Το χρονικό μιας διαχρονικής στρατηγικής: το νερό ως απόβλητο

Από το θάψιμο στην αποκάλυψη: η διαχρονική διαχείριση των ρεμάτων στην Ελλάδα και η ανάγκη για μια ριζική επαναπροσέγγισή τους

Για δεκαετίες, η αστική και περιφερειακή ανάπτυξη στην Ελλάδα βασίστηκε σε μια βαθιά εσφαλμένη παραδοχή: ότι το νερό της βροχής και των ρεμάτων είναι επικίνδυνο απόβλητο που πρέπει να απομακρυνθεί όσο το δυνατόν γρηγορότερα προς τη θάλασσα.

Όπως αναδεικνύεται μέσα από την πολυετή έρευνά μας, η ελληνική Πολιτεία αντιμετώπισε τα ρέματα όχι ως ζωντανούς φυσικούς πόρους ή οικοσυστήματα, αλλά ως «οικόπεδα προς εκμετάλλευση» ή ως εμπόδια στην αλόγιστη αστικοποίηση.

Η ιστορική διαδρομή της κάλυψης

• Προπολεμική και μεταπολεμική περίοδος: Η ραγδαία και άναρχη αστυφιλία οδήγησε στο μπάζωμα και την κάλυψη εκατοντάδων χιλιομέτρων φυσικών γραμμών απορροής (Ιλισσός, Κηφισός, Ποδονίφτης και πολλά περιφερειακά ρέματα της Περιφέρειας της Αττικής και της Επικράτειας).
• Δεκαετίες 1970-1990: Η «διευθέτηση» έγινε συνώνυμο της προόδου. Τα ρέματα μετατράπηκαν σε λεωφόρους (π.χ. λεωφόρος Καλλιρρόης, Εθνική Οδός πάνω από τον Κηφισό) ή σε υπόγειους αγωγούς αποχέτευσης ομβρίων.
• Σήμερα: Παρά τη συσσωρευμένη γνώση, η νοοτροπία αυτή επιβιώνει. Οι παρεμβάσεις της Πολιτείας εξακολουθούν να επικεντρώνονται σε εγκιβωτισμούς, τσιμεντένιες διατομές και ευθυγραμμίσεις, καταστρέφοντας τη φυσική κοίτη.

Η ψευδαίσθηση της τσιμεντένιας ασφάλειας

Η τακτική της «ευθυγράμμισης» και της κάλυψης με σκληρά υλικά (σκυρόδεμα, συρματοκιβώτια) παρουσιάζεται συχνά από την Πολιτεία ως αντιπλημμυρική προστασία. Στην πραγματικότητα, η επιστήμη της υδρολογίας και η εμπειρία αποδεικνύουν το αντίθετο: οι παρεμβάσεις αυτές επιδεινώνουν τα πλημμυρικά φαινόμενα.

Η παγίδα του εγκιβωτισμού: Όταν εγκιβωτίζεις ένα ρέμα με τσιμέντο, αφαιρείς τη φυσική του ικανότητα να επιβραδύνει τη ροή και να απορροφά νερό στο υπεδάφιο στρώμα. Το νερό αποκτά τεράστια ταχύτητα και ογκομετρική πίεση.

Κρύβοντας το πρόβλημα κάτω από το χαλί

Η κάλυψη των ρεμάτων δεν λύνει το υδρολογικό πρόβλημα· απλώς το μετατοπίζει και το κρύβει από τα μάτια μας. Ένα καλυμμένο ρέμα λειτουργεί ως ένας κλειστός αγωγός ορισμένης χωρητικότητας. Όταν η βροχόπτωση υπερβεί τη σχεδιασμένη διατομή –κάτι που συμβαίνει πλέον όλο και συχνότερα λόγω της κλιματικής κρίσης– το σύστημα αποτυγχάνει εκρηκτικά. Το νερό διαρρηγνύει το οδόστρωμα, αναζητά την παλιά του κοίτη και προκαλεί καταστροφές, όπως έχουμε ζήσει επανειλημμένα στη Μάνδρα, τη Μαγνησία και την Αττική.

Η σύγχρονη επιστημονική πρόταση: οικομηχανική και επαναφυσικοποίηση

Ενώ στην Ελλάδα επιμένουμε σε ξεπερασμένα μοντέλα του 20ού αιώνα, η διεθνής επιστημονική κοινότητα προωθεί Λύσεις Βασισμένες στη Φύση (Nature-based Solutions – NbS) και την Οικομηχανική (Eco-engineering). Η βασική αρχή είναι απλή: «Δώστε χώρο στο ποτάμι» («Give space to the river»).

Βασικοί άξονες της επαναφυσικοποίησης

1. Αποκάλυψη ρεμάτων (Daylighting): Καθαίρεση των τσιμεντένιων πλακών και αποκάλυψη των εγκιβωτισμένων ρεμάτων όπου είναι εφικτό, δημιουργώντας γραμμικά πράσινα πάρκα.

2. Διατήρηση της φυσικής κοίτης: Χρήση ηπιότερων υλικών (κορμοδέματα, φυτοτεχνικά έργα) αντί για μπετόν, που επιτρέπουν τη φυσική αναγέννηση της παρόχθιας βλάστησης.

3. Λεκάνες ανάσχεσης (Retention basins): Δημιουργία φυσικών ταμιευτήρων συγκράτησης νερού στα ορεινά και ημιορεινά, ώστε να ελέγχεται η ροή πριν φτάσει στις αστικές περιοχές.

4. Αστικές δεξαμενές υδατοσυγκράτησης (Urban Retention & Detention Basins): Δημιουργία τεχνητών ταμιευτήρων συγκράτησης νερού εντός αστικού ιστού, ώστε να ελέγχεται η ροή μέσα στο αστικοποιημένο τοπίο.

Ειδικά οι αστικές δεξαμενές υδατοσυγκράτησης (Retention & Detention Basins) και οι λεκάνες ανάσχεσης αποτελούν κομβικό εργαλείο των σύγχρονων Λύσεων Βασισμένων στη Φύση, επανακαθορίζοντας τη διαχείριση του νερού στον αστικό ιστό. Αντί να διοχετεύουν βίαια το νερό της βροχής σε τσιμεντένιους αγωγούς και καλυμμένα ρέματα, οι υποδομές αυτές –που μπορεί να είναι από υπόγειες τεχνικές δεξαμενές μέχρι τεχνητούς υδροβιότοπους και διαμορφωμένα πάρκα– λειτουργούν ως «σφουγγάρια». Κατά τη διάρκεια έντονων βροχοπτώσεων συγκρατούν προσωρινά τεράστιους όγκους νερού, εκτονώνοντας την υδραυλική πίεση και αποτρέποντας τις αιφνίδιες πλημμύρες. Στη συνέχεια, απελευθερώνουν το νερό σταδιακά, επιτρέποντας είτε τη φυσική διήθηση και τον εμπλουτισμό του υδροφόρου ορίζοντα είτε την επαναχρησιμοποίησή του για πότισμα και καθαριότητα, μετατρέποντας έτσι το νερό από απειλή σε έναν πολύτιμο αστικό πόρο.

Ο καιρός αλλάζει. Εμείς;

Η κλιματική κρίση δεν είναι πλέον μια μελλοντική απειλή, αλλά μια καθημερινή πραγματικότητα. Η συχνότητα και η ένταση των έντονων καιρικών φαινομένων (ραγδαίες βροχοπτώσεις, φαινόμενα τύπου «Daniel») καθιστούν τις παλιές υποδομές ανεπαρκείς και επικίνδυνες.

Η επιλογή της Πολιτείας να βλέπει το νερό ως εχθρό και απόβλητο είναι όχι μόνο οικολογικά καταστροφική, αλλά και οικονομικά ασύμφορη. Η αποκατάσταση των ζημιών από τις πλημμύρες κοστίζει πολλαπλάσια από τον σχεδιασμό έργων επαναφυσικοποίησης.

Ο καιρός αλλάζει ραγδαία. Η εμμονή σε τσιμεντένιες λύσεις και καλύψεις ρεμάτων συνιστά αναχρονισμό. Είναι καιρός να αλλάξουμε και εμείς οπτική: να δούμε τα ρέματα ως πολύτιμους οικολογικούς διαδρόμους, ως ασπίδα απέναντι στην κλιματική αλλαγή και ως φυσικό πλούτο που πρέπει να προστατευθεί και να αποκατασταθεί.