Συνέντευξη με τον οικονομολόγο Γκάι Στάντινγκ
Ο Γκάι Στάντινγκ είναι οικονομολόγος, καθηγητής Αναπτυξιακών Σπουδών στη Σχολή Ανατολικών και Αφρικανικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Επίσης, είναι ιδρυτικό μέλος και επίτιμος αντιπρόεδρος του BIEN (Basic Income Earth Network), ενός μη κυβερνητικού οργανισμού που προωθεί την ιδέα ενός βασικού εισοδήματος για όλους τους πολίτες. Έχει διατελέσει διευθυντής του προγράμματος κοινωνικο-οικονομικής ασφάλειας του Διεθνούς Οργανισμού Εργασίας (ILO). Είναι συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των βιβλίων «The precariat. The new dangerous class» (2011) και «A precariat charter. From denizens to citizens» (2014). Στη συνέντευξη που δημοσιεύουμε σήμερα στην «Εποχή» περιγράφει τι είναι το πρεκαριάτο, την ταχύτητα με την οποία αυξάνεται και, άρα, επηρεάζει τις εξελίξεις. Μιλά, επίσης, για την κοινωνική συμμαχία που θα επεξεργαστεί μια προοδευτική πολιτική απάντηση.
Τη συνέντευξη πήρε ο Πάτρικ Ντιούαλς*
Μπορείτε να μας εξηγήσετε εν συντομία τι είναι το πρεκαριάτο;
Το πρεκαριάτο είναι μια τάξη πολιτών που αυξάνεται συνεχώς τα τελευταία τριάντα χρόνια στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας ταξικής δομής, που ουσιαστικά αντικατέστησε την παλιά ταξική δομή του βιομηχανικού καπιταλισμού, την οποία είχαμε συνηθίσει κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα. Η νέα ταξική δομή είναι πολύ περισσότερο συνδεδεμένη με τον παγκόσμιο μετασχηματισμό των τελευταίων δεκαετιών και βασίζεται στο σύστημα της παγκόσμιας αγοράς. Στην κορυφή αυτής της δομής βρίσκεται η πλουτοκρατία ή ελίτ. Από κάτω βρίσκονται οι μισθωτοί, μια τάξη πολιτών με αξιοπρεπές εισόδημα, νομικά προνόμια και μακροπρόθεσμη εργασιακή ασφάλεια. Αυτή η τάξη συρρικνώνεται ταχέως. Ακριβώς από κάτω ακολουθεί το παλιό προλεταριάτο ή παλιά εργατική τάξη, η οποία όχι μόνο συρρικνώνεται ταχέως, αλλά εγκαταλείφθηκε από τα σοσιαλδημοκρατικά κόμματα, τα συνδικάτα και τις συλλογικές διαπραγματεύσεις, παντού.
Κάτω από αυτούς, το νέο πρεκαριάτο αυξάνεται γρήγορα. Μην ξεγελιέστε, οι πολίτες αυτής της τάξης δεν έχουν απλώς ασταθείς εργασιακές συνθήκες, παρότι η μερική απασχόληση, η ευκαιριακή και ανασφάλιστη εργασία είναι σημαντικά χαρακτηριστικά τους. Πολλοί από αυτούς έχουν πτυχία ανώτατης εκπαίδευσης, αλλά δεν έχουν πρόσβαση σε καριέρα ή σε κάποιον άλλο τρόπο που να τους εξασφαλίζει τη διαβίωσή τους. Κυρίως, αυτό το δεδομένο τους αποστερεί από κάποια ταυτότητα απασχόλησης, αφού οι πολίτες αυτής της τάξης, μπορεί να κάνουν μια δουλειά σήμερα και μια τελείως διαφορετική σε μερικούς μήνες. Επίσης, ενώ εργάζονται σκληρά είτε η εργασία τους δεν προσμετράται είτε δεν αμείβεται ώστε να αποτελεί κάποιου είδους μετρήσιμο προσόν για μια αίτηση σε αναμονή. Παράλληλα, αναγκάζονται να βασίζονται σε μισθούς που βρίσκονται σε καθοδική πορεία παντού και να μην έχουν πρόσβαση σε κανενός είδους επίδομα, σε κάποιες περιπτώσεις ακόμα και στο επίδομα ανεργίας ή και να χάνουν το δικαίωμα ψήφου.
Κλίση επί ακροδεξιά
Αυτή η παγκόσμια δομή είναι αποτέλεσμα μείωσης των θέσεων εργασίας;
Αντίθετα, υπάρχει ακόμα πολλή δουλειά ανά τον κόσμο. Το πραγματικό πρόβλημα είναι ότι όλο και περισσότερες δουλειές δεν αμείβονται με καλούς μισθούς, δεν εξασφαλίζουν παροχές, στην ουσία δεν προσφέρουν ασφάλεια για πολλούς εργαζόμενους. Συχνά, το πρεκαριάτο δεν θέλει να κάνει αυτές τις δουλειές, αλλά δεν έχει άλλη επιλογή -αν έχουν έστω και αυτή. Τα μέλη του πρεκαριάτου αναζητούν μια καλύτερη, πιο ασφαλή ζωή. Θέλουν να αναπτύξουν τις ικανότητές τους, στην πορεία προς μια καλύτερη κοινωνία. Το πρεκαριάτο απέρριψε τις παλιές πολιτικές των σοσιαλδημοκρατών και χριστιανοδημοκρατών, των νεοφιλελεύθερων των αριστερών και των κεντρώων κομμάτων. Στην πραγματικότητα, έπαψαν να ασχολούνται με την πολιτική για αρκετό καιρό. Τα τελευταία, όμως, χρόνια ξαναβλέπουμε την επιστροφή του πρεκαριάτου στην ενασχόληση με την πολιτική. Δείτε κινήματα όπως το Ποδέμος στην Ισπανία και ο ΣΥΡΙΖΑ στην Ελλάδα και δίπλα σε αυτά πολλά άλλα κινήματα που αναπτύσσονται σε πολλές χώρες. Αυτή είναι μια θετική εξέλιξη, όμως ένα άλλο σημαντικό κομμάτι του πρεκαριάτου έλκεται από την ακροδεξιά. Λαϊκιστές πολιτικοί επενδύουν στο φόβο των λιγότερο μορφωμένων και αυξάνουν τα ποσοστά τους.
Θα υπάρξει ένας αναπροσανατολισμός στην Αριστερά, καθώς οι πολίτες θα συνειδητοποιούν ότι το πρεκαριάτο είναι η αναδυόμενη μαζική τάξη και η προοδευτική πολιτική χρειάζεται να βασιστεί στις ανάγκες και τις αξιώσεις αυτής της αυξανόμενης πλειοψηφίας.
Ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα αυτή τη στιγμή είναι η έλλειψη προοδευτικών πολιτικών που να απευθύνονται στο πρεκαριάτο και στις ανάγκες αυτής της αυξανόμενης τάξης. Μην ξεγελιέστε, η κατάσταση γίνεται πολύ επικίνδυνη διότι η ακροδεξιά αυξάνει την επιρροή της με ταχείς ρυθμούς και η σοσιαλδημοκρατία είναι νεκροζώντανη σε πολλές χώρες. Βρισκόμαστε στο πολύ κρίσιμο σημείο όπου χρειαζόμαστε νέες πολιτικές και το παγκόσμιο βασικό εισόδημα (UBI) είναι μια τέτοια πολιτική. Δεν αποτελεί πανάκεια ούτε τη λύση για κάθε πρόβλημα.
Τι κρίνεις ως το πλέον επικίνδυνο στην παρούσα φάση;
Είναι πολύ επικίνδυνο το γεγονός ότι υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που είναι αντιμέτωποι με χρόνια ανασφάλεια και σε τέτοιες περιπτώσεις παράλογες αντιδράσεις είναι πιθανές, για παράδειγμα, εκδηλώσεις διαμαρτυρίας μπορεί να παρεκτραπούν. Κάτι ακόμα πολύ επικίνδυνο είναι η απόρριψη των παλιών πολιτικών που τους αποξενώνει από την κεντρική πολιτική σκηνή, γεγονός που είναι επικίνδυνο για τη δημοκρατία και συνεπώς για την κοινωνία. Επιπλέον, είναι επικίνδυνο το γεγονός ότι οι λιγότερο μορφωμένοι από το πρεκαριάτο ωθούνται στην υποστήριξη λαϊκιστικών ακροδεξιών μορφωμάτων, που είναι ξενοφοβικά, ρατσιστικά και αντιφεμινιστικά. Στο Βέλγιο, τη Σουηδία, τη Φιλανδία, την Ελλάδα, την Ιταλία, η ακροδεξιά αυξάνει τα ποσοστά της. Χρειάζεται να έχουμε στο νου μας ότι τέτοια κινήματα και κόμματα κερδίζουν έδαφος σχεδόν παντού. Πρόσφατα επισκέφτηκα τη Δανία, όπου η ακροδεξιά είναι πια κυβερνητικός εταίρος. Όμως, ακόμα και όταν τα ακροδεξιά κόμματα δεν είναι στην κυβέρνηση, σύρουν τα υπόλοιπα κόμματα δεξιότερα. Αυτά τα κόμματα, εν συνεχεία, δικαιολογούν τις πράξεις τους με το επιχείρημα ότι «αν δεν ακολουθήσουμε αυτή ή την άλλη πολιτική, η ακροδεξιά θα κερδίσει ακόμα περισσότερες ψήφους». Αυτή η τάση οδηγεί την πολιτική σε μια ιδιαίτερα σκοτεινή κατεύθυνση.
Η ηχώ της δεκαετίας του ’30
Η αφήγησή σας θυμίζει το προανάκρουσμα της δεκαετίας του ’30. Η ιστορία επαναλαμβάνει τον εαυτό της;
Η ηχώ της δεκαετίας του ’30 είναι αναμφίβολα εδώ. Ωστόσο, πιστεύω ότι είμαστε αρκετά μορφωμένοι και σοφοί για να διαχειριστούμε αυτήν την επισφαλή κατάσταση, αλλά χρειάζεται να είμαστε πραγματικά προσεκτικοί. Δείτε μόνο τι συμβαίνει σήμερα με τους πρόσφυγες, τους μετανάστες και διάφορες μειονότητες. Φέρνει στη μνήμη ένα άσχημο κομμάτι της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Τη δεκαετία του ’30, αυτοί που είχαν την πολιτική εξουσία ήταν στενά συνδεδεμένοι με την οικονομική ελίτ. Ισχύει το ίδιο και σήμερα;
Η σύνδεση μεταξύ πολιτικών και οικονομικής ελίτ είναι πραγματική και όσοι ανήκουν στη δεύτερη βγάζουν απεχθώς πολλά λεφτά. Εξαιτίας αυτού, η πλουτοκρατία έχει αρκετή ισχύ ώστε να κατευθύνει τα ΜΜΕ, την πολιτική και τους πολιτικούς. Για να αντιμετωπίσουμε αυτό το γεγονός, χρειαζόμαστε ένα νέο πολιτικό κίνημα που να προέρχεται από το πρεκαριάτο και να αντιτίθεται σε αυτό το μοντέλο. Πιστεύω ότι το UBI είναι ένα αίτημα που θα συμπεριληφθεί σε αυτήν την προοδευτική πολιτική ατζέντα.
Η παρούσα κατάσταση δεν σχηματίστηκε σε μια μέρα. Ποια ήταν η αρχή;
Του σημείου που βρισκόμαστε τώρα έχει προηγηθεί μια μακρά διαδικασία, που άρχισε με την επικράτηση της νεοφιλελεύθερης ατζέντας της δεκαετίας του ’80, η οποία επεδίωκε ιδιωτικοποιήσεις, εμπορευματοποίηση, το άνοιγμα των αγορών, την επικράτηση του κεφαλαίου έναντι των εργατών και των πολιτών εν γένει. Αυτό οδήγησε σταδιακά σε μια μικρή ομάδα κερδισμένων που βάσισαν τα κέρδη τους σε εγκληματικές πράξεις και υψηλές διασυνδέσεις. Με αυτόν τον τρόπο απέκτησαν δισεκατομμύρια και, όταν βρέθηκαν στην κορυφή της πυραμίδας, συνέχισαν να αυξάνουν τα κέρδη τους. Τώρα έχουμε φτάσει στο σημείο όπου ο παγκόσμιος καπιταλισμός υπηρετεί τα συμφέροντα της πλουτοκρατίας και αυτό κάνει την κατάσταση πολύ επικίνδυνη. Διότι μπορούν και χειραγωγούν την πολιτική, τα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και την τραπεζική κοινότητα. Δεν μ’ αρέσει να ακούγομαι συνωμοτικός, αλλά αυτή είναι η εικόνα που παρουσιάζουν τα γεγονότα. Υπάρχει μια ισχυρή ηγεμονία μιας μικρής ελίτ με παγκόσμια διασύνδεση και σε επαφή με τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.
Ο ρόλος της ΕΕ
Ποιος είναι ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε αυτόν τον αστερισμό;
Η ΕΕ έχει πολύ περιορισμένη δυνατότητα να αντιταχθεί. Εν μέρει επειδή οι άνθρωποι που δουλεύουν για αυτή τείνουν να είναι ωφελούμενοι από την παρούσα κατάσταση. Οι Ευρωκράτες είναι καλοπληρωμένοι υπάλληλοι και οι επίτροποι είναι διορισμένοι από τις κυβερνήσεις, των οποίων τα συμφέροντα εκπροσωπούν, και αυτές με τη σειρά τους εξυπηρετούν τα συμφέροντα των οικονομικών ελίτ. Είναι ένας φαύλος κύκλος. Για παράδειγμα, κοιτάξτε τον πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, τον Μάριο Ντράγκι. Στο παρελθόν εργαζόταν για την Goldman Sachs, κανείς δεν τον εξέλεξε στην παρούσα θέση του, αλλά απολαμβάνει τεράστιας εξουσίας. Μπορεί να ανακοινώσει χαλάρωση και διανομή χιλιάδων δισεκατομμυρίων ευρώ στην οικονομική κοινότητα, όπως έκανε φέτος. Αυτά τα χρήματα πηγαίνουν στην οικονομική ελίτ που τα διαχέει στις τράπεζες και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα με μηδενικό επιτόκιο για να κερδίσουν ακόμα περισσότερα χρήματα. Μπορούν, μάλιστα, να τα επενδύσουν όπως τους αρέσει. Ωστόσο, θα μπορούσαμε να δώσουμε αυτά τα χρήματα για να παρέχουμε βασικό εισόδημα σε κάθε ευρωπαίο πολίτη. Φαίνεται, λοιπόν, ότι έχουμε ένα σύστημα που κλίνει προς μια οπισθοδρομική μακροοικονομική πολιτική.
Ας το πουμε με σαφήνεια: Πρόκειται για επιλογή και όχι για νόμο της φύσης που να ορίζει ότι έτσι πρέπει να γίνουν τα πράγματα.
Προφανώς! Το πολιτικό σύστημα δεν αντιτάχθηκε και δεν έχουμε κινητοποιηθεί αρκετά για να ανατρέψουμε αυτό που συνέβαινε και συνεχίζει να συμβαίνει. Τα παλιά σοσιαλδημοκρατικά και εργατικά κόμματα δεν αντιτάχθηκαν και το νέο εργατικό κόμμα έχει πει τη διάσημη ρήση ότι δεν ανησυχεί για την ανισότητα. Ένα επιπλέον πρόβλημα είναι ότι, σε πολλές χώρες, οι παλιοί σοσιαλιστές επωφελούνταν πολλά χρήματα. Γι’ αυτό οι Ποδέμος είχαν δικιο όταν έλεγαν ότι είναι εναντίον της «la casta», η οποία στην Ισπανία περιλαμβάνει και το Λαϊκό και το Σοσιαλιστικό Κόμμα. Και τα δύο ήταν ανακατεμένα σε διάφορες υποθέσεις διαπλοκής όντας στην εξουσία για πολύ καιρό. Κατά κάποιο τρόπο βρισκόμαστε σε μια πολύ ενδιαφέρουσα περίοδο, κατά την οποία τα παλιά κόμματα είναι νεκροζώντανα, αλλά δεν είμαστε ακόμα έτοιμοι να αγωνιστούμε εναντίον τους με μια προοδευτική πολιτική. Όμως αυτό αλλάζει ταχέως.
Η διαμόρφωση πολιτικής ταυτότητας
Το πιστεύετε πράγματι αυτό; Δεν έχετε την εντύπωση ότι ο κυρίως ωφελούμενος από την οικονομική κρίση και τις σύνοδες πολιτικές είναι η ακροδεξιά;
Μπορεί πράγματι αυτή να ήταν η εικόνα, αλλά διακρίνω, επίσης, πολλές νέες εξελίξεις να εμφανίζονται. Εκτός από το Ποδέμος και τον ΣΥΡΙΖΑ, είναι και το «The Alternative» στη Δανία, το «The United Left» στην Πολωνία, που κατάφερε να σχηματίσει ψηφοδέλτια σε ολόκληρη τη χώρα. Όλα αυτά είναι παραδείγματα του πρεκαριάτου που σχηματίζει πολιτική ταυτότητα.
Ώστε, ένα τμήμα του πρεκαριάτου γύρεψε άσυλο, ας πούμε, στην ακροδεξιά και ένα άλλο, το πιο μορφωμένο δομεί καινούργια πολιτική ταυτότητα. Πώς βλέπετε την πιθανότητα η μειοψηφία του πρεκαριάτου που διαθέτει ανώτατη μόρφωση να αντιταχθεί στο μεγάλο ακροδεξιό μπλοκ;
Όπως γράφω και στο βιβλίο μου «A precariat charter. From denizens to citizens», διαβλέπω τη συμμαχία των πλέον μορφωμένων τμημάτων του πρεκαριάτου, των μισθωτών και του προλεταριάτου. Θα συνειδητοποιήσουν ότι χρειάζονται μια προοδευτική απάντηση, διαφορετικά η ακροδεξιά θα αυξάνει τη δύναμή της διαρκώς. Αισθάνομαι ότι θα υπάρξει ένας αναπροσανατολισμός στην Αριστερά, καθώς οι πολίτες θα συνειδητοποιούν ότι το πρεκαριάτο είναι η αναδυόμενη μαζική τάξη και η προοδευτική πολιτική χρειάζεται να βασιστεί στις ανάγκες και τις αξιώσεις αυτής της αυξανόμενης πλειοψηφίας. Βρισκόμαστε σε μια ρευστή κατάσταση. Δεν μπορώ να πω ότι έτσι θα εξελιχθούν τα πράγματα, αλλά σήμερα έχουμε το δυναμικό και είναι επείγον να τα ωθήσουμε προς τα εκεί. Τα τελευταία τρία ή τέσσερα χρόνια, κάτι πολύ σημαντικό συνέβη. Οι πολίτες άρχισαν να αισθάνονται ότι βιώνουν ανάλογα προβλήματα και προκλήσεις και άρχισαν να σχηματίζουν μια κοινή ταυτότητα ως ομάδα. Είναι πολύ σημαντικό οι άνθρωποι να αισθάνονται ότι ανήκουν σε μια ευρύτερη ομάδα ως ίσοι μεταξύ ίσων και είναι το απαραίτητο πρώτο στάδιο της αντεπίθεσης.
Η σύνδεση μεταξύ πολιτικών και οικονομικής ελίτ είναι πραγματική και όσοι ανήκουν στη δεύτερη βγάζουν απεχθώς πολλά λεφτά. Εξαιτίας αυτού, η πλουτοκρατία έχει αρκετή ισχύ ώστε να κατευθύνει τα ΜΜΕ, την πολιτική και τους πολιτικούς.
Αυτή η διαμόρφωση ταυτότητας είναι διασυνοριακή και πόση σημασία έχει το διαδίκτυο σε αυτό το στάδιο;
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι πολύ σημαντικά διότι πολλά μπλογκ, σελίδες στο facebook και άλλοι διαδικτυακοί τόποι καταδεικνύουν ότι πρόκειται σε μεγάλο βαθμό για υπερεθνικό φαινόμενο με υπερεθνικές αναλογίες. Η αύξηση των μπλογκ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που φέρνουν σε επαφή τους ανθρώπους είναι σημαντική, διότι είναι σημαντική μια διεθνής απάντηση από πολλές απόψεις. Αλλά και σε εθνικό επίπεδο, οι πολίτες χρειάζεται να κατανοήσουν ότι χρειάζονται νέες δεσμεύσεις σε ένα νέο είδος πολιτικής. Έχουμε πρόσφατο το παράδειγμα των πορτογαλικών εκλογών, όπου η Δεξιά κέρδισε με το 38% των ψήφων, πέφτοντας από το 50%. Οι παλιοί σοσιαλιστές πήραν το 32%, αλλά μεγάλη αύξηση σημείωσε το νέο κόμμα του πρεκαριάτου, το Μπλόκο. Η αλλαγή δεν θα έρθει σε μια νύχτα, αλλά αυτές οι αλλαγές εξελίσσονται ταχύτατα με βάση τα ιστορικά δεδομένα.
Ο ρόλος των μέσων κοινωνικής δικτύωσης
Εάν ο ρόλος που παίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι τόσο σημαντικός στη διαμόρφωση ταυτότητας, μπορούμε να πούμε ότι είναι κυρίως υπόθεση των νέων;
Η δική μου εμπειρία δεν δείχνει κάτι τέτοιο. Σε πάνω από 300 εκδηλώσεις, σε 34 χώρες, όπου παρουσιάζω το βιβλίο μου, βλέπω εντελώς διαφορετικούς ανθρώπους. Έχω την αίσθηση ότι οι μεσήλικες και οι ηλικιωμένοι αντιλαμβάνονται, επίσης, πολύ καλά την κατάσταση. Αισθάνονται ότι τα παιδιά και τα εγγόνια τους εισέρχονται στο πρεκαριάτο και ότι και αυτοί χρειάζεται να τα ακολουθήσουν. Η πλειοψηφία του πρεκαριάτου είναι κάτω των 35 χρόνων, αλλά θα ήταν λάθος να πούμε ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία δεν συμμετέχουν. Πολλοί αισθάνονται ότι ανήκουν σε αυτήν τάξη ή ότι θα μπορούσαν να ανήκουν σε αυτή από στιγμή σε στιγμή.
Ποια είναι η γνώμη σας για τον τρόπο με τον οποίο η κοινωνία μας αμείβει την εργασία λαμβάνοντας υπόψη την κοινωνική απόδοση της επένδυσης;
Είναι αλήθεια ότι όσοι εργάζονται σε σημαντικές για την κοινωνία θέσεις, όπως νοσοκόμοι, δάσκαλοι, συγγραφείς, αμείβονται κυρίως με χαμηλούς μισθούς και σε πολλές περιπτώσεις η διαπραγματευτική τους θέση έχει αδυνατίσει. Δεν νομίζω, όμως, ότι θα δούμε αυτούς τους μισθούς να αυξάνονται στο εγγύς μέλλον. Οι άνθρωποι θα αναγκαστούν να αλλάξουν τον τρόπο που βλέπουν την ασφάλεια του εισοδήματος και αυτός είναι ο λόγος που το UBI είναι σημαντικό μέρος της λύσης. Είναι, επίσης, ο λόγος που χρειάζονται κρατικά ταμεία να αποσπούν κάποια από τα κέρδη του κεφαλαίου και να τα αναδιανείμουν στους ανθρώπους που τα έχουν ανάγκη, όπως γίνεται στη Νορβηγία και σε άλλες χώρες. Το σύστημα αμοιβών, λοιπόν, είναι υπό διάλυση και δεν δουλεύει. Χρειάζεται να πάρουμε απόσταση από αυτό για αρχή και να πάψουμε να υποκρινόμαστε ότι οι διαπραγματεύσεις θα έχουν αποτέλεσμα, γιατί έτσι θέλουμε. Η νέα πολιτική χρειάζεται να έχει ως αφετηρία την κατανόηση ότι ο χαρακτήρας της παγκοσμιοποίησης και του συστήματος διανομής εσόδων πρέπει να αλλάξει. Χρειάζεται να οργανωθούμε με περισσότερο πολιτικό τρόπο και χρειάζεται να το κάνουμε ταχέως, διότι η άνοδος της ακροδεξιάς και η συνεχιζόμενη συμπίεση των χαμηλόμισθων δημιουργούν επείγουσες συνθήκες. Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που ανησυχούν και πολλή ενέργεια επενδύεται για να αλλάξουμε την κατάσταση.
* Ο Π. Ντιούαλς είναι Bέλγος δημοσιογράφος. Έχει μεταπτυχιακό στις πολιτικές επιστήμες και σπουδάζει φιλοσοφία της πολιτικής [patrickdewals@patrickdewals1]
