Το αγαπημένο τέκνο του κόμματος και η συντριβή του
Σαν σήμερα, 9 Οκτωβρίου 1888, γεννήθηκε στη Μόσχα ο Νικολάι Ιβάνοβιτς Μπουχάριν, ένας από τους σημαντικότερους θεωρητικούς του μαρξισμού και από τα πλέον προβεβλημένα στελέχη της πρώτης γενιάς των μπολσεβίκων.
Η ζωή του είναι σχεδόν αδύνατο να διαχωριστεί από την πορεία του μπολσεβίκικου κόμματος: από την παρανομία, τις συλλήψεις και τις εξορίες της τσαρικής εποχής, στην Οκτωβριανή Επανάσταση και στα ανώτερα κλιμάκια της σοβιετικής εξουσίας· και από εκεί, στη δημόσια διαπόμπευση, στη φυλακή και τελικά μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα.
Το τέλος του έχει κάτι από την αμείλικτη ειρωνεία μιας αρχαίας τραγωδίας. Ο άνθρωπος που αφιέρωσε τη ζωή του στην οικοδόμηση ενός νέου κόσμου θα αφανιζόταν από τον ίδιο πολιτικό μηχανισμό που είχε συμβάλει να δημιουργηθεί.
Τα πρώτα βήματα και η σχέση με τον Λένιν
Ο Μπουχάριν μεγάλωσε σε οικογένεια εκπαιδευτικών και μπήκε πολύ νέος στην επαναστατική δράση. Συμμετείχε στο κίνημα του 1905 και το 1906 εντάχθηκε στο Ρωσικό Σοσιαλδημοκρατικό Εργατικό Κόμμα, επιλέγοντας εξαρχής την μπολσεβίκικη πτέρυγα. Ακολούθησαν συλλήψεις, φυλακίσεις και εξορίες. Το 1911 εξορίστηκε, αλλά κατάφερε να διαφύγει στο εξωτερικό, όπου ήρθε σε επαφή με την εξόριστη ηγεσία του ρωσικού επαναστατικού κινήματος και αναδείχθηκε σταδιακά σε έναν από τους πιο δημιουργικούς θεωρητικούς της νεότερης γενιάς των μπολσεβίκων.
Πριν ακόμη συμπληρώσει τα τριάντα του χρόνια, είχε αρχίσει να αποκτά σημαντική θεωρητική επιρροή. Το 1915 ολοκλήρωσε το έργο «Ιμπεριαλισμός και Παγκόσμια Οικονομία», μια από τις σημαντικότερες πρώιμες μαρξιστικές αναλύσεις του σύγχρονου ιμπεριαλισμού και της διεθνοποίησης του κεφαλαίου. Ο ίδιος ο Λένιν έγραψε τον πρόλογο, επισημαίνοντας την ιδιαίτερα υψηλή επιστημονική αξία της μελέτης.
Η σχέση των δύο ανδρών, ωστόσο, κάθε άλλο παρά ανέφελη υπήρξε. Ο Λένιν εκτιμούσε τη διανοητική δύναμη του νεότερου συντρόφου του, αλλά δεν δίσταζε να ασκεί σκληρή κριτική στις θέσεις του. Στην περίφημη «Επιστολή προς το Συνέδριο» του 1922, τον χαρακτήριζε έναν από τους σημαντικότερους θεωρητικούς του κόμματος και «το αγαπημένο παιδί ολόκληρου του κόμματος». Αμέσως όμως πρόσθετε ότι δεν είχε κατανοήσει πλήρως τη διαλεκτική και ότι στις θεωρητικές του αντιλήψεις υπήρχε έντονο σχολαστικό στοιχείο.
Από τον επαναστατικό πόλεμο στη ΝΕΠ
Η μεγαλύτερη ίσως πολιτική τους σύγκρουση είχε προηγηθεί, σε μια κρίσιμη στιγμή για την επιβίωση της νεογέννητης σοβιετικής εξουσίας. Το 1918, στις διαπραγματεύσεις για την ειρήνη του Μπρεστ-Λιτόφσκ, ο Μπουχάριν βρέθηκε επικεφαλής των λεγόμενων Αριστερών Κομμουνιστών. Απέρριπτε τη συνθηκολόγηση με τις Κεντρικές Δυνάμεις και υποστήριζε τη συνέχιση ενός «επαναστατικού πολέμου», ελπίζοντας ότι η ρωσική επανάσταση θα πυροδοτούσε μια ευρωπαϊκή επαναστατική έκρηξη.
Ο Λένιν αντιμετώπιζε το ζήτημα διαφορετικά. Θεωρούσε ότι η Ρωσία ήταν στρατιωτικά εξαντλημένη και ότι η συνέχιση του πολέμου μπορούσε να οδηγήσει στην καταστροφή της επανάστασης. Η επώδυνη ειρήνη αποτελούσε, για εκείνον, αναγκαία υποχώρηση. Ο Μπουχάριν αντιστάθηκε με πάθος, αλλά τελικά υποχώρησε και παρέμεινε στον πυρήνα του κόμματος.
Μετά την καταστροφή του εμφυλίου πολέμου και την εγκατάλειψη του «πολεμικού κομμουνισμού», μετακινήθηκε σταδιακά προς την υποστήριξη της Νέας Οικονομικής Πολιτικής, της ΝΕΠ, που είχε εισαγάγει ο Λένιν. Υπερασπίστηκε μια μακρά μεταβατική περίοδο, τη διατήρηση της συμμαχίας εργατών και αγροτών και τη βαθμιαία αύξηση της παραγωγής. Ο παλιός «αριστεριστής» του Μπρεστ-Λιτόφσκ γινόταν τώρα ο βασικός θεωρητικός μιας πιο υπομονετικής οικονομικής στρατηγικής, αντίπαλος της βίαιης επιβολής του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού από τα πάνω.
Η μοιραία συμμαχία με τον Στάλιν
Ο θάνατος του Λένιν, τον Ιανουάριο του 1924, όξυνε την εσωκομματική διαπάλη για τη διαδοχή και την κατεύθυνση της Σοβιετικής Ένωσης. Ο Μπουχάριν έκανε τότε ίσως την πιο μοιραία πολιτική επιλογή της ζωής του: στήριξε με θέρμη τον Στάλιν.
Στη σύγκρουση με τον Τρότσκι και αργότερα με τους Ζινόβιεφ και Κάμενεφ, συμμάχησε με τον άνθρωπο που λίγα χρόνια αργότερα θα τον έστελνε στον θάνατο. Έβλεπε ακόμη στο πρόσωπό του έναν υπερασπιστή της κομματικής ενότητας και της συνέχισης της ΝΕΠ.
Η συμμαχία τους, όμως, δεν θα άντεχε. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ο Στάλιν εγκατέλειψε την προηγούμενη οικονομική γραμμή και στράφηκε στην επιταχυνόμενη εκβιομηχάνιση και στη βίαιη κολεκτιβοποίηση της γεωργίας. Ο Μπουχάριν αντέδρασε. Θεωρούσε ότι η επίθεση στην αγροτιά απειλούσε να διαλύσει τη συμμαχία πάνω στην οποία έπρεπε, κατά την αντίληψή του, να στηριχθεί η σοβιετική οικονομία. Μαζί με τους Ρίκοφ και Τόμσκι βρέθηκε πλέον απέναντι στον Στάλιν.
Ήταν όμως αργά. Η αριστερή αντιπολίτευση είχε ήδη ηττηθεί πολιτικά και ο μηχανισμός στρεφόταν τώρα εναντίον της λεγόμενης «Δεξιάς Παρέκκλισης». Το 1929 ο Μπουχάριν έχασε τη θέση του στο Πολιτικό Γραφείο και απομακρύνθηκε από την κορυφή της εξουσίας. Δεν είχε φτάσει ακόμη το τέλος.
Για ένα διάστημα προσπάθησε να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα. Αναγνώρισε δημοσίως τα πολιτικά του «λάθη», επέστρεψε σε κρατικές και δημοσιογραφικές θέσεις και το 1934 ανέλαβε τη διεύθυνση της Ιζβέστια. Η επιστροφή αυτή, ωστόσο, δεν τον έθετε έξω από την ακτίνα των διώξεων.
Στη δίνη του Μεγάλου Τρόμου
Την 1η Δεκεμβρίου του ίδιου χρόνου, ο Σεργκέι Κίροφ δολοφονήθηκε στο Λένινγκραντ. Οι ακριβείς συνθήκες της δολοφονίας και το ζήτημα της πιθανής ευθύνης ή γνώσης του Στάλιν παραμένουν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης. Βέβαιο είναι ότι η δολοφονία αξιοποιήθηκε για τη διεύρυνση των διώξεων, που θα κορυφώνονταν στον Μεγάλο Τρόμο του 1937–1938.
Οι παλιοί μπολσεβίκοι, οι άνθρωποι που είχαν γνωρίσει την παρανομία, τις τσαρικές φυλακές και την εξορία, που είχαν ζήσει τον Οκτώβρη και τον εμφύλιο, άρχισαν να χάνονται ο ένας μετά τον άλλον. Ζινόβιεφ. Κάμενεφ. Πιατάκοφ. Ράντεκ. Μαζί τους, υψηλόβαθμοι στρατιωτικοί, κομματικά στελέχη, κρατικοί υπάλληλοι και απλοί πολίτες. Οι Δίκες της Μόσχας μετέτρεψαν την πολιτική εκκαθάριση σε δημόσιο θέαμα: παλιοί επαναστάτες εμφανίζονταν ενώπιον του δικαστηρίου και «ομολογούσαν» ότι ήταν κατάσκοποι, τρομοκράτες, σαμποτέρ και πράκτορες ξένων δυνάμεων.
Ο Μπουχάριν έβλεπε το έδαφος να υποχωρεί κάτω από τα πόδια του. Προσπάθησε να αποδείξει ότι παρέμενε πιστός. Απολογήθηκε. Υποχώρησε. Έγραψε στον Στάλιν.
Ο άνθρωπος που κάποτε βρισκόταν στην κορυφή της σοβιετικής εξουσίας αναγκαζόταν τώρα να υπερασπίζεται τον εαυτό του μέσα σε έναν μηχανισμό που τον έσπρωχνε προς την καταδίκη.
Η σύλληψη και η διαθήκη στη Λάρινα
Τον Φεβρουάριο του 1937 συνελήφθη. Λίγους μήνες αργότερα συνελήφθη και η σύζυγός του, Άννα Λάρινα. Ο μικρός τους γιος απομακρύνθηκε από κοντά της, ενώ η ίδια θα περνούσε πολλά χρόνια σε φυλακές, στρατόπεδα και εξορία.
Πριν από τη σύλληψή του, σύμφωνα με τη μαρτυρία της Λάρινα, ο Μπουχάριν τής είχε υπαγορεύσει μια τελευταία πολιτική διαθήκη. Της ζήτησε να την απομνημονεύσει, ώστε να διασωθεί χωρίς να μείνει γραπτό ίχνος. Εκείνη την κράτησε στη μνήμη της μέσα στα χρόνια των φυλακών και των στρατοπέδων. Δεν πίστεψε ποτέ τις κατηγορίες εναντίον του.
Στις 10 Δεκεμβρίου 1937, ήδη φυλακισμένος, έγραψε στον Στάλιν μια προσωπική επιστολή. Εκεί βρίσκεται και η ανατριχιαστική φράση: «Υπήρχε κάτι μεγάλο και τολμηρό στην πολιτική ιδέα μιας γενικής εκκαθάρισης».
Μέσα σε μια επιστολή αγωνίας και εκκλήσεων, τα λόγια αυτά μαρτυρούν πόσο οδυνηρά μπορούσαν να συμπλέκονται η κομματική αφοσίωση και η απελπισμένη προσπάθεια σωτηρίας.
Η δίκη και η απολογία
Τον Μάρτιο του 1938 οδηγήθηκε στην τρίτη και τελευταία μεγάλη Δίκη της Μόσχας. Κατηγορήθηκε για προδοσία, τρομοκρατία, κατασκοπεία, σαμποτάζ και συμμετοχή σε μια τεράστια συνωμοσία για την ανατροπή της σοβιετικής εξουσίας. Έφτασαν ακόμη να του αποδίδουν σχέδιο ανατροπής της κυβέρνησης του Λένιν από την εποχή του Μπρεστ-Λιτόφσκ.
Απέναντι στον εισαγγελέα Βισίνσκι, αποδεχόταν γενικές διατυπώσεις περί πολιτικής ενοχής, αλλά αμφισβητούσε ή απέρριπτε συγκεκριμένες κατηγορίες. Η στάση αυτή επέτρεψε να διαβαστεί η «ομολογία» του και ως μια περιορισμένη, έμμεση προσπάθεια αντίστασης μέσα σε μια δίκη της οποίας δεν όριζε τους όρους.
Η πίστη που επέζησε της συντριβής
Γιατί, λοιπόν, δεν απέρριψε τα πάντα; Η αγωνία για την Άννα και τον μικρό τους γιο, η ελπίδα σωτηρίας και η βαθιά πίστη στην επανάσταση προσφέρουν ερμηνείες, χωρίς καμία να εξαντλεί από μόνη της το δράμα του.
Όπως υποδηλώνουν οι αναμνήσεις της Λάρινα και τα τελευταία κείμενά του, μπορούσε να αναγνωρίζει τον μηχανισμό που τον συνέτριβε χωρίς να έχει απαρνηθεί την υπόθεση στην οποία είχε αφιερώσει τη ζωή του.
Ίσως εκεί να βρίσκεται η βαθύτερη τραγωδία του. Στην πολιτική διαθήκη που εμπιστεύτηκε στη Λάρινα, απευθυνόταν στις μελλοντικές γενιές των ηγετών του ίδιου του κόμματος, ζητώντας να αποκαταστήσουν το όνομά του. Ακόμη και στο χείλος της καταστροφής, αναζητούσε δικαίωση μέσα στον κόσμο που είχε υπηρετήσει.
Η εκτέλεση και η καθυστερημένη δικαίωση
Η απόφαση, όμως, δεν επρόκειτο να κριθεί στην αίθουσα του δικαστηρίου. Ο Μπουχάριν καταδικάστηκε σε θάνατο και στις 15 Μαρτίου 1938, σε ηλικία μόλις 49 ετών, εκτελέστηκε με τουφεκισμό.
Τον Φεβρουάριο του 1988, σχεδόν μισό αιώνα αργότερα, το Ανώτατο Δικαστήριο της Σοβιετικής Ένωσης ακύρωσε την καταδίκη του. Τον Ιούλιο ακολούθησε η αποκατάσταση της κομματικής του ιδιότητας. Η Λάρινα είχε κρατήσει τη διαθήκη του ζωντανή αρκετά ώστε να δει τη δικαίωσή του.
Βιβλιογραφία και πηγές
Cohen SF. Bukharin and the Bolshevik Revolution: a political biography, 1888–1938. Oxford: Oxford University Press; 1980.
Larina A. This I cannot forget: the memoirs of Nikolai Bukharin’s widow. Kern G, translator; Cohen SF, introduction. New York: W.W. Norton & Company; 1993. (Απομνημονεύματα της Άννας Λάρινα, συζύγου του Νικολάι Μπουχάριν.)
Bukharin NI. Imperialism and world economy. London: Merlin Press; 1972.
Bukharin NI. Philosophical arabesques. Clarke R, translator; Shriver G, editorial assistance. New York: Monthly Review Press; 2005.
Bukharin NI. How it all began: the prison novel. Shriver G, translator; Cohen SF, introduction. New York: Columbia University Press; 1998.
Kun M. Μπουχάριν: από την ηγεσία των Μπολσεβίκων στο εκτελεστικό απόσπασμα. Βακαλιός Α, μετάφραση. Αθήνα: Θεμέλιο; 2007.
