικό της αντιδραστικό λόγο. Έτσι, η ακροδεξιά κινητοποίηση στη κάλπη ερμηνεύεται σαν «δημοκρατική επιλογή των πολιτών» απέναντι στον συστημισμό του πολιτικού κατεστημένου. Σε σχετικό γκάλοπ που κατέγραφε τους λόγους που είχαν οι ψηφοφόροι για να επιλέξουν το AfD, πολλοί απάντησαν πως θεωρούσαν άδικο τον πόλεμο που δέχεται το κόμμα απο το πολιτικό mainstream.
- Ο κόσμος αλλάζει, η Γερμανία; Η Γερμανία αντιμετωπίζει πολλές κρίσεις που δεν φαντάζονταν ότι θα μπορούσαν να συντελεστούν πριν μερικά χρόνια: ενεργειακή κρίση, κρίση οικονομικού μοντέλου, κρίση ταυτότητας. Αυτές επιφέρουν αλλαγές και στις μορφές και σχέσεις αντιπροσώπευσης με την ακροδεξιά να βρίσκει πρόσφορο έδαφος στις αγωνίες, τους φόβους, και τα αιτήματα μεγάλων τμημάτων της γερμανικής κοινωνίας. Στο γνωστό σλόγαν «είναι η οικονομία, ηλίθιε!», μπορούμε να αντιπαραβάλουμε μια τροποποιημένη εκδοχή: «είναι και η οικονομία».
Η Γερμανία δεν ξεφεύγει απο τον κανόνα αλλά έρχεται να επιβεβαιώσει την μετατόπιση της Ευρώπης προς τα μελανότερα χρώματα του πολιτικού φάσματος. Η ακροδεξιά δεν έρχεται, αλλά είναι ήδη εδώ και κυβερνάει ή επηρεάζει το δημόσιο διάλογο στην πλειοψηφία των ευρωπαϊκών χωρών. Για αυτό και δεν θα έπρεπε να προκαλεί κάποια έκπληξη το αποτέλεσμα στη Σαξονία. Αντ’ αυτού πρέπει να δούμε πως οφείλουμε να την αντιμετωπίσουμε και να αντιστρέψουμε τον καταστροφικό αντίκτυπο της.
Ο Λάζαρος Καραβασίλης είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής του Ινστιτούτου για τον Ακροδεξιό Εξτρεμισμό (IREX) στο Πανεπιστήμιο του Tübingen και στο Πανεπιστήμιο της Λευκωσίας.
