Η κατασκευή της ατομικής βόμβας είναι μια μελέτη περίπτωσης αυτού που περνάμε σήμερα. Στο ομότιτλο βιβλίο του Richard Rhodes περιγράφεται ότι μια μικρή ομάδα επιστημόνων συνειδητοποιεί πως δημιουργεί κάτι που πρόκειται να αλλάξει οριστικά τον κόσμο. Η κυβέρνηση των Η.Π.Α. δεν το καταλαβαίνει αρχικά αλλά όταν το αντιλαμβάνεται, η διαδικασία κατασκευής επιταχύνεται θεαματικά. Υπήρχαν άνθρωποι που προσπαθούσαν να κάνουν τους επιστήμονες να σταματήσουν να δημοσιεύουν. Υπήρχαν άνθρωποι που σκέφτονταν πώς θα έμοιαζε η μεταπολεμική εποχή. Υπήρχαν άνθρωποι που είδαν το πρόβλημα πολύ νωρίς και προσπάθησαν να συμφωνήσουν για το πώς θα μπορούσε να μοιάζει ένα καλύτερο καθεστώς διακυβέρνησης. Υπάρχουν πολλές ομοιότητες με τη σημερινή κατάσταση της τεχνολογικής εξέλιξης.
Με αφορμή τα παραπάνω, που έτυχε να διαβάσω σε συνέντευξη του Sunny Gandhi, διευθυντικού στελέχους της Encoding AI, αλλά και το ενδιαφέρον άρθρο του Γιώργου Σταμπουλή στην Εποχή με τίτλο1“Μαθήματα από την ιστορία της τεχνολογίας για την Τεχνητή Νοημοσύνη”, ασχολούμαι και εγώ με κάποιες καθοριστικές περιόδους της ιστορίας της τεχνολογίας, κυρίως της πρόσφατης, και παραθέτω στο τέλος τα δικά μου συμπεράσματα, διατηρώντας έναν χρήσιμο και κρίσιμο διάλογο για την Τ.Ν.
Κόστος
Σωστά επισημαίνει ο Γιώργος Σταμπουλής ότι η μείωση του κόστους της Τ.Ν. μπορεί να επέλθει μόνο έμμεσα. Δε μειώνεται μέχρι στιγμής ούτε το κόστος παραγωγής αλλά ούτε και το κόστος χρήσης της. Σύμφωνα με δημοσίευση αναφοράς του 2026 από το 2Techradar, οι τιμές των καρτών GPU που είναι αναγκαίες για την παραγωγή Τ.Ν., αυξήθηκαν κατά 15% μέσα σε ένα τρίμηνο. Το κόστος χρήσης Τ.Ν. από την άλλη πλευρά, μπορεί μόνο να αυξάνεται σε αυτή την περίοδο γιατί η παροχή αυτής της τεχνολογίας δεν είναι ακόμη κερδοφόρα. Όπως ανέφερε πρόσφατα ο Yann LeCun, “Το κόστος εξυπηρέτησης ενός χρήστη που πληρώνει 200 δολάρια τον μήνα μπορεί να φτάνει τα 15.000 δολάρια”. Η χρηματοδότηση των παραγωγών εταιρειών βασίζεται σε μεγάλο βαθμό σε χρήματα επενδυτών που βέβαια προσδοκούν κερδοφορία στο άμεσο μέλλον. Οι εταιρείες αναγκάζονται να παρέχουν χρήση μέσω “tokens” πλέον, μια μέθοδο που τιμολογεί τους χρήστες με βάση τον όγκο δεδομένων που εισάγονται και εξάγονται, και έτσι η χρήση Τ.Ν. γίνεται ακριβότερη. Συνεπώς, ο μόνος τρόπος μείωσης του κόστους μπορεί να επέλθει από τις δυνατότητες που μας δίνει αυτή η τεχνολογία. Όμως από αυτό το σημείο αρχίζουν άλλα και πιο σημαντικά προβλήματα.
Επίδραση στις θέσεις εργασίας
Όταν μιλάμε για δυνατότητες στην ουσία μιλάμε για αύξηση της παραγωγικότητας και της κερδοφορίας με καπιταλιστικούς όρους με ταυτόχρονη μείωση της απαιτούμενης ανθρώπινης εργασίας για κάθε “καθήκον”. Αν όμως το κόστος χρήσης της Τ.Ν. αυξάνεται και το μισθολογικό κόστος παραμένει το ίδιο, η επιτυχής αύξηση της παραγωγικότητας μπορεί να σημαίνει εντατικοποίηση της εργασίας, παρακολούθηση της εργασιακής απόδοσης, επισφάλεια, και αύξηση της καταπίεσης.
Η κερδοφορία μέσω της μείωσης του μισθολογικού κόστους είναι η επόμενη, προφανής επιλογή του καπιταλιστικού συστήματος. Μπορεί να αυξήθηκαν οι θέσεις εργασίας των ακτινολόγων, όπως αναφέρει ο Γ.Σ., αλλά αυτό μάλλον συμβαίνει επειδή οι γιατροί βρίσκονται χαμηλά στη λίστα αντικαταστάσεων από εφαρμογές ή ρομπότ. Δε συμβαίνει το ίδιο με τους εργαζόμενους στη γραμματειακή υποστήριξη των ακτινολόγων ή στην τηλεφωνική εξυπηρέτηση των πελατών τους. Η πραγματικότητα είναι ότι εργαζόμενοι με υψηλή κατάρτιση έχασαν και χάνουν τις δουλειές τους γιατί λόγω της Τ.Ν. οι θέσεις τους έγιναν περιττές. Από τον τομέα της εξυπηρέτησης πελατών, στον προγραμματισμό, στη γραφιστική, στο marketing, στη γραμματειακή υποστήριξη κλπ., οι θέσεις εργασίας είναι λιγότερες και όχι οι ώρες. Τα εργασιακά δικαιώματα και το 8ωρο επιτεύχθηκαν με αγώνες πολλών χρόνων, δε χαρίστηκαν, και δεν πρόκειται να χαριστούν ώρες εργασίας από τους καπιταλιστές επειδή υπάρχει τώρα η Τ.Ν. Επίσης, δεν φαίνεται να δημιουργούνται νέα επαγγέλματα μέχρι στιγμής, όπως δημιουργήθηκαν μετά το 1940.
Επίδραση στην κοινωνία και στις νοητικές δυνατότητες
Ο Γ.Σ. θέτει ένα ερώτημα, “πώς και ποιων οι νοητικές δυνατότητες θα επαυξηθούν” (με την Τ.Ν.). Η σύντομη απάντηση είναι: Καμίας και κανενός. Εξηγώ: Η πληροφορική του αυτοματισμού και των υπολογισμών επέδρασε, πράγματι, στις ανθρώπινες νοητικές διεργασίες. Αργότερα, οι μηχανές αναζήτησης επέδρασαν στον τρόπο που αποκτούμε γνώση και πληροφορία. Οι εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης επέδρασαν στον τρόπο ζωής μας, στον ελεύθερο χρόνο μας στον επηρεασμό των απόψεών μας. Δημιουργήθηκαν ψηφιακά προϊόντα και υπηρεσίες που κατασκευάστηκαν με καπιταλιστικούς όρους, με σκοπό να προσαρτήσουν και να εξαρτήσουν τους χρήστες έτσι ώστε να δημιουργηθούν συνθήκες μεγιστοποίησης του κέρδους. Επιχειρηματικά μοντέλα παρακολούθησης, επεξεργασίας δεδομένων και ενοικίασης ή πώλησής τους, επέτρεψαν τη συσσώρευση κεφαλαίου, πληροφορίας, εξουσίας και τη δημιουργία τεχνολογικών ολιγαρχικών εταιρειών, οι οποίες πρωτοστατούν σήμερα και στην Τ.Ν. Άμεση συνέπεια ήταν και η δημιουργία δυνατότητας της μαζικής, ψηφιακής χειραγώγησης.
Μελετώντας λοιπόν συνοπτικά την πρόσφατη ιστορία της ψηφιακής τεχνολογίας, παρατηρούμε ότι η κυριαρχία με όρους ιδιοκτησίας ήταν η κορυφαία προτεραιότητα και ότι τα προϊόντα της χρησιμοποιήθηκαν ως ελκυστικά εργαλεία για τον τελικό χρήστη αλλά και ως πολύτιμα εργαλεία συσσώρευσης εξουσίας και πλούτου. Εντός αυτού του πλαισίου, οι νοητικές διεργασίες μετασχηματίστηκαν με όρους διαρκούς, προοδευτικής διευκόλυνσης και όχι επαύξησης ή βελτίωσης. Ο ελεύθερος χρόνος που δημιουργήθηκε από τη διευκόλυνση αυτή απορροφήθηκε από άλλα ψηφιακά προϊόντα, με όρους εθισμού, χαμηλού επιπέδου ψυχαγώγησης και τελικά χειραγώγησης – καταπίεσης.
Δημοσιευμένη έρευνα, 3ερευνητών του MIT, παρουσιάζει στοιχεία που τεκμηριώνουν, μέσω εγκεφαλογραφήματος, μείωση των νοητικών διεργασιών κατά τη συγγραφή μιας εργασίας όταν υπάρχει υποβοήθηση από μηχανή αναζήτησης, και σχεδόν αδρανοποίηση όταν υπάρχει πρόσβαση σε AI chatbot. Η “κριτική ευφυΐα που θα καθορίσει τις ερωτήσεις” στην οποία αναφέρεται ο Γ.Σ., αναπτύσσεται μέσα από διαδικασίες αντιπαράθεσης, σύγκρουσης και πρόκλησης, διαδικασίες που στη νέα εποχή της Τ.Ν. μειώνονται διαρκώς. Τα νέα παιδιά εκπαιδεύονται πάνω σε μηχανικές απαντήσεις οι οποίες παράγονται με τέτοιον τρόπο ώστε να μη δίνουν περιθώρια αμφισβήτησης. Δεν υπάρχει λοιπόν αισιόδοξη τεκμηρίωση ότι με την Τ.Ν. η ανθρώπινη νοητική δυνατότητα θα επαυξηθεί ή έστω ότι θα παραμείνει στα ίδια επίπεδα, τα στοιχεία επιβεβαιώνουν εκτιμήσεις και φόβους ότι 4ζούμε στη χρυσή εποχή της ηλιθιότητας.
Συμπεράσματα
Τα καθησυχαστικά αφηγήματα των τεχνοοπτιμιστών δεν έχουν μέχρι στιγμής βάσιμη τεκμηρίωση, όπως δεν έχουν και οι υποσχέσεις για τη θεραπεία του καρκίνου ή την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης, παρόλο που καταφέρνουν και αποτελούν άλλοθι για την κατασκευή απροσδιόριστου αριθμού επιπρόσθετων, ενεργοβόρων data centers, τα οποία συμβάλλουν στην επιδείνωση της κλιματικής κρίσης. Η πολλά υποσχόμενη τεχνολογία των κβαντικών υπολογιστών, όπως ανέφερε ο Sunny Gandhi, είναι υπερεκτιμημένη γιατί συνεχίζει να βρίσκεται σε πολύ πρόωρο στάδιο και απέδωσε αυτή την υπερεκτίμηση στην προσπάθεια δημιουργίας ενός μελλοντικού επενδυτικού προϊόντος.
Η Τ.Ν. είναι μια τεχνολογία που παράγεται και προωθείται με στόχο να διεισδύσει σε κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, υποβοηθώντας ή αντικαθιστώντας την, σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από οποιαδήποτε προηγούμενη τεχνολογία. Η επίδρασή της στην ανθρώπινη ζωή είναι ήδη ισχυρά μετασχηματιστική. Επομένως, η κρισιμότητα και η ιδιοκτησία αυτής της τεχνολογίας, η κυριαρχική μορφή που παίρνει, οι κυρίαρχες οικονομικές και γεωπολιτικές συνθήκες είναι καθοριστικά στοιχεία στις σκέψεις, τους προβληματισμούς και τα συμπεράσματά μας.
Η μελέτη της πρόσφατης Ιστορίας της Τεχνολογίας, αλλά και η ανάλυση της τρέχουσας κατάστασης από τη σκοπιά της Αριστεράς που οραματίζεται και σχεδιάζει τον Σοσιαλισμό, οδηγούν σε δύο επιλογές:
- Οργάνωση της αντίστασης στην εργασία, στην κοινωνία και στην παιδεία, για το σήμερα
- Σχέδιο για την κοινωνικοποίηση των ψηφιακών τεχνολογιών και διαρκής συλλογικός ανασχηματισμός τους ή συλλογική απόρριψή τους, για το αύριο.
Η ατομική βόμβα θεωρήθηκε εργαλείο επιβολής και κυριαρχίας. Τις συνέπειες της κατασκευής και χρήσης της τις γνωρίζουμε. Η Ιστορία όμως συμβαίνει σε πραγματικό χρόνο. Μπορούμε να παρακολουθήσουμε την εξέλιξή της ακόμη μια φορά ή να αγωνιστούμε να την αλλάξουμε.
Αναφορές
- Άρθρο Γιώργου Σταμπουλή: “Μαθήματα από την Ιστορία της Τεχνολογίας για την Τεχνητή Νοημοσύνη”
- Αναφορά για την αύξηση των τιμών των καρτών GPU
- Μελέτη ερευνητών του MIT για τις νοητικές διεργασίες με ή χωρίς υποβοήθηση από Τ.Ν.
https://arxiv.org/abs/2506.08872
- Άρθρο της Sophie McBain: “Ζούμε στη χρυσή εποχή της ηλιθιότητας;”
