Μια νέα τεχνολογία καταφθάνει, θορυβώδης, διεισδυτική, με τον αέρα ενός ελέφαντα σε υαλοπωλείο, και η Αριστερά αντιδρά αμήχανη. Πρώτα την αγνοεί, μετά τη δαιμονοποιεί και εν κατακλείδι εκφράζει επιφυλάξεις και ζητά ρυθμίσεις. Αυτή τη φορά, ο ελέφαντας δεν αντιστοιχεί σε φορντικό εργοστάσιο, ούτε σε ιδιωτικό τηλεοπτικό δίκτυο, πρόκειται για ένα συνθετικό γνωστικό σύστημα, που επαναπροσδιορίζει τη σχέση εργασίας, γνώσης και εξουσίας. Η ιστορία επαναλαμβάνεται.
Η Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) αναδιαρθρώνει την εργασία, συμπιέζει την αξία της γνώσης, μετατοπίζει την εξουσία σε οσους ελέγχουν υποδομές και μοντέλα. Η Τεχνητή Νοημοσύνη πρέπει να γίνει ο προνομιακός χώρος, όπου η Αριστερά πρέπει να ασκείται, να ασχολείται σοβαρά. Η επικρατούσα αντίδραση προσομοιάζει σε ένα μείγμα πνευματικής ενόχλησης και ηθικού σνομπισμού: η Τεχνητή Νοημοσύνη ως μόδα, ως εξαπάτηση, ως φούσκα.
Ακολουθεί νέο αξίωμα: Η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν είναι νοήμων, δεν σκέφτεται, δεν κατανοεί, δεν θα καταλάβει ποτέ. Εκλεπτυσμένη, πάνω από όλα άνετη προσέγγιση. Επιτρέπει να κλείσει η συζήτηση χωρίς παράπλευρες απώλειες: αφού δεν είναι νοημοσύνη, δεν είναι πολιτική. Ως μη πολιτική, δεν μας αφορά…
Είναι μια θετικιστική προσέγγιση που έχει ανατραπεί: «Όταν ξέρω πώς λειτουργεί, ξέρω τι μπορεί να κάνει». Λες και η γνώση ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί νευρώνες και συνάψεις εξάντλησε το ζήτημα της συνείδησης. Λες και η εξήγηση της γραμματικής έκανε τη λογοτεχνία άχρηστη.
Εν τω μεταξύ, η Τεχνητή Νοημοσύνη παύει να είναι παιχνίδι. Εισέρχεται σε ροές λήψης αποφάσεων, επιχειρηματικές διαδικασίες, ρυθμιστική παραγωγή. Χρησιμοποιείται για τη σύνταξη κωδίκων, την κατανομή πόρων, το φιλτράρισμα βιογραφικών, τη βελτιστοποίηση των αλυσίδων εφοδιασμού. Όχι επειδή «καταλαβαίνει», αλλά επειδή «λειτουργεί». Και στον καπιταλισμό, αυτό που λειτουργεί κερδίζει, υπερτερείπάντα στη φιλοσοφική συζήτηση.
Εδώ η Αριστερά εμφανίζεται λανθάνουσα. Συγχέοντας τοοντολογικό ερώτημα με το πολιτικό. Επικρατεί μια εμμονική συζήτηση σχετικά με το αν ένα μοντέλο «καταλαβαίνει» τη γλώσσα, σαν να ήταν ένα τεστ φιλοσοφίας του νου. Αλλά η εξουσία δεν περιμένει να επιλύσει το πρόβλημα του νοήματος, χρησιμοποιεί εργαλεία που παράγουν αποτελέσματα, ακόμα και αν είναι βλακώδη, κοντόφθαλμα και εν δυνάμει επικίνδυνα.
Η Δεξιά δεν απασχολείται με μεταφυσικά ερωτήματα. Μιλάει για τεχνολογική υπεροχή, για τεχνολογική κούρσα, για στρατηγικό πλεονέκτημα, χρησιμοποιώντας την Τεχνητή Νοημοσύνη ως σύμβολο εξουσίας και ως εργαλείο διακυβέρνησης. Δεν έχει σημασία αν «καταλαβαίνει» ή όχι. Έχει σημασία σε ποιον ανήκει, ποιος την αναπτύσσει, ποιος την ενσωματώνει στα συστήματα εξουσίας.
Το αποτέλεσμα είναι μια περίεργη ασυμμετρία. Η Αριστερά υπερασπίζεται τον άνθρωπο αρνούμενη τη μηχανή. Η Δεξιά υπερασπίζεται την κυριαρχία χρησιμοποιώντας την. Στον ενδιάμεσο χώρο παραμένουν οι εργαζόμενοι, οι πολίτες, οι θεσμοί που υποφέρουν από αυτοματοποιημένες αποφάσεις, χωρίς πραγματικό δημοκρατικό διάλογο.
Η τεχνολογία δεν ζητά άδεια για να προχωρήσει. Δεν περιμένει την πολιτιστική, πολιτική συναίνεση. Προχωρά ακολουθώντας κεφάλαιο, κίνητρα, υπολογιστική ισχύ. Η αγνόηση δεν συνιστά μορφή αντίστασης. Πρόκειται για μια εκχώρηση εν λευκώ. Και η ιστορία διδάσκει ότι όταν η Αριστερά αναθέτει στο μέλλον, κάποιος άλλος το κυβερνά. Συνήθως με καταστροφικά αποτελέσματα…
Η εγκύκλιος του Βατικανού για την Τεχνητή Νοημοσύνη
Η πρόσφατη εγκύκλιος του Πάπα Λέοντα XIV για την Τεχνητή Νοημοσύνη Magnifica Humanitas,[i] με ένα κείμενο συγκροτημένο και πολιτικά σαφές, επικεντρωμένο στην ταύτιση μεταξύ του γράμματος και του νοήματος, απευθύνεται στους λαϊκούς.
Αποσπάσματα της Εγκυκλίου αναφέρονται στη θεωρητική επεξεργασία της Αριστεράς, εντοπίζοντας την προέλευση της στρέβλωσης των εξουσιών που παραμορφώνει τους κοινωνικούς δεσμούς, ακριβώς στη σύγκρουση μεταξύ ιδιοκτητών και εργαζομένων.
Από τα πολλά σχόλια και παρεμβάσεις που ακολούθησαν τη δημοσιοποίηση της Εγκυκλίου, αναδείχτηκε πόσο ισχυρή είναι ακόμη σήμερα στη μαρξιστική διανόηση η αναφορά στην υλικότητα των κοινωνικών σχέσεων ως μήτρα πολιτικών και πολιτιστικών φαινομένων. Η σχέση μεταξύ δομής και εποικοδομήματος στην οποία βασίζεται η μαρξιστική ανάλυση.
Η αμηχανία, που καταγράφεται στις τάξεις της αριστερής διανόησης, σε σχέση με την αλλαγή του παραγωγικού υποδείγματος που έφερε το ψηφιακό άλμα, είναι ακριβώς η προβολή αυτού του αποπροσανατολισμού. Δηλαδή, η αντίδραση στην έλευση μιας άυλης κοινωνίας, όπου η αξία παράγεται μέσω της επικοινωνίας, ανατρέποντας τις πολιτικές φιλοσοφικές κατηγορίες και εστιάζοντας στην τεχνολογία, διαχωρισμένη από την υλιστική της διάσταση.
Η Εγκύκλιος συνδέει άμεσα τους στόχους της Τεχνητής Νοημοσύνης με τα συμφέροντα των υποστηρικτών της, αναδεικνύοντας τη σχετικότητά της: δεν υπάρχουν προκαθορισμένες λύσεις, αλλά αυτές οι τεχνολογίες είναι μόνιμα επαναπρογραμματιζόμενες σε γλώσσες, ηθικούς κανόνες και επιδιώξεις της εξουσίας.
Ο Peter Thiel,[ii] ο οποίος φαίνεται να είναι ο πραγματικός αποδέκτης της Εγκυκλίου, έχει υποδείξει με σαφήνεια, χωρίς διπλωματικές περιστροφές και ενοχές, την πραγματική στρατηγική της Silicon Valley: η ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών και η αντικατάσταση όλου του δημόσιου χώρου με τεχνολογικούς αυτοματισμούς. Αυτός είναι ο εχθρός! Ένα σύστημα που, σε σύντομο χρονικό διάστημα, μόλυνε ένα μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, με μια δύναμη και διεισδυτικότητα που ο καπιταλισμός δεν γνώρισε ποτέ.
Ένας μαρξιστής δεν μπορεί παρά να αναρωτηθεί ποιες είναι οι κοινωνικές αιτίες αυτής της νέας εξουσίας. Ανάλογο ερώτημα είχε τεθεί, και επαρκώς απαντηθεί, για τον φασισμό, τον ναζισμό και τον σταλινισμό. Γιατί τώρα, μπροστά στην έλευση μιας νέας μορφής καπιταλισμού, υποχωρούμε και καταφεύγουμε στον εξυπηρετικό λαϊκισμό της αντίθεσης μεταξύ ανθρώπων και μηχανών;
Μέρος της μαρξιστικής διανόησης περιορίστηκε στη δαιμονοποίηση των τεχνολογικών μηχανισμών, θεωρώντας τους άυλα εργοστάσια, προφητεύοντας, έτσι, μια ακόμα κρίση της αγοράς. Τα μαθήματα του Γκράμσι για τον φασισμό θα μπορούσαν να βοηθήσουν στην κατανόηση του είδους των κοινωνικών σχέσεων που υποστηρίζουν αυτή την ψηφιακή μετάβαση σε παγκόσμιο επίπεδο.
Αντικρίζοντας το πρόβλημα από τη μεριά του παγκόσμιου Νότου, η ψηφιακή κοινωνία θα μπορούσε να είναι μια εξαιρετική επιλογή για χειραφέτηση. Οι πλατφόρμες έχουν κάνει περισσότερα για την κοινωνική ένταξη από δύο αιώνες αντιαποικιοκρατίας… Ξεκινώντας από αυτή τη διαπίστωση, θα μπορέσουμε να επικεντρωθούμε στις ταυτότητες του αντιπάλου, ξεπερνώντας την ευρωκεντρική αντίληψη.
Ο υπολογιστικός μηχανισμός
Με ποιο τρόπο θα τιθασευτεί το υπολογιστικό τέρας; Και εδώ υπάρχει μια αντιστροφή των παραδοσιακών όρων: η Δεξιάκοινωνικοποιεί τις διαδικασίες, ενώ η Αριστερά τείνει να τις θεσμοθετεί.
Η ιδιοκτησιακή Δεξιά εγείρει το ζήτημα της άμεσης χρήσης των λύσεων από τους χρήστες, ενώ η Αριστερά τείνει να προσαρμόζεται πίσω από κανόνες και νόμους, που φαίνονται εντελώς ανεπαρκείς όσον αφορά τις διαδικασίες και το περιεχόμενο. Η μαύρη τρύπα που αλλάζει τη φύση όχι μόνο της αγοράς αλλά και της δημοκρατίας είναι η ικανότητα διαπραγμάτευσης των μηχανισμών υπολογισμού. Αν η μηχανή παραγωγής σήμερα είναι ο αλγόριθμος, του οποίου τα μαθηματικά μυστήρια καθορίζουν τις αξίες και τις κοινωνικές ιεραρχίες, τότε εκεί πρέπει να οργανωθούν και να ασκηθούν δράσεις κοινωνικού πρωταγωνισμού.
Έτσι, το θέμα είναι να κατανοήσουμε πώς ο αλγόριθμος είναι διαπραγματεύσιμος και ποια είναι τα υποκείμενα της διαπραγμάτευσης, που δεν ανήκουν στην ιστορία του περασμένου αιώνα, αλλά είναι πολύπλοκοι παράγοντες, όπως οι πόλεις ή τα κέντρα κατάρτισης, που αντιπροσωπεύουν τους υπολογισμένους σε σύγκριση με την ισχύ του υπολογιζόντων.
Σε αυτό το πλαίσιο, η ερμηνεία της διαμαρτυρίας για τα κέντρα δεδομένων (data centers) μοιάζει με τη λογική τού «Όχι στην αυλή μου», σαν μια μορφή εξέγερσης ενάντια σε μια κοινωνική δομή που καθορίζεται από την ιδιοκτησία των πλατφορμών· είναι τουλάχιστον παραπλανητική.
Είναι sine qua non προϋπόθεση να προχωρήσουμε μια συζήτηση που δεν περιορίζεται στην ενατένιση των τεχνολογικών εξελίξεων, αλλά θα θέσει και αντιμετωπίσει το πολιτικό ζήτημα μετατροπής της απαραίτητης συνειδητής κοινωνικής συναίνεσης σε ανταγωνιστική διεκδικητική δύναμη.
[i]. https://www.vatican.va/content/leo-xiv/en/encyclicals/documents/20260515-magnifica-humanitas.html
[ii]. Γερμανο-αμερικανός επιχειρηματίας και συντηρητικός πολιτικός ακτιβιστής. Συνιδρυτής του PayPal, Palantir Technologies.
