Καταστροφικές πλημμύρες στο οροπέδιο Λασιθίου Φωτό: Αντώνης Ζουριδάκης / Eurokinissi
«Ως χωροταξία ορίζεται η προβολή της κοινωνίας πάνω στο έδαφος».
Ανρί Λεφέβρ
Μια ρεαλιστική προσέγγιση των πρόσφατων καταστροφών στην Κρήτη δεν μπορεί να ερευνηθεί μέσα από αφηρημένες θεωρητικές έννοιες και να αποσυνδεθεί από τις κοινωνικοοικονομικές πολιτικές συνθήκες υπό τις οποίες οργανώθηκε και διαμορφώθηκε ο ευρύτερος φυσικός, οικιστικός, οικονομικός και κοινωνικός χώρος του νησιού. Σύμφωνα με τον γάλλο φιλόσοφο Λεφέβρ, η χωροταξία ορίζεται ως η προβολή της κοινωνίας πάνω στο έδαφος. Οι ανθρώπινες παρεμβάσεις είναι αυτές που διαμορφώνουν τον χώρο, τη χρήση, την εκμετάλλευση των φυσικών πόρων, το οικιστικό οικοσύστημα, την οικονομική οργάνωση και τις κοινωνικές παραμέτρους που καθορίζουν τις σχέσεις των ανθρώπων ανάμεσά τους σε συλλογικό και ατομικό επίπεδο και με τη φύση.
Ταυτόχρονα, η Κρήτη δέχεται τεράστιες πιέσεις τις τελευταίες δεκαετίες. Στο φυσικό και κοινωνικό περιβάλλον ασκείται διαρκής πίεση στον οικονομικό χώρο από τη ραγδαία ανάπτυξη του μαζικού τουρισμού. Η μεγάλη συγκέντρωση ξενοδοχειακών μονάδων στο βόρειο παραλιακό μέτωπο βρίσκεται εκτός του ρυμοτομικού ιστού, καθώς ευνοήθηκαν από την υφιστάμενη νομοθεσία της εκτός σχεδίου δόμησης και τις παρεκκλίσεις. Είδαμε εύφορες πεδιάδες υψηλής παραγωγικότητας να μετατρέπονται άναρχα σε τουριστικά θέρετρα χωρίς τις στοιχειώδεις υποδομές. Παραθαλάσσιες εκτάσεις αλλοιώθηκαν από το μπετόν και φιλοξενούν ασύμβατες δράσεις που δημιουργούν εικόνα υπανάπτυξης. Αυτή τη γη θα τη στερηθούν οριστικά οι επόμενες γενιές, ως σημαντικό χώρο παραγωγής αγαθών της διατροφικής αλυσίδας.
Ανακατατάξεις στον κοινωνικό ιστό του νησιού
Ο βίαιος μετασχηματισμός αγροτοκτηνοτροφικών περιοχών σε τουριστικά θέρετρα επέφερε θεαματικές ανακατατάξεις και αναδιαρθρώσεις στον κοινωνικό ιστό του νησιού. Η μεταφορά μεγάλων τμημάτων του πληθυσμού της ενδοχώρας και του Νότου στα αστικά κέντρα και στα βόρεια παράλια σήμανε την εγκατάλειψη του πρωτογενούς τομέα και δημιούργησε κατάσταση ερήμωσης των χωριών. Σήμερα παρατηρείται τεράστια έλλειψη εργατών γης σε όλους τους τομείς της παραγωγής, ακόμα και στον τουρισμό. Ο αγροτικός τομέας υπέστη σοβαρές μεταβολές στη διάρθρωση των καλλιεργειών· το βασικό προϊόν που κυριαρχούσε επί δεκαετίες, η σταφίδα, οδηγείται σε εξαφάνιση. Τα ανωτέρω υπενθυμίζονται διότι η αμπελοπαραγωγή δημιούργησε την πλέον δυναμική συλλογικότητα του αγροτικού κόσμου, που πρωτοστάτησε στο αγροτικό κίνημα.
Σε σχέση με τα τελευταία καιρικά φαινόμενα, αυτό που χαρακτήρισε κυρίως την κακοκαιρία ήταν ότι μεγάλες ποσότητες νερού έπεσαν σε μεγάλα υψόμετρα στους ορεινούς όγκους. Εάν αυτές οι ποσότητες έπεφταν στα χαμηλότερα υψόμετρα που εφάπτονται με το παραθαλάσσιο μέτωπο, σήμερα δεν θα μιλούσαμε μόνο για υλικές ζημιές, αλλά για χαμένες ανθρώπινες ζωές, όπως στη Μάνδρα της Αττικής.
Όσον αφορά το Οροπέδιο Λασιθίου, δεν είναι η πρώτη φορά που δέχεται τόσο μεγάλες ποσότητες νερού· απλώς το φαινόμενο παρουσιάστηκε πολύ νωρίς. Σε συνδυασμό με τα όψιμα νερά του Μάη, που καθυστέρησαν τις φυτεύσεις, ένας τεράστιος όγκος παραγωγής βρέθηκε στα χωράφια. Εάν συνέβαινε έναν μήνα αργότερα, θα μιλούσαμε για θείο δώρο, εφόσον τα νερά θα διοχετεύονταν στο φράγμα του Αποσελέμη, που πριν από έναν χρόνο ήταν σχεδόν άδειο. Οι αγρότες πρέπει άμεσα να αποζημιωθούν. Τα τελευταία χρόνια έχουν αναπτυχθεί δυναμικές καλλιέργειες που έχουν προσελκύσει νέους στο επάγγελμα, νέα παιδιά με φιλοδοξίες και όραμα, και δεν πρέπει να τους απογοητεύσουμε. Τα προϊόντα που παράγουν τη θερινή περίοδο, ως επί το πλείστον, υποκαθιστούν εισαγωγές από χώρες της κεντρικής Ευρώπης, και ειδικά η φράουλα, μια δυναμική καλλιέργεια που υπόσχεται πολλά για το μέλλον.
Συμπληρωματικά, εμφανής είναι η χρεοκοπία της διαχείρισης του ευρύτερου χώρου. Χωροταξικά, ο χώρος είναι ένα ζωντανό κοινωνικό προϊόν. Η μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στον Βορρά και στον Νότο, την ενδοχώρα, τα ορεινά και τις παράκτιες περιοχές, αντικατοπτρίζει τις περιφερειακές ανισότητες. Η μεταφορά πληθυσμού στα αστικά κέντρα αντανακλά τη ρυμοτόμηση των χωριών και την εγκατάλειψη. Ο χώρος δεν είναι κάτι φυσικό και ουδέτερο. Η φράση για προβολή της κοινωνίας πάνω στο έδαφος επιβεβαιώνεται όταν ερμηνεύουμε ένα φυσικό φαινόμενο που οι παππούδες μας θεωρούσαν θείο δώρο αν επρόκειτο για βροχή ή χιονιά, ενώ αυτό που τρόμαζε πάντα τον αγρότη ήταν η λειψυδρία και η παρατεταμένη ανομβρία.
Οι συνέπειες από την ανεξέλεγκτη εντατικοποίηση της μονοκαλλιέργειας και του μαζικού τουρισμού εγκυμονούν τεράστιους κινδύνους. Σήμερα φωτογραφίζεται η ανεπάρκεια και χρεοκοπία του αθηνοκεντρικού κράτους, η έλλειψη στρατηγικής για τη βιώσιμη ανάπτυξη της περιφέρειας, και η στέρηση βασικών έργων υποδομής που έπρεπε να έχουν γίνει πριν από είκοσι χρόνια. Οι μεγάλες πόλεις του βόρειου παραλιακού μετώπου αναπτύσσονται χωρίς σχέδια πόλης και επεκτείνονται με αυθαίρετες κατασκευές, διότι το κράτος δεν έχει αντανακλαστικά να θεσμοθετήσει με βάση τις ανάγκες της κοινωνίας.
Σαθρές βάσεις ανάπτυξης
Στον κρητικό χώρο αποτυπώνεται σήμερα η ελληνική κοινωνία, όπως διαμορφώθηκε από τη δεκαετία του 1970 μέχρι και σήμερα. Το μοντέλο ανάπτυξης χτίστηκε σε σαθρές βάσεις, χωρίς χωροταξικό σχέδιο, υποδομές, μελέτες και χωρίς σεβασμό στο πολιτιστικό απόθεμα, στο φυσικό περιβάλλον και στον άνθρωπο. Επάνω στο έδαφος αποτυπώνεται η οικονομική, πολιτική και ηθική χρεοκοπία ενός αδίστακτου συστήματος εξουσίας που έθρεψε την ανομία ως μέσο βιοπορισμού, την απάτη και την κλεψιά ως μέσο πλουτισμού, μυώντας την κοινωνία στην κουλτούρα των πελατειακών δικτύων που αναπαρήγαγε το πολιτικό σύστημα.
Βρισκόμαστε σε μια εποχή αβεβαιότητας, αστάθειας και αλλεπάλληλων κρίσεων, και έχουμε την πολυτέλεια να ζούμε σε μια περίοδο που η κλιματική κρίση, ειδικά στον ανθρωπογενή παράγοντα, έπρεπε να βρίσκεται ψηλά στην ατζέντα. Δυστυχώς όμως η ατζέντα έχει αλλάξει: προετοιμάζουν τις κοινωνίες να υποταχθούν στους πολεμικούς σχεδιασμούς των βιομηχανιών οπλικών συστημάτων και να σπαταλήσουν πολύτιμους πόρους και τεχνολογία στην οικονομία πολέμου.
